Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 1:35

Το ότι αυτό το μυστήριο είναι ακατάληπτο όχι μόνο στους ανθρώπους, αλλά και στους ίδιους τους αγγέλους και αρχαγγέλους, το αποδεικνύει σαφώς και η σημερινή μας εορτή. Διότι ο αρχάγγελος ευαγγελίστηκε στην Παρθένο τη σύλληψη· όταν όμως εκείνη ζήτησε να μάθει τον τρόπο και του είπε: «Πώς θα μου συμβεί αυτό, αφού δεν γνωρίζω άνδρα;», ο αρχάγγελος, επειδή δεν μπορούσε καθόλου να ερμηνεύσει τον τρόπο, κατέφυγε και αυτός στον Θεό, λέγοντας: «Πνεύμα Άγιο θα έρθει επάνω σου και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει». Διότι, όπως ακριβώς αν κάποιος ρωτούσε τον Μωυσή, πώς δημιουργήθηκε ο άνθρωπος από τη γη, πώς δημιουργήθηκαν από το χώμα οστά, νεύρα και σάρκα, πώς προήλθαν αισθητήρια όργανα από κάτι το αναίσθητο, αλλά και πώς δημιουργήθηκε πάλι άνθρωπος από την πλευρά του Αδάμ, πώς το οστό επεκτάθηκε, διαιρέθηκε, ενώθηκε και συνδέθηκε, πώς προήλθαν από το οστό σπλάχνα, διάφοροι χυμοί και όλα τα υπόλοιπα;

Ωστόσο, τα λόγια του αρχαγγέλου προς την Παρθένο έχουν και κάτι περισσότερο, αλλά χάριν ενός μεγαλύτερου μυστηρίου: «διότι θα επέλθει», λέει, «Πνεύμα Άγιο σε εσένα και δύναμη Υψίστου θα σε επισκιάσει». Γιατί; Διότι το γεννώμενο δεν είναι προφήτης, ούτε απλώς άνθρωπος, όπως ο Αδάμ, αλλά θα ονομαστεί Υιός του Υψίστου, σωτήρας και λυτρωτής του ανθρώπινου γένους και αιώνιος βασιλιάς. Διότι, όπως ακριβώς τις πέτρες που πέφτουν από την κορυφή ενός βουνού και κυλούν μέχρι τους πρόποδες τις διαδέχονται πολλοί γκρεμοί, έτσι και εμάς, που εκπέσαμε από τη θεία εντολή στον παράδεισο και από τη μακάρια ζωή σε αυτόν και κατερχόμασταν μέχρι τον άδη, μας βρήκαν πολλά δεινά. Διότι η γη δεν έβγαλε μόνο αισθητά αγκάθια και τριβόλια σύμφωνα με την κατάρα προς τον προπάτορα, αλλά πολύ περισσότερο σπαρθήκαμε με τα πολυειδή αγκάθια των πονηρών παθών και τα φοβερά τριβόλια της αμαρτίας. Ούτε το γένος μας υπέστη μόνο εκείνη τη λύπη, την οποία κληρονόμησε η προμήτωρ εξαιτίας της κατάρας προς αυτήν, καταδικασμένη να γεννά με πόνους, αλλά και ολόκληρος σχεδόν ο βίος μας μετατράπηκε σε οδύνη και λύπη.

Αυτό το λέει η Παρθένος όχι επειδή απιστεί, αλλά επειδή ζητά να μάθει, στο μέτρο του δυνατού, πώς θα γίνει αυτό. Γι' αυτό και ο αρχάγγελος της λέει: «Πνεύμα Άγιο θα έρθει επάνω σου και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει· γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί θα ονομαστεί Υιός του Θεού». Διότι, λέει, εσύ είσαι άγια και κεχαριτωμένη, Παρθένε· όμως Πνεύμα Άγιο θα έρθει πάλι επάνω σου, ετοιμάζοντας και προκαταρτίζοντας τη θεουργία μέσα σου με την προσθήκη υψηλότερου αγιασμού· και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει, η οποία ταυτόχρονα θα σε ενδυναμώσει και, μέσω της επισκιάσεως σε εσένα και της συνάφειας, θα μορφοποιήσει στον εαυτό της την ανθρώπινη φύση, ώστε αυτό που θα γεννηθεί να είναι άγιο, Υιός του Θεού και δύναμη του Υψίστου που έχει λάβει ανθρώπινη μορφή· διότι, ιδού, και η συγγενής σου η Ελισάβετ, η οποία διήνυσε όλη της τη ζωή στείρα, τώρα στα γηρατειά της, με το θέλημα του Θεού, κυοφορεί παραδόξως, διότι κανένας λόγος δεν είναι αδύνατος για τον Θεό.

Τι έκανε λοιπόν η κεχαριτωμένη Παρθένος απέναντι σε αυτά, η οποία και στη σύνεση είναι θεία και απαράμιλλη; Πάλι προς τον Θεό καταφεύγει και μέσω της προσευχής υψώνεται προς Αυτόν, λέγοντας προς τον αρχάγγελο: εάν Άγιο Πνεύμα, καθώς λες, θα επέλθει σε εμένα, καθαρίζοντας περαιτέρω τη φύση μου και ενισχύοντάς με για να δεχθώ το σωτήριο κύημα, εάν η δύναμη του Υψίστου θα με επισκιάσει, μορφοποιώντας μέσα μου ως άνθρωπο Εκείνον που υπάρχει σε μορφή Θεού και δημιουργώντας άσπορη λοχεία, εάν το γεννώμενο είναι άγιο και Υιός Θεού και Θεός και αιώνιος βασιλιάς, διότι κανένας λόγος δεν είναι αδύνατος για τον Θεό, «ιδού η δούλη του Κυρίου, ας γίνει σε εμένα σύμφωνα με τον λόγο σου». Και αναχώρησε από αυτήν ο άγγελος, αφήνοντας στην κοιλιά της ενωμένο με σώμα τον ποιητή των πάντων και μέσω αυτής της ένωσης μέσα της, την οποία διακόνησε, προσφέροντας στον κόσμο τη σωτηρία. Έτσι και ο Ησαΐας, μέσα από όσα ήδη και μακαρίως αξιώθηκε να βιώσει, το προεικόνισε ολοκάθαρα. Διότι δεν είδε το Σεραφείμ να παίρνει τον άνθρακα απευθείας από το νοητό θυσιαστήριο στον ουρανό· αλλά το Σεραφείμ τον πήρε μέσω της λαβίδας, με την οποία και άγγιξε τα χείλη του, δίνοντάς του την κάθαρση. Αυτή δε η λαβίδα ταυτιζόταν με εκείνο το μεγάλο θέαμα που είδε ο Μωυσής, δηλαδή τη βάτο που φλεγόταν από φωτιά αλλά δεν κατακαιγόταν.

Αλλά βέβαια, μετά από εκείνη την απόρρητη τροφή, υπήρξε μια μυστηριωδέστατη οικονομία μνηστείας για αυτήν την Παρθένο και ένας ασπασμός πρωτοφανής και υπέρλογος από τον αρχάγγελο που κατήλθε από ψηλά, καθώς και θεία μηνύματα και προσφωνήσεις, που λειτουργούσαν αντίστροφα προς την καταδίκη της Εύας και του Αδάμ και θεράπευαν την κατάρα τους, μετατρέποντάς την σε ευλογία. Διότι ο Βασιλιάς των πάντων επιθύμησε το μυστικό κάλλος αυτής της αειπαρθένου, όπως προφήτευσε ο Δαβίδ, και αφού έκλινε τους ουρανούς κατέβηκε και την επισκίασε, ή μάλλον κατοίκησε μέσα της η ενυπόστατη δύναμη του Υψίστου. Διότι δεν φανέρωσε την παρουσία Του μέσα από γνόφο και πυρ, όπως συνέβη με τον θεόπτη Μωυσή, ούτε μέσα από λαίλαπα και νεφέλη, όπως με τον προφήτη Ηλία, αλλά άμεσα, χωρίς κανένα παραπέτασμα, η δύναμη του Υψίστου επισκιάζει την πανάχραντη και παρθενική γαστέρα, χωρίς να μεσολαβεί τίποτα μεταξύ τους, ούτε αέρας, ούτε αιθέρας, ούτε κανένα από τα αισθητά ή όσα είναι ανώτερα από αυτά. Και αυτό δεν είναι απλώς επισκίαση, αλλά ξεκάθαρη ένωση.

