Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 5:19

Αν όμως η μεν Παλαιά ανήκει στον έναν και η Καινή στον άλλον, και αν η Καινή Διαθήκη ανήκει στον αγαθό Θεό, ενώ η Παλαιά στον πονηρό, τότε, αν ο αγαθός Θεός δεν έβλεπε τον πονηρό να συνάπτει διαθήκη, δεν θα γνώριζε ότι πρέπει να συνάψει διαθήκη, και θα φαινόταν μάλλον ότι λαμβάνει από εκείνον την αφορμή για τη διδασκαλία του, όντας άπειρος στα πράγματα. Διότι, αν δεν είχε δει, δεν θα είχε μιμηθεί. Και θα έπρεπε μάλλον η Παλαιά Διαθήκη να είναι έργο του αγαθού Θεού, ώστε ο πονηρός να αποκαλείται μιμητής, παρά ο αληθινός Θεός. Λέει άλλωστε ο Κύριος στο Ευαγγέλιο: «ό,τι βλέπει ο Υιός να κάνει ο Πατέρας, έτσι κάνει και αυτός ομοίως». Και για να μην υποκύψει σε αυτόν που τον συμβούλευε, ώστε να μην καυχηθεί ο διάβολος και πει ότι χάρη στη δική του συμβουλή ο Σωτήρας έπραξε κάτι, όταν του λέει: «πες να γίνουν οι λίθοι άρτοι», Εκείνος δεν το ανέχεται, ώστε να μην θεωρηθεί ότι διδάχθηκε λαμβάνοντας τη συμβουλή από τον διάβολο. Και βλέπεις ότι αποδίδει τις δύο διαθήκες σε έναν Θεό; Λέει δηλαδή ο απόστολος: «η πρώτη διαθήκη δόθηκε από το όρος Σινά, και γεννά τέκνα για δουλεία. Διότι το όρος Σινά βρίσκεται στην Αραβία· ενώ η άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, και αυτή είναι η μητέρα μας». Διότι, αν και υπάρχουν δύο γυναίκες, ένας είναι ο σύζυγος. Έτσι, αν και υπάρχουν δύο διαθήκες, ένας είναι ο Θεός, ο οποίος θέσπισε και τις δύο. Και γι' αυτόν τον λόγο δεν τις ονόμασε δύο καινές, ούτε δύο παλαιές, αλλά μία παλαιά και μία καινή.

Διότι ούτε τώρα ο Υιός παραμένει ανυπότακτος στον Πατέρα ως τύραννος, ούτε υποτάσσεται ως δούλος που δεν έχει εξουσία, (Αυτός που έχει γεννηθεί από τον Πατέρα, ο οποίος είναι της ίδιας φύσης και της ίδιας θεότητας), ούτε τότε πρόκειται να υποταχθεί στον Πατέρα εξαιτίας κάποιας έλλειψης ή υποβάθμισης ή από ανάγκη ή λόγω λήξης, αλλά ως γνήσιος Μονογενής Υιός, ο οποίος συμβασιλεύει πάντοτε με τον Πατέρα, ανάγοντας ολόκληρη την κτίση σε μία ενότητα και σε ένα γέρας τιμής, και διδάσκοντας την Εκκλησία Του, «ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα», επειδή μία είναι η θεότητα, μία η κυριότητα, μία η δοξολογία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, καθώς ο Πατέρας τιμάται όπως πρέπει από τον Υιό ως γνήσιο Υιό, και του Αγίου Πνεύματος, επειδή δεν είναι αλλότριο προς τον Πατέρα και τον Υιό. Και ας αποκλειστούν τα ίδια τα λόγια και τα επινοήματα της έχθρας προς τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, εκείνων που βλασφημούν κατά του Υιού του Θεού και του Αγίου Πνεύματος. Και επιπλέον, αφού ξεσκεπάσαμε όσα κακώς επινοούνται από αυτούς, τα ανατρέψαμε. 78. Πάλι επικαλούνται ορισμένες φράσεις από το Ευαγγέλιο και λένε: γιατί «δεν μπορεί ο Υιός να κάνει τίποτε από μόνος Του, εάν δεν δει τον Πατέρα να το κάνει;» Και δεν κατανοούν εξ αρχής τα όσα λέγονται, ότι δηλαδή ο Πατέρας δεν δημιούργησε πρώτα και ύστερα κατασκεύασε ο Υιός. Διότι ποιον ουρανό έφτιαξε από μόνος Του ο Πατέρας, ώστε, παίρνοντας ο Υιός το ομοίωμα από το πρότυπο του πρώτου ουρανού, να τον δημιουργήσει με αυτόν τον τρόπο;

Αλλά κανείς από εκείνους που επινοούν την κακία δεν μπορεί να το αποδείξει αυτό. «Διότι στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη». Αλλά ταυτόχρονα, στην αρχή κατά την κοσμογονία, λέει: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση», και δεν είπε: "Έλα, θα φτιάξω εγώ και θα σου υποδείξω πώς να εργαστείς". Έπειτα, [λέει] «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο», και δεν είπε: "Τον εποίησε και έδειξε στον Υιό πώς πρέπει να ποιεί τον άνθρωπο". Διότι ο Υιός δεν βρισκόταν σε άγνοια, ώστε, αφού πρώτα μάθει την τέχνη, τότε να παράγει τα έργα της. Αλλά επειδή, πάλι, όταν ήλθε ο Κύριός μας ενδύθηκε τη σάρκα, έγινε άνθρωπος και συναναστράφηκε μαζί μας, και επειδή απηύθυνε τον λόγο προς τους Ιουδαίους, οι οποίοι νόμιζαν ότι Αυτός καταλύει τα έργα του Πατέρα, επιθυμώντας να ανυψώσει τη διάνοιά τους, ώστε να μην προσέχουν μόνο στην ενανθρώπησή Του, έλεγε: «Τίποτε δεν κάνει ο Υιός, εάν δεν δει τον Πατέρα να το κάνει», για να δείξει ότι το έργο του Υιού είναι έργο του Πατέρα και ότι ο Πατέρας ευδοκεί σε όλη την οικονομία του έργου Του. Έτσι λοιπόν, κατ' ακολουθίαν, και ως προς τις άλλες φράσεις, σκοντάφτοντας σαν θηρία και ελεγχόμενοι από την όψη της αστραπής του Λόγου, δηλαδή της αλήθειας, θα καταδιωχθούν. «Άστραψε αστραπή και θα τους σκορπίσεις, εξαπόστειλε τα βέλη σου και θα τους συνταράξεις.» 79.

Εάν όμως δεν υπήρχε ακόμη το γέννημα, όπως ο ίδιος λέγει, και εάν δεν ήταν ακόμη Υιός του Θεού ο Θεός Λόγος, μέσω τίνος δημιουργήθηκαν τα πάντα; Επειδή το Ευαγγέλιο αναφέρει: «τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Αλλά ισχυρίζεται: όπως ακριβώς ο άνθρωπος πράττει μέσω του λόγου αυτό που θέλει, έτσι και ο Πατέρας, μέσω του δικού του λόγου, του λόγου που ενυπάρχει σε αυτόν, δημιούργησε τα πάντα. Πώς, λοιπόν, ο Κύριος λέγει στο Ευαγγέλιο ότι «ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, κι εγώ εργάζομαι»; Το δε «ο Πατέρας εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι» δεν σημαίνει ότι ο Πατέρας δεν εργάζεται κατά την εργασία του Υιού, ούτε ότι ο Υιός είναι κάτι αλλότριο και δεν συμμετείχε στην δημιουργία του Πατέρα. Διότι όλα ανεξαιρέτως τα έργα που υπάρχουν, έχουν γίνει ταυτόχρονα από τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Διότι δι' αυτού έγιναν τα πάντα από τον Πατέρα, και ο ίδιος ειργάσθη τα πάντα μαζί με τον Πατέρα και με το Άγιο Πνεύμα. «Διότι με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Γι' αυτό και μετ' ασφαλείας ο Κύριος έλεγε στο Ευαγγέλιο, επειδή γνώριζε τις υπόνοιες των πεπλανημένων, όντας προγνώστης ως Θεός και γνωρίζοντας πώς επρόκειτο ο καθένας να εκβάλει τον εαυτό του από την αλήθεια· έλεγε, δηλαδή, προς τους Ιουδαίους: «Τίποτε δεν κάνει αφ' εαυτού του ο Υιός, εάν δεν βλέπει τον Πατέρα να το κάνει». Και τούτο δεν σημαίνει ότι πρώτα βλέπει και έπειτα πράττει, αλλά ότι κατέχει τα πάντα εντός του και πράττει όσα βούλεται. 5. Πώς, λοιπόν, έχουν αυτά τα πράγματα, ω Φωτεινέ;

Διότι, ενώ η Σοφία είπε «ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ», εξέθεσε το «εν αρχή» λέγοντας «ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος», και αντί του «ἔκτισέ με» έθεσε το «καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος», για να μη νοήσουμε τον προφορικό λόγο, αλλά τον Θεό Λόγο ο οποίος γεννήθηκε απαθώς από τον Πατέρα με σταθερή υπόσταση. Αντί δε του «ἤμην παρ᾽ αὐτῷ» έθεσε το «ἦν πρὸς τὸν θεόν», αντί του «δι᾽ ἐμοῦ τὰ ἀπ᾽ αἰῶνος» το «πάντα δι᾽ αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν», αντί του «ἐθεμελίωσε» το «ὃ γέγονεν, ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν», με το οποίο ταυτίζεται το «ἐν αὐτῷ ἐκτίσθη τὰ πάντα», αντί του «ὁ λόγος σὰρξ ἐγένετο» το «ἡ σοφία ᾠκοδόμησεν ἑαυτῇ οἶκον», και αντί του «ἤμην παρ᾽ αὐτῷ ἁρμόζουσα» το «οὐ δύναται ὁ υἱὸς ποιεῖν ἀφ᾽ ἑαυτοῦ οὐδέν, ἐὰν μή τι βλέπῃ τὸν πατέρα ποιοῦντα· ἃ γὰρ ἂν ἐκεῖνος ποιῇ, ταῦτα καὶ ὁ υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ», ώστε να έχουμε τη διά στόματος δύο και τριών μαρτύρων επιβεβαίωση προς απόδειξη της κατ' ουσίαν ομοιότητας του Υιού προς τον Πατέρα. Διότι ο ένας ονομάζει τη σοφία του Σοφού, Υιό, ο άλλος τον Λόγο του Θεού, μονογενή Θεό, και ο άλλος τον Υιό του Θεού, εικόνα, ώστε ο Λόγος του Θεού, η Σοφία και η Εικόνα, όντας σε όλα όμοιος, όπως ελέχθη προηγουμένως, να κηρύσσεται προς όλους ως ο κατ' ουσίαν Υιός του Θεού και Πατρός.

«Διότι όσα πράττει ο Πατέρας, αυτά ομοίως πράττει και ο Υιός». Όπως λοιπόν εδώ κινούνταν όχι με τρόπο αμαρτωλό, αλλά ομοίως με εκείνους που βρίσκονταν στη σάρκα (διότι είναι άτοπο, αφενός, αυτός που ήλθε από το κατά φύσιν στο παρά φύσιν, δηλαδή που από Θεός έγινε υιός ανθρώπου, να καταστεί όμοιος με εκείνους που είναι κατά φύσιν, δηλαδή με τους εκ φύσεως ανθρώπους, ως προς τη δική του παρά φύσιν κατάσταση, αφετέρου δε, ως προς τη δική του κατά φύσιν κατάσταση να μην είναι όμοιος με τον κατά φύσιν Πατέρα του, έχοντας γεννηθεί Θεός από Θεό· και είναι φανερό ότι αυτοί που δεν ομολογούν τον Υιό όμοιο κατ' ουσίαν με τον Πατέρα, ούτε Υιό τον ονομάζουν, παρά μόνο κτίσμα, ούτε τον Πατέρα Πατέρα, παρά μόνο κτίστη, εφόσον η έννοια του ομοίου δεν οδηγεί τον Υιό στην ταυτότητα με τον Πατέρα, αλλά στην κατ' ουσίαν ομοιότητα και στην άρρητη και απαθή γνησιότητα της προέλευσής του από Αυτόν) — διότι όπως ακριβώς, θα το πω πάλι, γενόμενος σε ομοίωμα ανθρώπων και σε ομοίωμα σαρκός αμαρτίας δεν οδηγούνταν στην ταυτότητα του ανθρώπου, αλλά στην ομοιότητα της ουσίας της σάρκας για τους λόγους που προαναφέρθηκαν, έτσι ούτε ο Υιός, όντας όμοιος κατ' ουσίαν με τον Πατέρα που τον γέννησε, θα οδηγήσει τη δική του ουσία σε ταυτότητα με τον Πατέρα, αλλά στην ομοιότητα. 10.

Και αν κάποιος —ενώ ο Υιός μάς αποκαλύπτει αφενός την κατ' ουσίαν ομοιότητα προς τον Πατέρα Του με τα λόγια Του: «διότι όπως ο Πατέρας έχει ζωή μέσα Του, έτσι έδωσε και στον Υιό να έχει ζωή μέσα Του», και αφετέρου την κατ' ενέργειαν ομοιότητα με όσα διδάσκει: «διότι όσα κάνει ο Πατέρας, αυτά κάνει ομοίως και ο Υιός»— αποδίδει μόνο την κατ' ενέργειαν ομοιότητα και αποστερεί τον Υιό από την κατ' ουσίαν ομοιότητα, η οποία αποτελεί το πιο κεφαλαιώδες στοιχείο της πίστης μας, επειδή έτσι αποστερεί τον εαυτό του από την αιώνια ζωή που συνίσταται στη γνώση του Πατέρα και του Υιού, ας είναι ανάθεμα.

Μέσα από αυτά, λοιπόν, όπως προαναφέρθηκε, ο Υιός μάς δίδαξε πώς ο Ίδιος, ως προς το δικό του είναι και ως προς το υποστατικό του είναι, είναι όμοιος κατά πάντα με τον Πατέρα. Το πώς όμως είναι όμοιος ως προς τη βούληση, την ενέργεια και τα ενεργήματα, το έδειξε μέσα από την Προς Ρωμαίους επιστολή, με όσα έχει πει: «με ομοίωμα σάρκας αμαρτίας καταδίκασε την αμαρτία στη σάρκα». Διότι, αν και η σάρκα την οποία ανέλαβε ο Υιός του Θεού ήταν η ίδια με τη σάρκα της αμαρτίας, και κινούνταν ομοίως προς την πείνα, τη δίψα και τον ύπνο όπως κάθε σάρκα, εντούτοις εξαιτίας αυτών δεν κινούνταν αμαρτωλά. Γι' αυτό έχει ειπωθεί «με ομοίωμα σάρκας αμαρτίας», το οποίο είναι όμοιο με το «όσα δηλαδή κάνει ο Πατέρας, αυτά ομοίως κάνει και ο Υιός». Διότι ο Πατέρας, όντας πνεύμα, ενεργεί αυθεντικώς, ενώ ο Υιός, όντας πνεύμα, δεν ενεργεί αυθεντικώς όπως ο Πατέρας, αλλά ομοίως. Επομένως, καθόσον πρόκειται για σάρκα σε σχέση με σάρκα είναι το ταυτόσημο, όπως ακριβώς καθόσον πρόκειται για πνεύμα σε σχέση με πνεύμα είναι ταυτόσημο· καθόσον όμως προήλθε χωρίς σπορά, δεν είναι το ίδιο, αλλά όμοιο, όπως ακριβώς καθόσον ο Υιός προέκυψε χωρίς απορροή και πάθος δεν είναι το ίδιο, αλλά όμοιο. Και καθόσον πρόκειται για σάρκα με σάρκα είναι το ίδιο, όπως καθόσον πρόκειται για πνεύμα με πνεύμα είναι το ίδιο· καθόσον όμως βρίσκεται σε ομοίωμα σάρκας αμαρτίας είναι όμοιο ως προς τα κινήματα της σάρκας και όχι το ίδιο, όπως ακριβώς στο ομοίωμα της κίνησης, ο Υιός ενεργεί υπουργικώς και όχι το ίδιο με τον Πατέρα που ενεργεί αυθεντικώς. Διότι όσα κάνει ο Πατέρας, αυτά και ο Υιός δεν τα κάνει ο ίδιος με τον ίδιο τρόπο, αλλά ομοίως.