Και σύμβολα της βασιλείας της δεν ήταν η κατασκευή διαδημάτων, απλησίαστων για τους πολλούς, ούτε πολύτιμοι λίθοι, χρώματα και εξαιρετικά υφάσματα, ούτε κάποιος ξεχωριστός βασιλικός διάκοσμος φτιαγμένος από τα επίγεια πράγματα για εκείνους που δεν μπορούν να υψωθούν πάνω από τα γήινα και στους οποίους τα ενδύματα κυριαρχούν περισσότερο από την ψυχή, αλλά κάποιες απόρρητες και ακατάληπτες χάριτες, υπερφυείς δυνάμεις και ενέργειες, που εκτείνονται ψηλά και πάνω από τους ίδιους τους ουράνιους διακόσμους: θείες προσαγορεύσεις και μηνύματα που μεταβάλλουν τους νόμους της φύσης προς το ανώτερο, η έλευση του Αγίου Πνεύματος, η επισκίαση της δύναμης του Υψίστου, η υπερφυέστατη συνένωση συλλήψεως και παρθενίας, η κένωση του Θεού Λόγου, η κύηση από την αειπάρθενο κόρη, το θαύμα των θαυμάτων, η έξοδος του βρέφους από τη μήτρα και ο τοκετός από απειρόγανδρο που δεν κατέλυσε, αλλά διατήρησε αλώβητα τα σημεία της παρθενίας.

Επομένως, και της αγγελικής πολιτείας της Παρθένου σε αυτή την ηλικία, σαφές σύμβολο βεβαίως αποτελούσε ο κομιστής, ο οποίος βέβαια διακονούσε, αλλά ευλόγως δεν την επισκίαζε, προετοιμάζοντάς την για το μελλοντικό μεγαλείο. Διότι αυτήν δεν επρόκειτο να την επισκιάσει άγγελος ούτε αρχάγγελος, ούτε τα ίδια τα Χερουβείμ ή τα Σεραφείμ, αλλά η ίδια η ενυπόστατη δύναμη του Υψίστου. Και το μέγιστο, συνομιλώντας όχι μέσα από λαίλαπα και νεφέλη, ούτε μέσα από γνόφο και φωτιά, ούτε από λεπτή αύρα, όπως κάποτε και σε άλλες περιπτώσεις σε εκείνους που είχαν κατά καιρούς αξιωθεί, αλλά άμεσα, χωρίς κανένα απολύτως παραπέτασμα, η δύναμη του Υψίστου επισκιάζει την παρθενική γαστέρα, χωρίς να υπάρχει τίποτα μεταξύ αυτού που επισκιάζει και εκείνης που επισκιάζεται, ούτε αέρας, ούτε αιθέρας, ούτε κάποιο από τα αισθητά ή από όσα βρίσκονται πάνω από αυτά. Αυτό όμως δεν είναι επισκίαση, αλλά ξεκάθαρα ένωση.

Από εκείνους δε που κατάγονταν πάλι από αυτόν, προκρίθηκε ως εκλεκτός ο Λάμεχ, και μετά από αυτόν, ο γιος του μεν, αλλά και μόνος πατέρας όλου του κόσμου μετά τον κατακλυσμό, ο Νώε, πέτυχε την εκλογή, καθώς κατ' εκείνο τον καιρό βρέθηκε να ζει μόνος αυτός με σωφροσύνη μαζί με όλο του τον οίκο, όταν οι γιοι του Θεού, παίρνοντας γυναίκες από τις κόρες των ανθρώπων, σύμφωνα με όσα λέει ο Μωυσής, δηλαδή εκείνοι που κατάγονταν από τον προπάτορα της Θεομήτορος, τον Σηθ, ενώθηκαν με αυτούς που είχαν αποβληθεί ως ανάξιοι, απορρίφθηκαν και αυτοί από τη γενεά αυτής της μητροπαρθένου, στερούμενοι εντελώς το θείο Πνεύμα. Το οποίο επήλθε βέβαια αργότερα στην Παρθένο, σύμφωνα με αυτόν που της είπε, «Πνεύμα Άγιο θα επέλθει σε εσένα, και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει», αλλά προοικονομούσε από παλιά και τη δική της έλευση στην ύπαρξη, εκλέγοντας και καθαρίζοντας τη σειρά του γένους, και αποδεχόμενο μεν τους άξιους ή εκείνους που επρόκειτο να γίνουν πατέρες αξιόλογων προσώπων, ενώ τους ανάξιους τους απέβαλλε εντελώς.

Επειδή όμως το Πνεύμα δεν φανερώθηκε μόνο σαν κάποιο πατρικό δάχτυλο εκείνου που έδειχνε, αλλά και κατήλθε μέχρις εκείνου που υποδεικνυόταν από το πατρικό δάχτυλο, σαν να τον άγγιζε, και όχι μόνο αυτό, αλλά και παρέμεινε πάνω του. Διότι «μαρτύρησε», λέει, «ο Ιωάννης ότι έχω δει το Πνεύμα να κατεβαίνει σαν περιστέρι από τον ουρανό, και έμεινε πάνω του». Και όχι μόνο πάνω του, αλλά και μέσα του (και μάρτυρας πάλι είναι ο ίδιος που λέει, «από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε»), αλλά και πριν από τη φανερή κάθοδο βρισκόταν αόρατα μέσα του. Αυτό μαρτυρείται και από τους ασώματους και ουράνιους αγγέλους, από τον έναν που έλεγε σε αυτήν που τον συνέλαβε εν παρθενία, «ότι Πνεύμα Άγιο θα έρθει πάνω σου», και από τον άλλον που έλεγε στον Ιωσήφ για αυτήν, «ότι αυτό που γεννήθηκε μέσα της προέρχεται από το Άγιο Πνεύμα». Επειδή με αυτά δεν κηρύσσεται απλώς μια συνάφεια, αλλά μια υπερφυής αλληλουχία, συνάμα και διηνεκής και παντελής και ασύγχυτη, και αυτός αναδεικνύεται σε εμάς ως ένας Θεός σε θεότητα τρισυπόστατη και παντοδύναμη, όταν και όπως ευδόκησε φανερούμενος από τον εαυτό του, Πατέρας υπερουράνιος, Υιός ομοούσιος, Πνεύμα Άγιο που εκπορεύεται από τον Πατέρα και αναπαύεται στον Υιό, έχοντας ασύγχυτη την ένωση και αμέριστη τη διαίρεση.