Ο πρώτος λοιπόν και μέγας αρχιερέας μας «όσα βλέπει τον Πατέρα να κάνει, αυτά», λέει, «παρομοίως και ο Υιός κάνει». Αυτός δε, ατενίζοντας και ο ίδιος τον πρώτο ως διδάσκαλο με τα καθαρά μάτια του νου, όσα τον βλέπει να κάνει, χρησιμοποιώντας τα ως αρχέτυπα παραδείγματα, τα φιλοτέχνησε δημιουργώντας τις εικόνες τους με τη μέγιστη δυνατή ομοιότητα, χωρίς να υστερεί σε τίποτα από εκείνον τον Βεσελεήλ, τον οποίο ο ίδιος ο Θεός, αφού τον γέμισε με πνεύμα σοφίας και συνέσεως και κάθε άλλης καλλιτεχνικής και επιστημονικής γνώσης, τον ανέδειξε δημιουργό της κατασκευής του ναού μέσω συμβόλων των ουράνιων τύπων. Έτσι λοιπόν και αυτός, φέροντας ως ζωντανή εικόνα στην ίδια του την ψυχή ολόκληρο τον Χριστό, τον Λόγο, τη Σοφία, το Φως, δεν μπορεί κανείς να περιγράψει με πόση μεγαλοφροσύνη, με πλούσιο και ακόρεστο χέρι διανοίας, και με πόση φιλοτιμία όλων σας —οι οποίοι με τη μεγαλοψυχία των εισφορών συναγωνίζεστε με μεγαλειώδες φρόνημα για να μην υστερήσετε σε κανέναν απολύτως τρόπο από τη δική του πρόθεση— ανήγειρε αυτόν τον μεγαλοπρεπή ναό του Ύψιστου Θεού, όμοιο στη φύση του με το ανώτερο παράδειγμα, ως το ορατό του αοράτου. Και καταρχάς, πράγμα που αξίζει να ειπωθεί πριν από όλα, αυτόν εδώ τον χώρο, που ήταν καταχωμένος από κάθε ακάθαρτη ύλη εξαιτίας των επιβουλών των εχθρών, ούτε τον παρέβλεψε ούτε υποχώρησε μπροστά στην κακία των υπαιτίων, μολονότι θα μπορούσε να μεταβεί σε άλλον χώρο —καθώς υπάρχουν άφθονοι άλλοι διαθέσιμοι στην πόλη— για να βρει ανακούφιση από τον κόπο και να απαλλαγεί από τις δυσκολίες.

Και μετά από άλλα προσθέτει: «Ένας κυβερνήτης πλοίου, καθώς πλέει στη μέση του πελάγους, καθισμένος ψηλά πάνω από τα πηδάλια, κατευθύνει το πλοίο με τους οίακες, και τα μάτια και ο νους του είναι στραμμένα ευθεία προς τον αιθέρα στα ουράνια, και η πορεία του διαγράφεται ψηλά μέσω του ουρανού, παρόλο που πλέει κάτω στη θάλασσα. Έτσι και ο δημιουργός, προκειμένου η ύλη να μην διαλυθεί ούτε να περιπλανηθεί, τη συνέδεσε με αρμονία και ο ίδιος έχει εγκατασταθεί πάνω από αυτήν, όπως πάνω σε πλοίο στη θάλασσα της ύλης. Κατευθύνει την αρμονία χρησιμοποιώντας ως οίακες τις ιδέες, και αντί του ουρανού βλέπει προς τον άνω Θεό, στρέφοντας σε Αυτόν τα μάτια του, και λαμβάνει την μεν κριτική ικανότητα από τη θεωρία, την δε ορμητική από την έφεση». Και ο δικός μας σωτήριος λόγος αναφέρει: «Τίποτα», λέει, «δεν μπορεί να κάνει ο Υιός αφ' εαυτού του, εάν δεν βλέπει τον Πατέρα να το κάνει». Αλλά αυτά αρκούν σχετικά με το θέμα αυτό από τον Νουμήνιο. Το ότι όμως αποσαφήνιζε όχι δικές του αντιλήψεις, αλλά τις δοξασίες του Πλάτωνα, δεν χρειάζεται να προσθέσουμε τίποτα στα δικά του λόγια. Ότι δε ούτε ο Πλάτων χρησιμοποίησε πρώτος αυτές τις συλλήψεις, αλλά τον είχαν προλάβει οι σοφοί των Εβραίων, έχει αποδειχθεί μέσω όσων έχουν ήδη εκτεθεί.

Έπειτα, ως καλός ζωγράφος, λαμβάνοντας τις αρχέτυπες ιδέες από τους πατρικούς λογισμούς, τις μετέφερε στις ουσίες των δημιουργημάτων, πλάθοντας και δίνοντας υπόσταση σε τέτοια έργα, όπως ακριβώς έβλεπε να προϋπάρχουν στη διάνοια του Πατέρα. Για αυτά δε, ο ίδιος θα μπορούσε να γίνει αξιόπιστος μάρτυρας, διδάσκοντας στα Ευαγγέλια ως εξής: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, ο Υιός δεν μπορεί να κάνει τίποτα από μόνος του, αν δεν βλέπει τον Πατέρα να κάνει κάτι· διότι όσα κάνει εκείνος, αυτά ομοίως τα κάνει και ο Υιός. Διότι ο Πατέρας αγαπά τον Υιό και του δείχνει όλα όσα κάνει ο ίδιος». Εδώ κάποιος εύλογα θα ρωτούσε, πώς όσα έχουν ήδη δημιουργηθεί μια φορά από τον Πατέρα, ο Υιός τα δημιουργεί ξανά; Όμως ο ίδιος έλυσε την απορία λέγοντας: «διότι όσα κάνει ο Πατέρας, αυτά ομοίως τα κάνει και ο Υιός». Επομένως, όσα δημιουργούνται από τον Υιό αποτελούν ομοιώματα των αρχέτυπων έργων που προϋφίστανται στους απόρρητους λογισμούς του Πατέρα, τα οποία βλέποντας αδιάκοπα στη διάνοια του Πατέρα ο Υιός, δημιουργούσε μιμήματα εκείνων που έβλεπε. Και το ότι αυτός εποπτεύει τα βάθη του Πατέρα, το παρουσιάζει ως έργο της πατρικής αγάπης, διασαφηνίζοντας στη συνέχεια και λέγοντας: «διότι ο Πατέρας αγαπά τον Υιό και του δείχνει όλα όσα κάνει ο ίδιος». Εφόσον, λοιπόν, ο Πατέρας τού δείχνει τα δικά του κρυφά, ο Υιός βλέποντάς τα, έδινε υπόσταση μέσω δημιουργημάτων στα έργα της πατρικής βουλής.

Λέγοντας δε ότι ο ίδιος θα απέλθει, με αυτά υποδήλωνε και το δικό του πάθος και τη μετέπειτα άνοδό του προς τον Πατέρα. Ποιος, λοιπόν, είναι τόσο ανόητος ώστε, μετά από τόσες ρητές δηλώσεις, να ισχυριστεί ότι αυτός που τα λέει αυτά και εκείνος για τον οποίο τα έλεγε είναι ένα και το αυτό πρόσωπο, ακούγοντάς τον να διαβεβαιώνει σαφώς ότι λέει την αλήθεια, και να εξηγεί ποια είναι η αλήθεια: ότι αν δεν απέλθει ο ίδιος, δεν πρόκειται ποτέ να έλθει το Άγιο Πνεύμα; Εάν δε άλλοτε μεν ορίζει ότι ο Πατέρας θα στείλει το Άγιο Πνεύμα και άλλοτε ο ίδιος, βεβαίως δεν διδάσκει αντίθετα πράγματα· διότι «όσα βλέπει τον Πατέρα να κάνει», «αυτά ομοίως κάνει και ο Υιός» και «καθώς ακούει, κρίνει». Γι' αυτό, με την κρίση του Πατέρα, όταν το θέλει και ο Πατέρας, τότε ο Υιός και μέσω αυτού ο Σωτήρας αποστέλλει στους μαθητές του το Πνεύμα της αληθείας, τον Παράκλητο, για να τους παρηγορεί και να τους στηρίζει για όσα υπέφεραν κηρύττοντας το Ευαγγέλιο από εκείνους που τους κατεδίωκαν. Και όχι μόνο για να τους παρηγορεί, αλλά και για να τους διδάξει όλη την αλήθεια της Καινής Διαθήκης, την οποία δεν μπορούσαν να χωρέσουν για να τη διδαχθούν από τον Σωτήρα, όταν τους έλεγε αυτά τα λόγια, επειδή ήταν ακόμη υποδουλωμένοι στην ιουδαϊκή αγωγή. Αυτά δε τα εκπλήρωσε με έργα μετά την εκ νεκρών ανάστασή του.