Συνεπώς, η θεοποιός δωρεά του Πνεύματος δεν είναι η υπερούσια ουσία του Θεού, αλλά η θεοποιός ενέργεια της υπερούσιας ουσίας του Θεού και ούτε ολόκληρη αυτή, αν και καθ' εαυτήν είναι αμέριστη. Διότι ποιος από τους κτιστούς θα μπορούσε να χωρέσει όλη την απειροδύναμη δύναμη του Πνεύματος, εκτός από Εκείνον που κυοφορήθηκε σε παρθενική μήτρα, με την παρουσία του Αγίου Πνεύματος και την επισκίαση της δύναμης του Υψίστου;

και ωσεί σταγόνες: Και με αυτό η προφητεία (ο προφήτης) εννοεί την Παρθένο· διότι λέει: δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει, το οποίο σημαίνει οι σταγόνες. Ως γη δε, εννοεί το σώμα της Παρθένου. ανατελεί: [Αναφέρεται στην επιφάνεια του Χριστού, διά της οποίας σώθηκε κάθε ψυχή.] και πλήθος ειρήνης: Διότι κατά την επιφάνειά Του θα υπάρξει τόση ειρήνη, ώστε το φως της να φωτίζει όλη την κτίση περισσότερο από το φως της σελήνης. και κατακυριεύσει: Ο Κύριος, λέει, ως κυρίαρχος πολλών υδάτων, όπως έχει γραφτεί, δηλαδή από τη θάλασσα του βαπτίσματος έως τη θάλασσα των δακρύων της μετανοίας. Διότι μέσα σε αυτά τα ύδατα κατακλύζεται (διασκορπίζεται) η αμαρτία. και από ποταμού: Διότι το βάπτισμα, αρχίζοντας από τον Ιορδάνη ποταμό, διαδόθηκε στα πέρατα της οικουμένης. ενώπιον αυτού: Ενώπιον του βαπτίσματος οι δαίμονες είναι σαν μαύροι (σκοτεινοί)· διότι μέσα σε αυτό έπεσαν. και οι εχθροί: Οι εχθροί του Χριστού, οι Ιουδαίοι, είναι όπως οι δαίμονες για τον άνθρωπο, οι οποίοι έπεσαν με τρομερή πτώση στο [χώμα] της γης. βασιλείς: Ως Θαρσείς εννοεί τους μεγάλους βασιλείς· και αυτή είναι η (μεγάλη) βασιλεία των Ρωμαίων και τα νησιά που φρουρούνται ισχυρά από τη θάλασσα του βαπτίσματος. Διότι σε αυτά προσφέρονται τα δώρα στον Θεό. Ο λόγος υπαινίσσεται επίσης και τους Μάγους. βασιλείς Αράβων: Η βασίλισσα Σαβά πρόσφερε δώρα στον Σολομώντα, όπως η Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη, όταν επέστρεψε στον Χριστό.

Άλλοι πάλι παρομοίως την ονομάζουν Λυχνία χωρίς στόμιο που ανάβει από μόνη της, Κιβωτό πλατύτερη, μακρύτερη και ενδοξότερη από εκείνη του Νώε. Εκείνη ήταν κιβωτός ζώων, ενώ αυτή κιβωτός της ζωής. Εκείνη ήταν φθαρτών ζώων, ενώ αυτή άφθαρτης ζωής. Εκείνη βάσταξε τον Νώε, ενώ αυτή βάσταξε τον Ποιητή του Νώε. Εκείνη διέθετε δύο και τρεις ορόφους, ενώ αυτή ολόκληρο το πλήρωμα της Τριάδος, επειδή ακριβώς και το Πνεύμα επεδήμησε και ο Πατέρας επισκίασε και ο Υιός κατασκήνωσε κυοφορούμενος σε αυτήν. «Διότι Πνεύμα Άγιο», λέει, «θα επέλθει σε εσένα, και δύναμη Υψίστου θα σε επισκιάσει. Γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί θα ονομαστεί Υιός του Θεού.» Βλέπεις πόσο και πόσο μεγάλο είναι το αξίωμα της Θεοτόκου Παρθένου. Διότι ο μονογενής Υιός του Θεού, ο Ποιητής του κόσμου, βασταζόταν από αυτήν ως βρέφος, και ανέπλασε τον Αδάμ και αγίασε την Εύα και κατήργησε τον δράκοντα και άνοιξε τον παράδεισο και διατήρησε άθικτη τη σφραγίδα της μήτρας. Πολύ εύλογα και δικαιολογημένα, το καθένα από αυτά. Διότι άνοιγε τον παράδεισο, επειδή επρόκειτο να εισαγάγει τον ληστή και να καθοδηγήσει σε αυτόν όλους τους κληρονόμους της βασιλείας.

Σε καμία περίπτωση, αλλά από ενέργεια του Θεού, από επιφοίτηση του Υψίστου, από παρουσία του Πνεύματος. Γι' αυτό, όταν η παρθένος έλεγε προς τον Γαβριήλ: «Πώς θα μου συμβεί αυτό, αφού δεν γνωρίζω άνδρα;», δηλαδή: «Με εκπλήσσει το θαύμα, με καταπλήσσει ο λόγος», και η αναγγελία του αγγέλου εκπλήσσει την παρθένο. «Θαυμαστά είναι αυτά που λες, αλλά για εμένα λόγω του παραδόξου τους είναι ύποπτα. Φοβάμαι το καινοφανές του ευαγγελισμού, θορυβούμαι από το υπερβολικά ασυνήθιστο των λεγομένων. 'Πώς θα μου συμβεί αυτό, αφού δεν γνωρίζω άνδρα;' Πώς θα γίνω μητέρα, χωρίς να έχω γίνει νύμφη; Δεν έφθειρα το άνθος της νεότητας, τον ζωστήρα της παρθενίας δεν έλυσα, τον δεσμό της μήτρας δεν χαλάρωσα, τη σφραγίδα της κοιλίας δεν παρέλυσα.» Ο δε άγγελος αμέσως πρόσθεσε: «Πνεύμα άγιο θα επέλθει σε εσένα, και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει», δηλαδή: «Αν γνώριζες άνδρα, δεν θα γεννούσες Θεό, ο οποίος ευδόκησε να λάβει από εσένα μορφή δούλου χωρίς φθορά, δεν θα γινόσουν όργανο της σάρκωσης Εκείνου που δημιούργησε τα πάντα. Αλλά επειδή διατηρείσαι καθαρή από συζυγική κλίνη, επειδή τήρησες τον ναό άφθαρτο και τη σκηνή ελεύθερη από κάθε ρύπο, και ο Πατέρας έρχεται σε εσένα και το Πνεύμα σε επισκιάζει και με σάρκα από εσένα γεννιέται ο Μονογενής.

Διότι εσύ παρουσίασες τον Γαβριήλ να λέει στην Παρθένο, όταν εξηγούσε το πώς θα γίνει η σύλληψη και με ποιον τρόπο θα γεννήσει η Παρθένος: «Πνεύμα Άγιο θα έλθει επάνω σου, και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει». — «Δεν έχω ξεχάσει τα δικά μου λόγια», λέει· «διότι, ακόμη και αν ξεχνούσα, το Πνεύμα θα μου τα υπενθύμιζε».

Τι απάντησε λοιπόν ο Γαβριήλ σε εκείνη που δυσπιστούσε; — «Ό,τι έμαθα είπα, ό,τι άκουσα λέω: "Πνεύμα Άγιο θα επέλθει σε σένα, και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει· γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί θα ονομαστεί Υιός Θεού", καθώς προϋπάρχει, καθώς προς αυτόν αποβλέπει όλη η κτίση, ως κτίστης και δημιουργός των πάντων, ως πατέρας των αιώνων, ως γεννήτορας του κόσμου, ως ποιητής του σύμπαντος, ως παλαιότερος των ουρανών, ως δημιουργός των αγγέλων, ως πλάστης της ανθρωπότητας, ως "σωτήρας αυτών που χάνονται". Δεν μπορώ να αναγγείλω τίποτα περισσότερο από αυτά· διότι δεν πήρα εντολή να σου εξηγήσω το πώς, Παρθένε, αλλά να διακονήσω σε σένα τα γεγονότα του ευαγγελισμού. Θαύμαζε λοιπόν μαζί μου το μυστήριο και δέξου χωρίς δισταγμό τα χαρμόσυνα νέα.» Και εκείνη λέει: «Ιδού η δούλη του Κυρίου· ας γίνει σε μένα σύμφωνα με τον λόγο σου.» Ας γίνουμε λοιπόν και εμείς μαθητές των αρχαγγελικών λόγων του Γαβριήλ σχετικά με τη δεσποτική γέννηση, ας βαδίσουμε ακολουθώντας τα δικά του ίχνη, και όπως εκείνος, ας δοξάσουμε χωρίς αδιάκριτη περιέργεια τη δύναμη της γέννησης.

Γι' αυτό κηρύττω λέγοντας: Ελάτε, όλες οι φυλές των εθνών, στην αθανασία του βαπτίσματος. Σας ευαγγελίζομαι ζωή, σε εσάς που διατρίβετε στο σκοτάδι της αγνωσίας. Ελάτε στην ελευθερία από τη δουλεία, στη βασιλεία από την τυραννία, στην αφθαρσία από τη φθορά. Και πώς, θα πει κανείς, θα έρθουμε; Πώς; Μέσω του ύδατος και του Αγίου Πνεύματος. Και αυτό είναι το ύδωρ που κοινωνεί με το Πνεύμα, μέσω του οποίου ποτίζεται ο παράδεισος, μέσω του οποίου η γη γίνεται εύφορη, μέσω του οποίου το φυτό αυξάνει, μέσω του οποίου τα ζώα τεκνοποιούν και, για να τα πω όλα συνοπτικά, μέσω του οποίου ο άνθρωπος αναγεννάται και ζωογονείται, στο οποίο και ο Χριστός βαπτίστηκε, στο οποίο και το Πνεύμα κατήλθε με μορφή περιστεράς. Και αυτό είναι το Πνεύμα που από την αρχή φερόταν πάνω από τα ύδατα, μέσω του οποίου ο κόσμος κινείται, μέσω του οποίου η κτίση υφίσταται και τα σύμπαντα ζωογονούνται, το οποίο ενήργησε στους προφήτες, το οποίο κατήλθε επί του Χριστού. Αυτό είναι το Πνεύμα που δόθηκε στους αποστόλους με μορφή πύρινων γλωσσών. Αυτό το Πνεύμα ζητούσε ο Δαβίδ λέγοντας: «Καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί, ο Θεός, και πνεύμα ευθές εγκαίνισον εν τοις εγκάτοις μου». Για αυτό και ο Γαβριήλ έλεγε στην Παρθένο: «Πνεύμα Άγιον επελεύσεται επί σε, και δύναμις Υψίστου επισκιάσει σοι». Μέσω αυτού του Πνεύματος ο Πέτρος εξέφερε εκείνη τη μακάρια φωνή: «Συ ει ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος». Μέσω αυτού του Πνεύματος στερεώθηκε η πέτρα της Εκκλησίας.

Όταν, λοιπόν, ολοκληρώθηκε η κτίση, λέει, και έπρεπε πλέον να γίνει «η αποκάλυψη των υιών του Θεού» —δηλαδή του δημιουργού—, και να αποκαλυφθεί η πνευματική ουσία, η οποία ήταν καλυμμένη, με την οποία, λέει, καλυπτόταν ο ψυχικός άνθρωπος και είχε «κάλυμμα πάνω στην καρδιά του»· οπότε, λοιπόν, έπρεπε να αφαιρεθεί το κάλυμμα και να φανερωθούν αυτά τα μυστήρια, γεννήθηκε ο Ιησούς μέσω της Παρθένου Μαρίας, σύμφωνα με το λεγόμενο: «Πνεύμα Άγιο θα επέλθει σε σένα» —και πνεύμα είναι η Σοφία—, «και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει» —και ύψιστος είναι ο δημιουργός·— «γι' αυτό και το γεννώμενο από εσένα θα κληθεί άγιο». Διότι δεν γεννήθηκε μόνο από τον Ύψιστο, όπως οι άνθρωποι που πλάστηκαν κατά τον Αδάμ κτίστηκαν μόνο από τον Ύψιστο —δηλαδή [τη Σοφία και] τον δημιουργό·— ο δε Ιησούς, «ο καινός άνθρωπος», προήλθε από το Άγιο Πνεύμα και τον Ύψιστο —δηλαδή τη Σοφία και τον δημιουργό—, ώστε την μεν πλάση και κατασκευή του σώματός του να την καταρτίσει ο δημιουργός, την δε ουσία του να την παράσχει το Άγιο Πνεύμα, και να γίνει επουράνιος Λόγος από την Ογδοάδα, έχοντας γεννηθεί δια της Μαρίας.

Γύρω από αυτό το ζήτημα, λοιπόν, υπάρχει μεγάλη συζήτηση μεταξύ τους και αφορμή για σχίσματα και διαφορές. Και εξαιτίας αυτού η διδασκαλία τους διαιρέθηκε, και σύμφωνα με αυτούς η μία ονομάζεται ανατολική διδασκαλία, ενώ η άλλη ιταλιωτική. Εκείνοι, λοιπόν, από την Ιταλία, μεταξύ των οποίων είναι ο Ηρακλέων και ο Πτολεμαίος, ισχυρίζονται ότι το σώμα του Ιησού έγινε ψυχικό, και για τον λόγο αυτό κατά το βάπτισμα το πνεύμα κατήλθε σαν περιστέρι —δηλαδή ο λόγος της μητέρας άνωθεν, της Σοφίας— και ενώθηκε με το ψυχικό στοιχείο και τον ανέστησε από τους νεκρούς. Αυτό σημαίνει, όπως λέγουν, το χωρίο: «εκείνος που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα», δηλαδή τα ψυχικά, όχι όμως και τα χοϊκά. Διότι το χοϊκό στοιχείο έχει βρεθεί «υπό κατάρα»· «διότι γη είσαι», λέει, «και στη γη θα επιστρέψεις». Αντίθετα, εκείνοι από την ανατολή, μεταξύ των οποίων είναι ο Αξιόνικος και ο Βαρδησιάνης, λέγουν ότι το σώμα του Σωτήρος ήταν πνευματικό· διότι το Άγιο Πνεύμα ήλθε επί της Μαρίας —δηλαδή η Σοφία— και «η δύναμις του Υψίστου» —δηλαδή η δημιουργική τέχνη—, ώστε να διαπλαστεί αυτό που δόθηκε στη Μαρία υπό του Πνεύματος.

Κατήλθε λοιπόν από την Εβδομάδα το φως, το οποίο είχε κατέλθει από την Ογδοάδα άνωθεν στον υιό του άρχοντος της Εβδομάδος, επάνω στον Ιησού, τον υιό της Μαρίας, και φωτίστηκε αναφλεγόμενος μαζί με το φως που έλαμψε επάνω του. Αυτό ακριβώς, λέγει, είναι εκείνο που έχει λεχθεί: «Πνεύμα άγιον θα επέλθει επί σε», δηλαδή το φως που προήλθε από την υιότητα διά του μεθοριακού Πνεύματος, το οποίο διήλθε στην Ογδοάδα και την Εβδομάδα φθάνοντας μέχρι τη Μαρία, «και δύναμις υψίστου θα σε επισκιάσει», δηλαδή η δύναμη της διακρίσεως, η οποία κατήλθε από την κορυφή της υιότητος άνωθεν διά του δημιουργού μέχρι την κτίση, που είναι ο Ιησούς. Μέχρι τότε, λέγει, θα υφίσταται ο κόσμος κατ' αυτόν τον τρόπο, μέχρις ότου όλη η υιότητα, η οποία έχει αφεθεί στην αμορφία με σκοπό να ευεργετεί τις ψυχές και να ευεργετείται, αφού διαμορφωθεί, ακολουθήσει τον Ιησού και αναδράμει και ανέλθει, αφού αποκαθαρθεί και καταστεί λεπτομερεστάτη, ώστε να μπορεί από μόνη της να αναδράμει, όπως ακριβώς η πρώτη υιότητα. Διότι κατέχει όλη τη δύναμη, φυσικά στηριγμένη στο φως που έλαμψε από άνω προς τα κάτω.