Εσύ, από την άλλη, ως απάντηση σε αυτά, απαρίθμησέ μου τα λόγια της αγνωμοσύνης: το «Θεός μου και Θεός σας», το «μεγαλύτερος», το «έκτισε», το «ποίησε», το «αγίασε». Αν θέλεις, πρόσθεσε και το «δούλος» και το «υπήκοος»· το ότι «του δόθηκε», «έμαθε», «έλαβε εντολή», «απεστάλη», το ότι δεν μπορεί από μόνος του να κάνει τίποτα, ή να λέει, ή να κρίνει, ή να δωρίζει, ή να θέλει. Και ακόμη αυτά: την άγνοια, την υποταγή, την προσευχή, την ερώτηση, την προκοπή, την τελείωση. Πρόσθεσε, αν θέλεις, και όσα είναι πιο ταπεινά από αυτά: το να κοιμάται, να πεινά, να κοπιάζει, να δακρύζει, να αγωνιά, να δειλιάζει. Ίσως μάλιστα να προβάλεις ως όνειδος και τον σταυρό και τον θάνατο. Διότι την ανάσταση και την ανάληψη νομίζω ότι θα τις παραλείψεις, επειδή σε αυτές βρίσκεται κάτι που συνηγορεί υπέρ μας. Θα μπορούσες δε να φλυαρήσεις συλλέγοντας πολλά ακόμη εκτός από αυτά, αν ήθελες να συνθέσεις τον δικό σου, κατ' όνομα και πλαστό θεό, ο οποίος για εμάς είναι αληθινός και ομότιμος με τον Πατέρα. Διότι δεν είναι καθόλου δύσκολο, εξετάζοντάς τα το καθένα ξεχωριστά, να σου τα ερμηνεύσω με τον πλέον ευσεβή τρόπο και να άρω το πρόσκομμα που βρίσκεται στο γράμμα της Γραφής, αν βέβαια πραγματικά σκοντάφτεις σε αυτά και δεν ενεργείς κακόβουλα με τη θέλησή σου.

Έκτον, ας τεθεί το ότι ο Υιός δεν μπορεί να κάνει τίποτα αφ' εαυτού Του, εάν δεν βλέπει τον Πατέρα να το κάνει. Αυτό, πάλι, έχει ως εξής: το «μπορώ» ή το «δεν μπορώ» δεν λέγεται με έναν μόνο τρόπο, αλλά είναι πολυσήμαντο. Διότι άλλοτε λέγεται λόγω έλλειψης δύναμης, και μάλιστα σε σχέση με συγκεκριμένο χρόνο και σκοπό, όπως το ότι το παιδάκι δεν μπορεί να αθληθεί, ή το κουταβάκι να δει, ή να αγωνιστεί εναντίον του τάδε. Επειδή ίσως κάποτε και θα αθληθεί, και θα δει, και θα αγωνιστεί εναντίον του, έστω κι αν παραμένει αδύναμο απέναντι σε κάποιον άλλον. Άλλοτε πάλι λέγεται με την έννοια του «ως επί το πλείστον», όπως το: «Δεν μπορεί να κρυφτεί μια πόλη που είναι χτισμένη πάνω σε βουνό». Διότι ίσως και να μπορούσε να κρυφτεί κάποια, εάν έμπαινε μπροστά της κάτι μεγαλύτερο. Άλλοτε λέγεται με την έννοια του «δεν είναι εύλογο»: «Δεν μπορούν οι φίλοι του νυμφίου να νηστεύουν, εφόσον ο νυμφίος βρίσκεται μαζί τους»· είτε πρόκειται για αυτόν που βλέπεται σωματικά (διότι ο καιρός της παρουσίας του δεν είναι καιρός κακοπάθειας, αλλά χαράς), είτε πρόκειται για Εκείνον που νοείται ως Λόγος. Διότι για ποιον λόγο πρέπει να νηστεύουν σωματικά όσοι καθαίρονται από τον Λόγο; Άλλοτε, τέλος, λέγεται με την έννοια του «μη επιθυμητού», όπως το ότι δεν μπορούσε να επιτελέσει εκεί σημεία, εξαιτίας της απιστίας εκείνων που τα δέχονταν. Επειδή, για να γίνουν οι θεραπείες, υπήρχε ανάγκη να συνυπάρχουν και τα δύο, δηλαδή και η πίστη των θεραπευομένων και η δύναμη του θεραπευτή, αυτό δεν ήταν δυνατόν να συμβεί, εάν έλειπε το ένα από τα δύο. Δεν γνωρίζω, ωστόσο, εάν δεν πρέπει και αυτό να προστεθεί στην κατηγορία του «εύλογου»· διότι δεν είναι εύλογη η θεραπεία για εκείνους που επρόκειτο να βλαφθούν εξαιτίας της απιστίας τους.

Διότι, όταν μεν ο Κύριος λέγει: «Εγώ σε προστάζω»· και, «Θέλω, καθαρίσου»· και, «Ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα, και εγώ στον Πατέρα»· και, «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· και, «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· και, «Κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας»· και, «Όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου είναι δικά μου»· και, «Έχω δοξαστεί μέσα σε αυτούς»· και όσα παρόμοια, αποδεικνύει τη δύναμή Του, η οποία βρίσκεται υπεράνω κάθε φύσεως και εξουσίας. Όταν όμως προσαρμόζει τον λόγο Του προς την αδυναμία της δικής μας φύσεως, εκφωνεί τα εξής: «Περίλυπη είναι η ψυχή μου»· «Εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει το ποτήριον»· «Δεν δύναται ο Υιός αφ' εαυτού να πράξει τίποτα»· «Έλαβα εντολή για το τι να πω και τι να μιλήσω»· «Πορεύομαι προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Σε αυτά να συγκαταλέξεις και το δάκρυ για τον Λάζαρο, και την κούραση από την οδοιπορία, και την επιθυμία για τροφή, και τη ζήτηση του νερού, και τη μετάβαση προς τη συκιά, και την άγνοια για την ακαρπία του φυτού, και τον ύπνο πάνω στο πλοίο. Διότι όλα αυτά, και όσα είναι παρόμοια με αυτά, δεν υποδηλώνουν το αξίωμα του Θεού Λόγου που υπήρχε εξ αρχής, αλλά τη συγκατάβαση προς την αδυναμία της φύσεώς μας Εκείνου, ο οποίος ταπείνωσε τον εαυτό Του λαμβάνοντας τη μορφή του δούλου.

Εάν δε με τον τρόπο που ενεργεί ο Πατέρας, τα πάντα τα πράττει ομοίως και ο Υιός, σύμφωνα και με τα λόγια του ίδιου του Κυρίου και σύμφωνα με τον ορθό λόγο (διότι δεν ενεργεί ο ένας ασώματα και ο άλλος μέσω σώματος, ούτε ο ένας χρησιμοποιώντας αυτήν την ύλη και ο άλλος κάποια άλλη, ούτε σε χρόνο ούτε σε τόπο επιτελεί ο καθένας διαφορετικά το έργο του από τον άλλον, ούτε οι διαφορές των οργάνων δημιουργούν κάποια παραλλαγή· αλλά αρκεί μόνο η κίνηση του θελήματος και η ορμή της προαίρεσης, η οποία έχει ταυτόχρονη και συνεπόμενη, με σκοπό να δώσει υπόσταση στα όντα, τη δύναμη που συνιστά τα πάντα), και σε όλα ομοίως ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ο Υιός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, εργάζονται σύμφωνα με το ίδιο είδος ενέργειας, πώς νομίζει αυτός ότι αποδεικνύει την κατ' ουσίαν διαφορά μεταξύ του Υιού και του Πνεύματος μέσω μιας δήθεν παραλλαγμένης ενέργειας του Πατέρα και του Υιού που χωρίζεται η μία από την άλλη; Διότι, όπως προείπα, αποδεικνύεται το αντίθετο· επειδή δεν παρατηρείται κανένας τρόπος παραλλαγής των ενεργειών στον Πατέρα και τον Υιό, αποδεικνύεται επίσης ότι δεν υπάρχει καμία απόσταση μεταξύ των ουσιών του Υιού και του Πνεύματος, εξαιτίας της ταυτότητας της δύναμης που τους δίνει υπόσταση, όπως ακριβώς και η μαρτυρία του συγγραφέα επιβεβαιώνει το επιχείρημα, έχοντας επί λέξει ως εξής: «εφόσον», λέει, «οι ίδιες ενέργειες παράγουν την ταυτότητα των έργων».

Διότι, εφόσον έχει συνομολογηθεί ακόμη και από τους αντιπάλους ότι η πρώτη ουσία είναι απλή, είναι αναγκαίο να θεωρούμε ότι η προαίρεση συμπορεύεται με τη φύση. Εφόσον δε αποδείχθηκε μέσω της πρόνοιας ότι η προαίρεση είναι αγαθή, συναποδείχθηκε ότι είναι αγαθή και η φύση, από την οποία προέρχεται η προαίρεση. Εάν δε μόνον ο Πατέρας ενεργούσε τα αγαθά, ενώ ο Υιός δεν είχε την ίδια προαίρεση (και αυτό το λέω υποθετικά, χάριν των αντιπάλων), θα ήταν ολοφάνερη η κατ' ουσίαν διαφορά, μαρτυρούμενη από την ετερότητα των προαιρέσεων. Εάν όμως ο Πατέρας προνοεί για τα πάντα και ομοίως προνοεί και ο Υιός (διότι όσα βλέπει τον Πατέρα να πράττει, τα πράττει ομοίως και ο Υιός), η ταυτότητα των προαιρέσεων αποδεικνύει οπωσδήποτε το κοινό της φύσεως εκείνων που έχουν την ίδια προαίρεση. Γιατί, λοιπόν, περιφρονείται το επιχείρημα περί της πρόνοιας, με τον ισχυρισμό ότι δεν παρέχει καμία συμβολή στο ζητούμενο; Καίτοι πολλά από τα παραδείγματα του βίου συνηγορούν υπέρ του συλλογισμού μας· και αναφέρω παραδείγματα γνώριμα σε όλους. Εκείνος που έχει δει το φως του πυρός και έχει λάβει πείρα της θερμαντικής του δυνάμεως, εάν πλησιάσει σε κάποιο άλλο παρόμοιο φως και σε τέτοια θερμότητα, προφανώς θα αναχθεί στην έννοια του πυρός, καθοδηγούμενος από την ομοιότητα όσων αντιλήφθηκε μέσω των αισθήσεών του προς τη συγγένεια της φύσεως που τα παρήγαγε. Διότι τίποτα δεν θα μπορούσε να ενεργήσει σε όλα ως πυρ, εάν δεν ήταν πυρ.

Αν και είναι πάρα πολλές αυτές οι εκφράσεις οι οποίες, σε όσους δεν είναι αρκούντως διορατικοί, αφαιρούν από τον Υιό το συνάναρχο και το ομότιμο προς τον Πατέρα, καθώς και το ίδιο το δεσποτικό αξίωμα και την ατελεύτητη βασιλεία: «διότι θα υποταγεί, λέει, και ο Υιός», και «πρέπει αυτός να βασιλεύει μέχρι κάποια στιγμή», και «ο Πατέρας είναι μεγαλύτερος», και «η Σοφία έχει κτιστεί», και «αγνοεί κάτι από όσα έχουν δημιουργηθεί από αυτόν», και «από τον εαυτό του δεν μπορεί να κάνει τίποτα», και «έχει κατέλθει όχι για να κάνει το δικό του θέλημα», και «περνούσε τη νύχτα προσευχόμενος στον Θεό», και «έμαθε», και «πρόκοψε», και «υψώθηκε», και «δοξάστηκε», και «έχει τελειωθεί», και όσα ανήκουν στην ταπεινότητα του δικού μας φυράματος, και όσα δηλώνουν την ευγνωμοσύνη, για να το πω έτσι, του γεννήματος προς τον γεννήτορα, και όσα αποτελούν αποδείξεις ότι δεν είναι αντίθεος, και όσα μέσω των έργων της αρετής αποτελούν υποδείγματα για εμάς.

Και θα ανταποδώσω σε αυτούς, για να δείξει τη μία ενέργεια και των δύο. Διότι δεν μπορεί ο Υιός, λέει, να κάνει τίποτε από μόνος του. Επειδή όσα βλέπει τον Πατέρα να πράττει, αυτά κάνει ομοίως και ο Υιός, επιβεβαιώνοντας έτσι την ταυτοβουλία και την ταυτουργία αμφοτέρων.

ΤΝΓ΄. ΣΤΟΝ ΣΥΜΦΟΡΟ. Σχετικά με το γεγραμμένο: «Δεν δύναται ο Υιός να πράττει τίποτα από μόνος του». Το ότι «δεν δύναται ο Υιός να πράττει τίποτα από μόνος του, εάν δεν βλέπει τον Πατέρα να το πράττει», δεν αποτελεί σημείο αδυναμίας, αλλά αποδεικνύει ότι δεν είναι δυνατόν να είναι άλλη η βούληση του Πατρός και διαφορετική του Υιού. Εάν λοιπόν όσα πράττει ο Πατέρας τα βλέπει ο Υιός, και ο Πατέρας πράττει με τη βούλησή του, άρα ο Υιός βλέπει και αυτές τις ίδιες τις βουλές του Πατρός, επειδή η πράξη του Θεού είναι η ίδια η βούλησή του.

Και αλλού, για να οχυρώσει αυτή την έννοια, είπε: «Αν τον αρνηθούμε, εκείνος μένει πιστός, διότι δεν μπορεί να αρνηθεί τον εαυτό του». Και αυτό διότι δεν αποτελεί απόδειξη αδυναμίας, αλλά ανυπέρβλητης ισχύος, το ότι δηλαδή δεν είναι δυνατόν η θεία φύση να αρνηθεί τον εαυτό της. Εάν όμως πρέπει να προσκομίσουμε μαρτυρία και από τον ίδιο τον Σωτήρα, του οποίου τα λόγια επιχειρούν να ερμηνεύσουν κακόβουλα οι αιρετικοί, άκουσέ τον να λέει: «Δεν μπορούν οι υιοί του νυμφώνα να νηστεύουν, εφόσον είναι μαζί τους ο Νυμφίος». Αντί του, δεν είναι δυνατόν, δεν πρέπει, δεν προσήκει, δεν ενδέχεται, δεν αρμόζει. Εφόσον, λοιπόν, ειπώθηκαν αυτά με αυτόν τον τρόπο, ο σκοπός του Σωτήρα είναι φανερός. Διότι το «Δεν μπορεί ο Υιός να κάνει τίποτα από μόνος του», δεν καταμαρτυρεί κάποια αδυναμία του, αλλά αντιθέτως τη μέγιστη δύναμή του, ότι δηλαδή είναι ανεπίδεκτος στο να πράξει κάτι αντίθετο προς τον Πατέρα. Επειδή, δηλαδή, τον υποπτεύονταν ότι ήταν αντίθεος και ότι σφετεριζόταν ξένη δόξα, είπε αυτό, λέγοντας σχεδόν τα εξής: Μην νομίζετε ότι κάνω κάτι παρά τη θέληση του Πατέρα, αυτό δεν μπορεί να γίνει. Δεν ενδέχεται να πράξω εγώ κάτι αντίθετα προς τον σκοπό του· δεν είναι δυνατόν να εναντιωθώ εγώ στον Πατέρα. Και ότι φανερώνει αυτό, είναι ξεκάθαρο και από όσα έχουν ειπωθεί, αλλά είναι ξεκάθαρο και από το ότι διατύπωσε τον λόγο με μεγάλη ταπεινότητα. Διότι τι είπε; «Δεν μπορεί ο Υιός να κάνει τίποτα από μόνος του».