Και για να μάθεις ότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο προηγήθηκαν στείρες γυναίκες, ώστε να γίνει πιστευτός ο τοκετός της Παρθένου, άκουσε τα λόγια του Γαβριήλ που ειπώθηκαν προς την Παρθένο. Διότι, όταν ήλθε και της είπε: «Θα συλλάβεις στην κοιλιά σου και θα γεννήσεις υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Ιησού», εκείνη εξεπλάγη και θαύμασε, και είπε: «Πώς θα μου συμβεί αυτό, αφού δεν γνωρίζω άνδρα;» Τι απάντησε λοιπόν ο άγγελος; «Πνεύμα Άγιο θα επέλθει σε εσένα, και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει». Μην αναζητάς, της λέει, τη φυσική ακολουθία, όταν τα γινόμενα υπερβαίνουν τη φύση· μην αποβλέπεις στις ωδίνες του γάμου, όταν ο τρόπος της γεννήσεως είναι ανώτερος από τον γάμο. «Και πώς θα γίνει αυτό», λέει, «αφού δεν γνωρίζω άνδρα;» Μα ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο θα γίνει, επειδή δεν γνωρίζεις άνδρα. Διότι, εάν γνώριζες άνδρα, δεν θα είχες αξιωθεί να υπηρετήσεις αυτή τη διακονία. Ώστε εξαιτίας εκείνου για το οποίο δυσπιστείς, γι' αυτό ακριβώς να πιστέψεις. Όχι επειδή ο γάμος είναι κάτι κακό, αλλά επειδή η παρθενία είναι ανώτερη· και η έλευση του κοινού Δεσπότη των πάντων έπρεπε να είναι πιο σεμνή και ιερή από τη δική μας, διότι η έλευσή Του ήταν βασιλική. Έπρεπε αφενός να έχει κοινά με εμάς στοιχεία ως προς τη γέννηση, και αφετέρου να διαφέρει από τη δική μας. Και τα δύο αυτά πραγματοποιήθηκαν, και άκουσε πώς. Το ότι γεννήθηκε από μήτρα, είναι κοινό με εμάς· το ότι γεννήθηκε όμως χωρίς γάμο, είναι ανώτερο από τα δικά μας μέτρα.

Και το να συλλάβεις στη μήτρα σου, είναι γνώρισμα της ανθρώπινης φύσης· το να γίνει όμως η κύηση χωρίς σαρκική συνεύρεση, είναι ανώτερο από την ανθρώπινη φύση, για να κατανοήσεις και την υπεροχή Του και την κοινωνία Του μαζί σου. Και παρατήρησε τη σοφία αυτών που συμβαίνουν. Ούτε η υπεροχή έβλαψε την ομοίωση και τη συγγένεια, ούτε η προς εμάς συγγένεια αμαύρωσε την υπεροχή, αλλά και τα δύο αποδεικνύονταν μέσα από τα ίδια τα γεγονότα· και αφενός είχε γνωρίσματα ολοκληρωτικά δικά μας, αφετέρου διαφορετικά σε σχέση με εμάς. Αλλά, όπως έλεγα, γι' αυτόν τον λόγο υπήρξαν αυτές οι στείρες, για να γίνει πιστευτός ο τοκετός της Παρθένου, ώστε να καθοδηγηθεί αυτή προς την πίστη της επαγγελίας και της υπόσχεσης. Διότι άκουσε τι της λέει ο άγγελος: «Πνεύμα Άγιο θα επέλθει σε σένα και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει». Έτσι, λέει, πρόκειται να γεννήσεις, και το παν θα προέρχεται από την ενέργεια του Πνεύματος.

Τότε λοιπόν συνέλαβε και η Ελισάβετ, η σύζυγος του Ζαχαρία· και έκρυβε τον εαυτό της επί πέντε μήνες, λέγοντας: «Έτσι έπραξε σε μένα ο Κύριος κατά τις ημέρες που επέβλεψε, για να αφαιρέσει το όνειδός μου ανάμεσα στους ανθρώπους». Είναι λοιπόν κατάλληλη ευκαιρία να δείξουμε στη συνέχεια ότι, κατά τον έκτο μήνα της κυήσεως του Ιωάννη από την Ελισάβετ, η Μαρία λαμβάνει το χαρμόσυνο άγγελμα της συλλήψεως. Διότι προσήλθε σε αυτήν ο Γαβριήλ και της έλεγε: «Μη φοβάσαι, Μαριάμ· διότι βρήκες χάρη ενώπιον του Θεού. Και ιδού, θα συλλάβεις στη μήτρα σου και θα γεννήσεις υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Ιησού». Καθώς δε εκείνη βρισκόταν σε ταραχή και επιζητούσε να μάθει τον τρόπο, αποκρίθηκε ο άγγελος και της είπε: «Πνεύμα Άγιο θα έλθει επάνω σου, και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει· γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί από εσένα, θα ονομαστεί Υιός του Θεού. Και ιδού η Ελισάβετ η συγγενής σου, συνέλαβε και αυτή υιό στα γηρατειά της· και αυτός είναι ο έκτος μήνας για αυτήν που ονομαζόταν στείρα· διότι τίποτα δεν θα είναι αδύνατο για τον Θεό». Εάν λοιπόν μετά τον μήνα Γορπιαίο άρχισε να συλλαμβάνει η Ελισάβετ, όπως έχει αποδειχθεί, πρέπει να αριθμήσουμε από τότε τους έξι ενδιάμεσους μήνες. Αυτοί οι μήνες λοιπόν είναι: ο Υπερβερεταίος, ο Δίος, ο Απελλαίος, ο Αυδοναίος, ο Περίτιος και ο Δύστρος.

Και λέει: «Αυτό θέλεις να μάθεις; Πνεύμα Άγιο θα επέλθει σε εσένα, και δύναμη Υψίστου θα σε επισκιάσει». Και πώς βρισκόταν μαζί της, και λίγο αργότερα προήλθε από αυτήν; Όπως ακριβώς ένας τεχνίτης, όταν βρει ένα εξαιρετικά χρήσιμο υλικό, κατασκευάζει ένα άριστο σκεύος· έτσι και ο Χριστός, αφού βρήκε άγιο και το σώμα και την ψυχή της Παρθένου, ετοίμασε για τον εαυτό Του έναν έμψυχο ναό, πλάθοντας τον άνθρωπο μέσα στην Παρθένο με τον τρόπο που θέλησε, και, αφού τον ενδύθηκε, προήλθε σήμερα στον κόσμο, χωρίς να ντραπεί την ευτέλεια της φύσεως. Διότι δεν αποτελούσε προσβολή για Αυτόν να φορέσει το δικό Του έργο· και το πλάσμα, εξάλλου, αποκόμισε τη μέγιστη δόξα, αφού έγινε ένδυμα του Τεχνίτη. Διότι, όπως ακριβώς κατά την πρώτη δημιουργία ήταν αδύνατον να συσταθεί ο άνθρωπος, προτού έλθει ο πηλός στα χέρια Του, έτσι και το φθαρμένο σκεύος ήταν αδύνατον να μεταποιηθεί, εάν δεν γινόταν ένδυμα του Δημιουργού.

Ιδού, ένα βρέφος τυλίγεται με σπάργανα και κείτεται σε φάτνη· παρίσταται δε και η Μαρία, η οποία είναι ταυτόχρονα παρθένος και μητέρα· παρίστατο και ο Ιωσήφ, ο οποίος ονομαζόταν πατέρας. Αυτός αποκαλείται άνδρας, εκείνη προσαγορεύεται γυναίκα· ονόματα έννομα, στερημένα όμως από συζυγία. Κατανόησέ τα αυτά μόνο στο επίπεδο των λέξεων, και όχι στο επίπεδο των πραγμάτων. Αυτός απλώς τη μνηστεύθηκε, και το Άγιο Πνεύμα την επισκίασε.

Διότι, επειδή ο όφις απάτησε την Εύα, και η Εύα παρεκίνησε τον Αδάμ να παραβεί την εντολή (και εκδόθηκε καταδικαστική απόφαση εναντίον και των δύο, και βασίλευσε ο θάνατος από τον Αδάμ μέχρι τον Μωυσή, ακόμη και σε εκείνους που δεν αμάρτησαν), για τον λόγο αυτόν τραυματίζεται η πλευρά, ώστε να μάθουμε ότι το πάθος του Χριστού δεν έφερε σωτηρία μόνο στους άνδρες, αλλά και στις γυναίκες. Διότι πρώτος πλάστηκε ο Αδάμ, έπειτα η Εύα. Και ο Αδάμ δεν απατήθηκε, αλλά η γυναίκα, αφού εξαπατήθηκε, υπέπεσε σε παράβαση· θα σωθεί όμως μέσω της τεκνογονίας. Ποιας τεκνογονίας, αν όχι μέσω της τεκνογονίας της Μαρίας; Διότι αυτή γέννησε τον Σωτήρα Χριστό, χωρίς να συνευρεθεί με άνδρα, όπως μαρτυρεί ο Ησαΐας, αλλά επειδή την επισκίασε το Άγιο Πνεύμα, καθώς της ευαγγελίστηκε ο αρχάγγελος Γαβριήλ. Για αυτήν λοιπόν την αιτία πλήττεται και η πλευρά του Χριστού, ώστε και τα προαναφερθέντα να οικονομηθούν, και το μυστήριο του βαπτίσματος να κηρυχθεί, και η μέλλουσα χάρη να λάμψει. Διότι πηγάζει αίμα και ύδωρ από την πλευρά του Χριστού, ώστε να εξαλείψει το εναντίον μας χειρόγραφο της αμαρτίας, και με το αίμα Του να καθαριστούμε, και να ανακτήσουμε τον παράδεισο. Ω, τι μέγα μυστήριο!

Γι' αυτό και με τρόπο μυστικώτατο η Γραφή τον επισήμανε· διότι λέει: «Ιδού άνδρας, ανατολή είναι το όνομά του», ανατολή μεν ως προς το πνεύμα, άνδρας δε ως προς το σώμα· «Διότι Πνεύμα Κυρίου θα έλθει επάνω σου και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει· γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί, θα ονομαστεί Υιός του Υψίστου»· και επειδή η γέννησή του είναι παράδοξη και θεία, δικαιολογημένα και το Πνεύμα θαύμασε λέγοντας: «Τη γενεά του ποιος θα μπορέσει να την διηγηθεί;». Καθώς δε είναι τέσσερα τα ηγεμονικά ονόματα της θεότητας, μέσω των οποίων κατεξοχήν γίνεται πιστευτό το Θείο Πνεύμα, της κυριότητας και της θεότητας, της υιότητας και της αιώνιας βασιλείας, πρόσεξε μήπως τιμήθηκε να λάβει μόνο αυτές τις αρετές και τις δόξες.

Ο Ιωσήφ είναι μνηστήρας μου, όχι σύζυγός μου· διότι οι συμφωνίες περί του γάμου προχώρησαν μόνο μέχρι τους αρραβώνες. Πώς, λοιπόν, χωρίς γάμο θα γίνει σε εμένα η σύλληψη; Πώς, χωρίς φυτουργό, θα βλαστήσω καρπό; Σε εμένα πρώτη μεταβάλλεται η πορεία της φύσεως; Σε εμένα πρώτη ξαναγράφεται ο νόμος της κυήσεως; Σε εμένα μόνη βρίσκεται πρωτόγνωρη οδός τεκνοποιίας; Σε εμένα μόνη καινοτομούνται τα αρχαία έθιμα της αναπαραγωγής; Δίδαξέ με φανερά, ω άγγελε, το αίνιγμα των λόγων σου, εξήγησέ μου τον τρόπο των ρημάτων σου, ερμήνευσέ μου τη δύναμη των χαρμόσυνων αγγελμάτων σου, καθοδήγησέ με προς την παράδοξη λοχεία, για να μάθω σιγά σιγά το μυστήριο που πρόκειται να γεννήσω, να μάθω πώς τα αδύνατα θα γίνουν δυνατά, να μάθω πώς τα ακατόρθωτα βρίσκουν τον τρόπο να επιτευχθούν, να μάθω πώς τα αδιέξοδα μπόρεσαν να βρουν διέξοδο, να ακούσω πώς η χάρις καινοτομεί τη φύση προς το καλύτερο, ή πώς η φύση υποτάσσεται στη χάρη. Και αποκριθείς ο άγγελος, της είπε: Πνεύμα Άγιον θα επέλθει σε εσένα. Έμαθες τον τεχνίτη, μην περιεργάζεσαι τον τρόπο· έμαθες τον πλάστη, μην περιεργάζεσαι το δημιούργημα· άκουσες για το Άγιο Πνεύμα, άφησε λοιπόν στο ίδιο το Πνεύμα την ενέργεια του έργου. Πνεύμα Άγιον θα επέλθει σε εσένα, και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει. Μόνο αυτό διατάχθηκα να σου αναγγείλω, ότι θα γεννήσεις Υιό· το πώς όμως θα τον γεννήσεις, θα σε διδάξει σαφώς ο Ίδιος που θα γεννηθεί από εσένα.

Εγώ μετέφερα τον λόγο ως δούλος· ο ίδιος ο Δεσπότης θα προσθέσει το έργο, ο οποίος γνωρίζει και τον τρόπο. Εγώ είμαι διάκονος βασιλικών προσταγμάτων, όχι ερμηνευτής θεϊκών βουλευμάτων. Δεν τολμώ να σε διδάξω όσα δεν έμαθα, δεν τολμώ να ερμηνεύσω όσα δεν παρέλαβα, δεν τολμώ να φανερώσω την ουσία του μυστηρίου, δεν έχω τη δύναμη να διασαφηνίσω το ευαγγέλιο. Διακηρύττω το θαύμα, αλλά αδυνατώ να εξηγήσω τον τρόπο. Δεν αναζητώ εκείνα που υπερβαίνουν κάθε αναζήτηση, δεν επιδιώκω τα ακατάληπτα, δεν περιεργάζομαι όσα βρίσκονται πάνω από εμένα, δεν υποβάλλω σε λογικό έλεγχο τη χάρη που υπερβαίνει τον λόγο, δεν αναλύω λεπτολογώντας την ανεκδιήγητη γέννηση. Όντως υπερβαίνει τον νου η πνευματική σύλληψη, υπερβαίνει τον λόγο η παράδοξη κύηση και υπερβαίνει κάθε περιγραφή ο σωτήριος τόκος. Πνεύμα Άγιο θα επέλθει σε εσένα. Γνωρίζει το Πνεύμα το Άγιο τι απεργάζεται· γνωρίζει ο Υιός πώς κατασκευάζει για τον εαυτό του το πνευματικό κατοικητήριο. Διότι ο δημιουργός της φύσης δεν υποδουλώνεται στους νόμους της φύσης· αυτός μόνος κατέχει το βούλευμα· αυτός, όπως επιθυμεί, περιβάλλεται τη μορφή του δούλου. Γνωρίζει ο Πατέρας την ενανθρώπηση του μονογενούς Υιού· διότι όπου βρίσκεται το Πνεύμα το Άγιο, εκεί βρίσκεται και ο Υιός, και όπου βρίσκεται ο Υιός, εκεί και ο Πατέρας. Αχώριστη είναι η Τριάδα, αδιαίρετη η Τριάδα.