Αν όμως εξετάσεις προσεκτικά την αντιδιαστολή, θα βρεις ότι διατυπώνεται με τον τρόπο που ερμηνεύθηκε από εμάς. Διότι δεν είπε: «Ο Υιός δεν μπορεί να κάνει τίποτα αφ' εαυτού Του, εάν δεν λάβει τη δύναμη από τον Πατέρα». Διότι αυτό, πράγματι, θα έπρεπε να τεθεί σε αντιδιαστολή προς την αδυναμία (εάν βεβαίως το ρητό επρόκειτο να Του καταλογίσει αδυναμία)· αλλά τι είπε; «Παρά μόνον ό,τι βλέπει τον Πατέρα να πράττει». Βλέπεις πώς διακηρύσσει την ισοτιμία, την ισοδυναμία και το ομοούσιο;

Διότι, επειδή ανέφερε κάτι που δεν γίνεται πιστευτό και που με τη λογική δεν μπορεί να κατανοηθεί, στο ακατάληπτο της δυνάμεώς Του απέδωσε τα της αναστάσεως του Χριστού, παρέχοντας και τούτο ως όχι μικρή απόδειξη εναντίον τους. Και όσον αφορά την ανάσταση του Χριστού, δεν το διατύπωσε έτσι· διότι δεν είπε: «Ο δε Θεός και τον Κύριο θα αναστήσει», επειδή το γεγονός είχε ήδη συμβεί· αλλά πώς; «Ο δε Θεός και τον Κύριο ανέστησε»· και δεν χρειαζόταν απόδειξη. Όσον αφορά όμως τη δική μας ανάσταση, επειδή δεν έχει συμβεί ακόμη, δεν μίλησε έτσι, αλλά πώς; «Και εμάς θα αναστήσει διά της δυνάμεώς του»· αποστομώνοντας όσους φέρνουν αντιρρήσεις με την αξιοπιστία της ισχύος Εκείνου που το ενεργεί. Αν πάλι αποδίδει την ανάσταση του Χριστού στον Πατέρα, αυτό ας μην σε θορυβεί καθόλου. Διότι δεν το διατύπωσε αυτό επειδή ο Χριστός στερείται δυνάμεως· αφού ο Ίδιος είναι που λέει: «Γκρεμίστε τον ναό τούτο, και σε τρεις ημέρες θα τον εγείρω»· και πάλι: «Έχω την εξουσία να παραδώσω τη ζωή μου, και έχω την εξουσία να την πάρω πάλι»· και ο Λουκάς επίσης στις Πράξεις λέει: «Στους οποίους και παρουσίασε τον εαυτό του ζωντανό». Για ποιον λόγο, λοιπόν, ο Παύλος τα λέει αυτά; Διότι και τα έργα του Υιού λογίζονται στον Πατέρα, και τα έργα του Πατρός στον Υιό· «Διότι όσα πράττει Εκείνος», λέει, «αυτά ομοίως πράττει και ο Υιός».

Διότι, όταν παρήγγειλε στους μαθητές λέγοντας: «Προσέχετε από τη ζύμη των Φαρισαίων και των Σαδδουκαίων», και εκείνοι διαλογίζονταν, λέγοντας, «Επειδή δεν πήραμε άρτους»· και άλλο μεν είπε Εκείνος, ονομάζοντας ζύμη τη διδασκαλία, και άλλο όμως υπέθεσαν οι μαθητές, νομίζοντας ότι ο λόγος αφορούσε άρτους, το διορθώνει αυτό πάλι, όχι πλέον ο ευαγγελιστής, αλλά ο ίδιος ο Χριστός, λέγοντας τα εξής: «Πώς δεν κατανοείτε ότι δεν σας είπα να προσέχετε σχετικά με άρτους;». Εδώ όμως δεν υπάρχει τίποτα τέτοιο. «Και όμως», λέει κάποιος, «αναιρώντας ακριβώς αυτό, πρόσθεσε ο Χριστός: Δεν δύναται ο Υιός να πράττει τίποτα από τον εαυτό του». Απεναντίας λοιπόν, άνθρωπέ μου, το αντίθετο έπραξε· διότι δεν το λέει αυτό αναιρώντας, αλλά επισφραγίζοντας την ισότητα. Αλλά προσέξτε με ακρίβεια· διότι το υπό εξέταση ζήτημα δεν είναι κάτι το τυχαίο.

Διότι δεν είπε ότι ορισμένα δύναται να τα πράξει αφ' εαυτού του, ενώ άλλα δεν δύναται, αλλά μίλησε γενικά: Ο Υιός δεν δύναται να πράξει τίποτε αφ' εαυτού του. Ας ρωτήσουμε λοιπόν αυτόν που αντιλέγει σε αυτά: Πες μου, τίποτε λοιπόν δεν δύναται να πράξει αφ' εαυτού του ο Υιός; Και αν πει «Τίποτε», θα του απαντήσουμε ότι, και όμως, το μέγιστο των αγαθών το έπραξε αφ' εαυτού του· και διακηρύσσει ο Παύλος λέγοντας: «Ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου». Και πάλι ο ίδιος ο Χριστός αλλού: «Έχω εξουσία να παραδώσω την ψυχή μου, και έχω εξουσία να την πάρω πάλι, και κανείς δεν την αφαιρεί από εμένα· εγώ την παραδίδω από τον εαυτό μου».

Βλέπεις ότι έχει εξουσία και στον θάνατο και στη ζωή, και ότι επιτέλεσε από μόνος του τόσο μεγάλη οικονομία; Και τι λέγω για τον Χριστό; Διότι εμείς, από τους οποίους δεν θα μπορούσε να υπάρξει τίποτε πιο ευτελές, πράττουμε πολλά από μόνοι μας, και την κακία από μόνοι μας επιλέγουμε, και την αρετή από μόνοι μας επιδιώκουμε. Εάν όμως δεν τα πράτταμε από μόνοι μας, ούτε είχαμε την ελευθερία, τότε ούτε στη γέεννα θα πέφταμε αμαρτάνοντας, ούτε τη βασιλεία θα επιτυγχάναμε κατορθώνοντας το αγαθό. Τίποτε άλλο λοιπόν δεν σημαίνει το «Δεν δύναται να κάνει τίποτε από μόνος του», παρά ότι δεν κάνει τίποτε αντίθετο προς τον Πατέρα, τίποτε αλλότριο, τίποτε ξένο, γεγονός που μάλιστα φανερώνει την ισότητα και την απόλυτη συμφωνία. Και για ποιον λόγο δεν είπε ότι δεν κάνει τίποτε αντίθετο, αλλά ότι «Δεν δύναται»; Για να δείξει και μέσα από αυτό πάλι το απαράλλακτο και την ακρίβεια της ισότητας.

Επομένως, ας ρωτήσουμε τον ίδιο τον Χριστό, και ας δούμε μέσα από όσα λέει στη συνέχεια, αν ερμηνεύει τα λεγόμενα σύμφωνα με τη δική σου αντίληψη ή σύμφωνα με τη δική μας. Τι λέει, λοιπόν; «Διότι όσα κάνει ο Πατήρ, αυτά κάνει ομοίως και ο Υιός». Είδες πώς ανέτρεψε εκ θεμελίων τη δική σας άποψη και επιβεβαίωσε τα όσα ειπώθηκαν από εμάς; Διότι, αν δεν κάνει τίποτα από τον εαυτό του, τότε ούτε ο Πατήρ θα κάνει κάτι από τον εαυτό του, εφόσον ο Υιός τα κάνει όλα ομοίως με εκείνον.

Επειδή, εάν δεν ισχύει αυτό, θα ακολουθήσει και άλλο άτοπο. Διότι δεν είπε ότι έκανε αυτά που είδε τον Πατέρα να κάνει, αλλά, «Εάν δεν βλέπει τον Πατέρα να κάνει κάτι, δεν το κάνει», επεκτείνοντας τον λόγο σε ολόκληρο τον χρόνο· και έτσι, σύμφωνα με εσάς, θα μαθαίνει πάντοτε τα ίδια.