Διότι, όπως στην αρχή, όταν έπλαθε τον άνθρωπο ο Πατέρας, προέτρεψε προς το έργο αυτό τον Υιό και το Πνεύμα, λέγοντας: «Ας κάνουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση»· έτσι και τώρα, που συντελείται η ανάπλαση, είναι και πάλι αρρήτως παρούσα η Αγία Τριάδα. Επειδή, για Εκείνην που το έργο της πλάσης υπήρξε ένα, για την ίδια και η ανάπλαση είναι πάλι κοινή. Γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί θα ονομαστεί Υιός Θεού. Διότι αυτό είναι αληθινά άγιο γέννημα, αυτό είναι άσπορο βλάστημα, αυτό είναι πανάγιο κύημα. Αυτός είναι ο Υιός του Θεού λόγω της θεότητας, αυτός είναι και ο δικός σου Υιός λόγω της ανθρωπότητας· αυτός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα ως προς το νοούμενο, αυτός είναι ομοούσιος με εσένα ως προς το φαινόμενο· αυτός είναι ο ουράνιος και επίγειος· αυτός είναι ο αόρατος και ορώμενος· αυτός είναι ο απαθής ως προς τη θεότητα, αυτός είναι και παθητός ως προς την ανθρωπότητα· και όπως ακριβώς είναι τέλειος Θεός, έτσι είναι και τέλειος άνθρωπος ο Ιησούς.

Όπως λοιπόν η πέτρα, με το πρόσταγμα του Θεού, έγινε πηγή, και με την ορμή των υδάτων γέννησε χειμάρρους, χωρίς να υπάρχει υποκείμενη υδάτινη φλέβα, ούτε δανειζόμενη νερό από κάποιον ποταμό, αλλά, αν και ξηρή, χωρίς φλέβες και άνυδρη, έγινε ξαφνικά μητέρα ποταμών, αναβλύζοντας άφθονα νερό το οποίο δεν διέθετε· έτσι και η απειρόγαμη Παρθένος, με την επισκίαση του Αγίου Πνεύματος, γέννησε τον Κύριό μας κατά σάρκα, όχι επειδή κινήθηκε από την τάξη της φύσεως, αλλά επειδή έφθασε στον τοκετό με τη δύναμη του Υψίστου. Διότι δεν γέννησε δανειζόμενη κάτι από τον νόμο της φύσεως, αλλά, ενδυναμωμένη από το Άγιο Πνεύμα, γέννησε ακριβώς με τον τρόπο που θέλησε η χάρις του Θεού.

«Διότι», λέει, «Πνεύμα Άγιο θα επέλθει σε σένα και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει· γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί θα ονομαστεί Υιός Θεού». Εάν δε θέλεις να γνωρίσεις πώς η φύση αρνείται τη δική της τάξη, για να υπηρετήσει παρά φύση τη βουλή του Θεού, ρώτησε τη ράβδο του Ααρών: «Πες, ξηρή ράβδε, πώς βλάστησες φύλλα και καρπό σε μια ακαριαία στιγμή, παρά φύση;»

Γι' αυτόν τον λόγο και εσύ, όταν προσέρχεσαι στον Θεό, πρώτα πιστεύεις και έπειτα προφέρεις αυτόν τον λόγο· διότι, εάν δεν υπάρχει αυτό, κανένα από τα άλλα δεν μπορείς ούτε να πεις ούτε να κατανοήσεις. Και για να παραλείψω εκείνη την άρρητη και αμάρτυρη γέννηση, φέρνοντας στο μέσο αυτήν που έγινε εδώ κάτω, της οποίας πολλοί έγιναν μάρτυρες, μέσω της απόδειξης των ίδιων των πραγμάτων θα σε βεβαιώσω ότι, χωρίς πίστη, δεν είναι δυνατόν ποτέ να αποδεχθείς ούτε αυτήν. Ο αχώρητος, Εκείνος που συνέχει και διακρατεί τα πάντα, εισήλθε σε παρθενική μήτρα· πώς, πες μου, και με ποιον τρόπο; Να το αποδείξει κανείς δεν είναι δυνατόν· αν όμως καταφύγεις στην πίστη, εκείνη θα μπορέσει να σε βεβαιώσει πλήρως· διότι όσα υπερβαίνουν την ασθένεια των δικών μας λογισμών, πρέπει να τα εμπιστευόμαστε στη διδασκαλία της πίστεως. Αυτόν τον τρόπο της γεννήσεως ούτε ο Ματθαίος, ο ίδιος που τον έγραψε, τον γνωρίζει. Διότι είπε μεν ότι «βρέθηκε να έχει συλλάβει εκ Πνεύματος Αγίου», αλλά τον τρόπο δεν τον δίδαξε. Ούτε ο Γαβριήλ τον γνωρίζει, επειδή και εκείνος μόνο τούτο λέει: «Πνεύμα Άγιον θα επέλθει σε εσένα και δύναμις Υψίστου θα σε επισκιάσει». Το πώς όμως και με ποιον τρόπο, ούτε ο ίδιος το γνωρίζει.

Πνεύμα Άγιο θα επέλθει επάνω σου. Μην αναζητείς, λέγει, την ακολουθία της φύσεως, όταν αυτό που γίνεται είναι υπέρ τη φύση· μην προσμένεις γάμο και ωδίνες, όταν ο τρόπος της γεννήσεως είναι ανώτερος από τον γάμο. Και πώς θα γίνει αυτό, λέγει, αφού δεν γνωρίζω άνδρα; Μα ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο θα γίνει, επειδή δεν γνωρίζεις άνδρα.