Αν όμως διατυπώνει ορισμένα από τα λόγια του με πιο ταπεινό τρόπο, μην απορήσεις. Επειδή τον καταδίωκαν, όταν άκουγαν τα υψηλά διδάγματα, και νόμιζαν ότι είναι αντίθεος, υποχωρώντας λίγο μόνο μέσα από τα λόγια, ανυψώνει και πάλι τον λόγο σε υψηλότερα νοήματα· έπειτα πάλι επιστρέφει στα ταπεινά, ποικίλλοντας τη διδασκαλία του, ώστε να γίνει ευπρόσδεκτη και στους αγνώμονες. Πρόσεξε όμως: Αφού είπε: «Ο Πατέρας μου εργάζεται, και εγώ εργάζομαι»· και αφού παρουσίασε τον εαυτό του ίσο με τον Θεό, πάλι λέει: «Ο Υιός δεν μπορεί να κάνει τίποτα από τον εαυτό του, αν δεν βλέπει τον Πατέρα να το κάνει». Έπειτα πάλι προχωρά στο υψηλότερο: «Διότι όσα κάνει εκείνος, αυτά και ο Υιός παρομοίως τα κάνει»· και πάλι στο ταπεινότερο: «Ο Πατέρας αγαπά τον Υιό, και του δείχνει όλα όσα κάνει ο ίδιος, και μεγαλύτερα έργα από αυτά θα του δείξει». Είδες πόση ταπεινότητα υπάρχει πάλι; Πολύ λογικά. Διότι αυτό που προηγουμένως είπα, και δεν θα πάψω να το λέω, αυτό θα πω και τώρα: ότι όταν λέει κάτι εξαιρετικά χαμηλό και ταπεινό, το διατυπώνει με υπερβολή, ώστε η ταπεινότητα των λέξεων να πείσει και τους αγνώμονες να αποδεχθούν τα νοήματα με ευσεβή διάνοια. Επειδή, αν δεν συμβαίνει αυτό, αναλογίσου πόσο άτοπο είναι αυτό που ειπώθηκε, εξετάζοντάς το από τα ίδια τα λόγια. Διότι όταν λέει: «Και μεγαλύτερα έργα από αυτά θα του δείξει», θα φανεί ότι υπάρχουν πολλά που δεν έχει μάθει ακόμη· πράγμα το οποίο δεν μπορεί κανείς να ισχυριστεί ούτε καν για τους αποστόλους. Διότι, αφού έλαβαν άπαξ τη χάρη του Πνεύματος, αμέσως και τα πάντα γνώριζαν και είχαν τη δύναμη να τα πράξουν.

Και τι θα μπορούσε να είναι πιο άτοπο από αυτό; Τι σημαίνει λοιπόν αυτό που ειπώθηκε; Επειδή θεράπευσε και ενδυνάμωσε τον παράλυτο, και πρόκειται να αναστήσει και νεκρό, για αυτόν τον λόγο μίλησε έτσι, λέγοντας σχεδόν το εξής: «Θαυμάζετε επειδή ανόρθωσα τον παράλυτο; Θα δείτε μεγαλύτερα από αυτά». Όμως δεν εκφράστηκε ακριβώς έτσι, αλλά μιλάει κάπως πιο ταπεινά, για να καταπραΰνει τη μανία τους. Και για να μάθεις ότι το «θα δείξει» δεν έχει ειπωθεί κυριολεκτικά, άκουσε αυτά που ακολουθούν και τα οποία προσθέτει πάλι: «Διότι, όπως ο Πατέρας ανασταίνει τους νεκρούς και τους ζωοποιεί», λέει, «έτσι και ο Υιός ζωοποιεί αυτούς που θέλει». Καίτοι το «δεν δύναται να κάνει τίποτα από τον εαυτό του» είναι αντίθετο με το «αυτούς που θέλει». Διότι, αν ζωοποιεί αυτούς που θέλει, δύναται να ενεργεί από τον εαυτό του (διότι το να θέλει είναι γνώρισμα εξουσίας)· αν πάλι δεν δύναται από τον εαυτό του, τότε δεν ισχύει πλέον το «αυτούς που θέλει». Διότι το μεν «όπως ο Πατέρας ανασταίνει», καταδεικνύει το απαράλλακτο της δυνάμεως· το δε «αυτούς που θέλει», την ισότητα της εξουσίας. Βλέπεις ότι το «δεν δύναται να κάνει τίποτα από τον εαυτό του», δεν λέγεται για να αναιρέσει την εξουσία, αλλά για να υποδείξει το απαράλλακτο της δυνάμεως και του θελήματος; Έτσι να κατανοήσεις και το «θα του δείξει». Διότι και αλλού λέει: «Εγώ θα τον αναστήσω κατά την έσχατη ημέρα». Και πάλι, δείχνοντας ότι δεν ενεργεί ως δεχόμενος ενέργεια, λέει: «Εγώ είμαι η ανάσταση και η ζωή».

Έπειτα, για να μην πεις ότι ανασταίνει και ζωοποιεί όποιους νεκρούς θέλει, αλλά τα άλλα δεν τα πράττει κατ' αυτόν τον τρόπο, προέλαβε και απέκλεισε κάθε τέτοια αντίρρηση λέγοντας: «Διότι όσα πράττει Εκείνος, αυτά και ο Υιός τα πράττει ομοίως»· φανερώνοντας ότι πράττει όλα όσα πράττει Εκείνος, και ακριβώς όπως Εκείνος. Είτε αναφέρεις την ανάσταση των νεκρών, είτε τη διάπλαση των σωμάτων, είτε την άφεση των αμαρτιών, είτε οτιδήποτε άλλο, τα εργάζεται κατά τον ίδιο τρόπο με Εκείνον που Τον γέννησε.

Διότι, για να μην νομίσεις, ακούγοντας ότι έχει ως αίτιο τον Πατέρα, ότι υπάρχει διαφορά ουσίας και ελάττωση τιμής, έρχεται ο Ίδιος ως κριτής σου, αποδεικνύοντας και από αυτό το γεγονός την ισότητα. Επειδή εκείνος που έχει την εξουσία να τιμωρεί και να τιμά όποιους θέλει, έχει την ίδια δύναμη με τον Πατέρα. Διότι, αν δεν συμβαίνει αυτό, αλλά έλαβε την τιμή μεταγενέστερα επειδή γεννήθηκε αργότερα, τι συνέβη ώστε να τιμηθεί σε ύστερο χρόνο; Μετά από ποια πρόοδο έφτασε σε αυτό το σημείο, ώστε να λάβει αυτό το αξίωμα και να εγκαθιδρυθεί; Δεν ντρέπεστε να εισάγετε τόσο αναιδώς αυτά τα ανθρώπινα και ευτελή νοήματα στην άφθαρτη φύση, η οποία δεν περιέχει τίποτα το επίκτητο; Για ποιον λόγο λοιπόν εκφράζεται έτσι, θα ρωτήσει κάποιος; Ώστε να γίνει ευπρόσδεκτος ο λόγος Του, και να προετοιμάσει τον δρόμο για τα υψηλά νοήματα. Γι' αυτόν τον λόγο αναμειγνύει αυτά με εκείνα, και εκείνα με αυτά. Και πρόσεξε πώς· διότι είναι καλό να τα δούμε αυτά εξ αρχής. Είπε: «Ο Πατέρας μου εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι», αποδεικνύοντας από αυτό την ισότητα και την ομοτιμία. Και εκείνοι ζητούσαν να τον σκοτώσουν. Τι κάνει λοιπόν; Ως προς τη διατύπωση μεν συγκαταβαίνει, αλλά προβάλλει τα ίδια νοήματα, λέγοντας τα εξής: «Δεν μπορεί ο Υιός να κάνει τίποτα από μόνος Του». Έπειτα ανάγει και πάλι τον λόγο του στα υψηλά, λέγοντας: «Διότι όσα κάνει Εκείνος, αυτά παρομοίως τα κάνει και ο Υιός».

Πολλοί, πολλές φορές, αποκάλεσαν τον Θεό πατέρα τους· όπως, για παράδειγμα, ότι ένας Θεός μάς έκτισε, και ένας είναι ο πατέρας όλων μας· αλλά δεν σήμαινε εξαιτίας αυτού ότι ο λαός ήταν ίσος με τον Θεό· γι' αυτό και δεν σκανδαλίζονταν όταν το άκουγαν. Όπως λοιπόν όταν έλεγαν, «Δεν είναι από τον Θεό», και εκείνος διόρθωνε πολλές φορές την πλάνη τους, και απολογούνταν για την κατάλυση του Σαββάτου· έτσι και σε αυτήν την περίπτωση, αν αυτό προερχόταν από δική τους εσφαλμένη υποψία, και δεν ήταν δική του γνώμη, θα το είχε διορθώσει και θα έλεγε: «Γιατί με νομίζετε ίσο με τον Θεό; Δεν είμαι ίσος». Αλλά δεν είπε τίποτα τέτοιο, παρά μάλλον το αντίθετο, και απέδειξε ότι είναι ίσος μέσα από τα όσα ακολουθούν. Διότι το «Όπως ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός»· και το «Για να τιμούν όλοι τον Υιό, καθώς τιμούν τον Πατέρα», και το «Τα έργα που κάνει εκείνος, αυτά και ο Υιός ομοίως κάνει»· όλα αυτά αποτελούν αποδείξεις της ισότητας. Και για τον νόμο εξάλλου λέει: «Μη νομίσετε ότι ήλθα για να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες». Με αυτόν τον τρόπο γνωρίζει πώς να εξαλείφει και τις κακές υποψίες που υπάρχουν στη διάνοια. Εδώ όμως την υποψία περί της ισότητας με τον Θεό όχι μόνο δεν την αναιρεί, αλλά και την επιβεβαιώνει.

Του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου του Χρυσοστόμου Στη Μεγάλη Εκκλησία, αφού ο επίσκοπος προείπε λίγα λόγια για το Ευαγγέλιο, στο χωρίο: «Ο Υιός δεν κάνει ποτέ τίποτα από τον εαυτό Του, εάν δεν βλέπει τον Πατέρα να το κάνει.» Αʹ. Ω της βίας, ω της τυραννίας! Αν και ο διδάσκαλος, που μίλησε προηγουμένως, είχε γεμάτη τη φιάλη, μας έδωσε να γευθούμε το ποτό μόνο με την άκρη των χειλιών. Και αυτό το έπραξε όχι από έλλειψη διδακτικού λόγου –διότι συνηθίζει να αναβλύζει λόγο όχι λιγότερο από μια πηγή– αλλά, όπως μόλις προείπα, για να φανερώσει την τυραννία της αγάπης σας, την οποία έχετε συνηθίσει να επιδεικνύετε προς τη δική μας ταπεινότητα. Γι' αυτό σιώπησε γρήγορα και ολοκλήρωσε τον λόγο του, θέλοντας να ικανοποιήσει τη δική σας επιθυμία και καθιστώντας εμάς υπεύθυνους για ολόκληρο το χρέος της ομιλίας. Επειδή, λοιπόν, και ο ίδιος μας παραχώρησε τον λόγο και βλέπω εσάς να κρέμεστε από τα δικά μας χείλη, είναι ανάγκη πλέον να αποδυθούμε στα παλαίσματα του λόγου. Αλλά βοηθήστε με και απλώστε μου το χέρι, διεγείροντας με τις προσευχές σας τη γλώσσα μας και καθιστώντας τη διδασκαλία εύκολη μέσω της συνετής ακρόασής σας. Επειδή και ο προφήτης δεν αναζητεί μόνο θαυμαστό σύμβουλο, αλλά και συνετό ακροατή.

Ποια είναι, λοιπόν, αυτά που μας αντιτείνουν; Δεν μπορεί ο Υιός, λέει, να κάνει τίποτα από μόνος του, εάν δεν βλέπει τον Πατέρα να το κάνει. Και όμως, αυτά τα έχει πει η Γραφή. Για ποιον λόγο, λοιπόν, προβάλλονται αυτά ως αντίρρηση από μέρους τους;

Δεν παρατίθεται όπως έχει ειπωθεί από τη Γραφή. Διότι τι θέλουν, λέγει, να αποδείξουν με αυτό; Βλέπεις, λέγει, πώς ανέτρεψε ο Υιός του Θεού εκείνη την υπόνοια της ισότητος; Διότι, επειδή οι Ιουδαίοι, λέγει, αυτό υποπτεύονταν, ότι δηλαδή καθιστά τον εαυτό του ίσο με τον Θεό, για τον λόγο αυτόν αντέτεινε λέγοντας: «Ο Υιός δεν δύναται να κάνει τίποτε από τον εαυτό του».

Έτσι πράττουν και οι οικοδόμοι, δεν θέτουν τα θεμέλια των οικημάτων, εάν πρώτα δεν αφαιρέσουν τα σαθρά, ώστε να οικοδομήσουν με ασφάλεια. Αυτούς λοιπόν ας μιμηθούμε και εμείς. Πες μου λοιπόν, δεν δύναται ο Υιός να πράξει αφ' εαυτού απολύτως τίποτα; Διότι δεν είπε ότι ανθρώπους μεν δύναται να δημιουργήσει, αγγέλους δε δεν δύναται· ούτε ότι αγγέλους μεν δύναται, αρχαγγέλους δε δεν δύναται· αλλά είπε, ότι τίποτα.

Επομένως, η φράση αυτή υποδηλώνει αδυναμία; Εφόσον βέβαια δεν δύναται, σύμφωνα με τη δική σου αντίληψη, υποδηλώνει επίσης βία και επιτακτική ανάγκη· εφόσον δεν πράττει τίποτα αφ' εαυτού του, παρά μόνο όσα βλέπει να πράττει ο Πατέρας. Ιδού ότι προστίθεται εκ των υστέρων και διδασκαλία, πράγματα τα οποία είναι όλα ξένα προς εκείνη την ακήρατη και ανώλεθρη ουσία, την άφραστη, την άρρητη και την ακατάληπτη.

Εάν, λοιπόν, κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του από αυτά, θα γίνει σκεύος τιμής, αγιασμένο για τον Δεσπότη. Βλέπεις ότι και αυτοί διορθώνονται από τον ίδιο τους τον εαυτό; Διότι αυτό σημαίνει: «Εάν κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του». Τι σημαίνουν, λοιπόν, αυτά τα λόγια; Εάν ο λόγος μας απευθυνόταν μόνο σε οικείους, θα είχα ήδη παραθέσει τη λύση. Επειδή όμως απευθύνεται σε εχθρούς και πολεμίους, είναι αναγκαίο να καταρρίψουμε τα δικά τους επιχειρήματα. Φέρνοντας, λοιπόν, και πάλι το χωρίο στο μέσο, ας το καταστήσουμε με αυτόν τον τρόπο σαφές. Ότι δηλαδή είναι δυνατόν για εμάς να πράττουμε και να μιλούμε από τον εαυτό μας, το απέδειξε επαρκώς ο λόγος. Διότι, αν δεν συνέβαινε αυτό, δεν θα στεφανωνόμασταν όταν πράττουμε το αγαθό. Πρέπει, λοιπόν, να ρωτήσουμε και πάλι τον αιρετικό: τι σημαίνει το «Εάν δεν βλέπει τον Πατέρα να κάνει κάτι, δεν δύναται να κάνει τίποτε από τον εαυτό Του»; Διότι από αυτό το χωρίο, εννοώ, όχι από την ερμηνεία· ή μάλλον ούτε από το χωρίο, αλλά από τη διεστραμμένη ερμηνεία των αιρετικών, προκύπτει η ανάγκη να εισαχθεί κάποια διπλή κτίση. Πώς και με ποιον τρόπο;

«Εάν δεν βλέπει», λέγει, «τον Πατέρα να ποιεί κάτι, δεν δύναται να ποιεί». Επομένως, είναι απόλυτη ανάγκη να υπάρχουν αφενός ολοκληρωμένα έργα του Πατρός, και αφετέρου έτερα έργα του Υιού, τα οποία κατασκεύασε και ο ίδιος βλέποντας προς εκείνα. Διότι «εάν δεν βλέπει να ποιεί κάτι, δεν ποιεί», λέγει. Για να δει, λοιπόν, είναι ανάγκη να υπάρχουν τα έργα. Τι συμβαίνει λοιπόν; Πες μου· έναν ήλιο βλέπουμε· μήπως θα μπορέσεις να μου δείξεις δύο, ώστε να υποθέσω ότι ο μεν ένας είναι του Πατρός, ο δε άλλος του Υιού; Και δύο σελήνες, και γη, και θάλασσα; Και με τον ίδιο τρόπο όλα τα υπόλοιπα; Αλλά δεν θα μπορούσες να το πεις αυτό· διότι ο ήλιος είναι ένας. Πώς λοιπόν, εάν δεν Τον βλέπει να ποιεί κάτι, δεν ποιεί; Τίνος έργο θέλεις να είναι ο ήλιος; Του Πατρός; Πού είναι λοιπόν εκείνος του Υιού;