Η΄. Και παρατήρησε τη σοφία των γεγονότων. Ούτε η υπεροχή έβλαψε την ομοίωση και τη συγγένεια με εμάς, ούτε η συγγένεια με εμάς αμαύρωσε την υπεροχή, αλλά καθεμία αποδεικνυόταν μέσα από όλα τα γεγονότα· και από τη μία έφερε ολόκληρα τα δικά μας γνωρίσματα, και από την άλλη αυτά που είναι διαφορετικά από εμάς. Αλλά, όπως έλεγα, για τον λόγο αυτόν προηγήθηκαν οι στείρες, για να γίνει πιστευτός ο τοκετός της Παρθένου, ώστε να χειραγωγηθεί και η ίδια προς την πίστη της επαγγελίας και της υπόσχεσης εκείνης, την οποία άκουσε από τον άγγελο που της έλεγε: «Πνεύμα Άγιον θα επέλθει σε εσένα, και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει»· κατ' αυτόν τον τρόπο, λέει, πρόκειται να γεννήσεις. Μην κοιτάζεις προς τη γη· από τους ουρανούς έρχεται η ενέργεια. Χάρη του Πνεύματος είναι αυτό που συντελείται, μην αναζητάς τη φύση και τους νόμους του γάμου. Αλλά επειδή τα λόγια εκείνα ήταν ανώτερα από την κατανόησή της, θέλει να προσφέρει και άλλη απόδειξη. Εσύ παρατήρησε πώς η στείρα την οδηγεί προς την πίστη σε αυτό. Διότι, επειδή εκείνη η απόδειξη ήταν ανώτερη από τη διάνοια της Παρθένου, άκουσε πώς κατέβασε τον λόγο και στα πιο ταπεινά, καθοδηγώντας την μέσω των αισθητών. «Ιδού, λοιπόν», της λέει, «η Ελισάβετ η συγγενής σου, συνέλαβε και αυτή υιό στα γηρατειά της· και διανύει πλέον τον έκτο μήνα αυτή που αποκαλείται στείρα». Βλέπεις ότι η περίπτωση της στείρας έγινε για χάρη της Παρθένου; Επειδή, για ποιον λόγο της ανέφερε την κύηση της συγγενούς της; Για ποιον λόγο της έλεγε: «Στα γηρατειά της»;

Ανάλογα με την ποιότητα των παθών μας, ας διακρίνουμε και ας επιλέγουμε καταλλήλως και τις μορφές της υποταγής μας. Εάν έχεις ακράτεια και ρέπεις προς τη λαγνεία, ας είναι ο καθοδηγητής σου ασκητικός και ανυποχώρητος ως προς την τροφή, και όχι κάποιος θαυματουργός που είναι πρόθυμος για όλους στην υποδοχή και το τραπέζι. Εάν είσαι υπερήφανος, ας είναι αυστηρός και ανένδοτος, και όχι πράος και επιεικής. Ας μην αναζητούμε διορατικούς ούτε προορατικούς, αλλά προπαντός ανθρώπους ταπεινόφρονες και κατάλληλους, από τον τρόπο της ζωής και του καθίσματός τους, για την αντιμετώπιση της δικής μας ασθένειας. Ας ισχύει για εσένα, σύμφωνα με τον προαναφερθέντα δίκαιο Αββάκυρο, και αυτός ο καλός τρόπος για την υπακοή: το να σκέφτεσαι πάντοτε ότι ο προεστώς σε δοκιμάζει, και έτσι δεν πρόκειται ποτέ να αποτύχεις. Όταν αυτός σε επιπλήττει ακατάπαυστα και εσύ αποκτάς μεγαλύτερη πίστη και αγάπη προς αυτόν, να γνωρίζεις ότι το Άγιο Πνεύμα κατοίκησε αόρατα στην ψυχή σου και η δύναμη του Υψίστου σε επισκίασε. Όμως μην καυχάσαι, ούτε να χαίρεσαι επειδή υπομένεις γενναία τις ύβρεις και τις ατιμώσεις. Αλλά μάλλον να θρηνείς, επειδή διέπραξες κάτι απολύτως άξιο ύβρεως και αναστάτωσες μια ψυχή εναντίον σου. Μην εκπλαγείς με αυτό που πρόκειται να πω, διότι έχω τον Μωυσή ως συνήγορο: είναι προτιμότερο να αμαρτήσει κανείς στον Θεό, παρά στον πνευματικό του πατέρα.

Και εάν σου πει ο Σαρακηνός: «Πώς κατήλθε ο Θεός σε κοιλιά γυναίκας;», πες του: Ας χρησιμοποιήσουμε τη γραφή σου και τη δική μου γραφή. Η γραφή σου λέει ότι ο Θεός προκαθάρισε την παρθένο Μαρία περισσότερο από κάθε σάρκα γυναίκας, και κατέβηκε το πνεύμα του Θεού και ο λόγος σε αυτήν, και το Ευαγγέλιό μου λέει: «Πνεῦμα ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σέ, καὶ δύναμις ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι». Ιδού, μία είναι η διατύπωση και των δύο εκφράσεων και ένα το νόημα. Γνώριζε δε και τούτο, ότι αναλογικά με τη δική μας ιδιότητα η Γραφή κάνει λόγο για κατάβαση και ανάβαση του Θεού τροπολογικώς και όχι κυριολεκτικώς· διότι κυριολεκτικά η κατάβαση και η ανάβαση λέγονται για τα σώματα, σύμφωνα με τους φιλοσόφους, ο Θεός όμως περιέχει τα πάντα και δεν περιέχεται από κανέναν τόπο. Διότι είπε κάποιος από τους προφήτες: «Ποιος μέτρησε με το χέρι του το ύδωρ της θάλασσας, και τον ουρανό με τη σπιθαμή και ολόκληρη τη γη με μια χούφτα;». Και γενικώς, όλα τα ύδατα βρίσκονται στα χέρια του Θεού, και όλος ο ουρανός είναι μια σπιθαμή, και όλη η γη μια χούφτα. Πώς είναι δυνατόν αυτός, μέσα στο ίδιο του το χέρι που συγκρατεί τα πάντα, να καταβεί και να αναβεί;

Διότι το Άγιο Πνεύμα επήλθε σε αυτήν, εξαγνίζοντάς την και παρέχοντάς της δύναμη δεκτική της θεότητας του Λόγου, καθώς και ταυτόχρονα γεννητική. Και τότε την επισκίασε η ενυπόστατη σοφία και δύναμη του ύψιστου Θεού, ο Υιός του Θεού, ο οποίος είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, σαν θείος σπόρος, και συνέπηξε για τον εαυτό του, από τα αγνά και καθαρότατα αίματά της, σάρκα εμψυχωμένη με ψυχή λογική και νοερή, την απαρχή του δικού μας φυράματος, όχι σπερματικώς, αλλά δημιουργικώς μέσω του Αγίου Πνεύματος, χωρίς η μορφή της να ολοκληρώνεται με σταδιακές προσθήκες, αλλά έχοντας τελειοποιηθεί διαμιάς, με τον ίδιο τον Λόγο του Θεού να έχει καταστεί υπόσταση για τη σάρκα. Διότι ο Λόγος του Θεού δεν ενώθηκε με σάρκα που προϋφίστατο από μόνη της, αλλά, αφού κατοίκησε στη μήτρα της Παρθένου απεριγράπτως, μέσα στη δική του υπόσταση έδωσε υπόσταση από τα αγνά αίματα της αειπαρθένου σε σάρκα εμψυχωμένη με ψυχή λογική και νοερή, προσλαμβάνοντας την απαρχή του ανθρώπινου φυράματος, με τον ίδιο τον Λόγο να γίνεται υπόσταση για τη σάρκα, ώστε ταυτόχρονα να είναι σάρκα και ταυτόχρονα σάρκα του Θεού Λόγου, έμψυχη, λογική και νοερή.

«Και θα γεννήσεις υιό και θα καλέσεις το όνομά του Ιησού —και Ιησούς ερμηνεύεται σωτήρας— διότι αυτός θα σώσει τον λαό του από τις ανομίες τους». Τι απαντά σε αυτά ο θησαυρός της αληθινής σοφίας; Δεν μιμείται την προμήτορα Εύα, αλλά μάλλον επανορθώνει την απροσεξία εκείνης και προβάλλει ως συνήγορο τη φύση, αντικρούοντας τα λόγια του αγγέλου περίπου ως εξής: «Πώς θα μου συμβεί αυτό, αφού δεν γνωρίζω άνδρα; Λες αδύνατα πράγματα», του λέει. «Ο λόγος σου καταλύει τους όρους της φύσεως, τους οποίους καθόρισε ο Πλάστης. Δεν ανέχομαι να γίνω δεύτερη Εύα και να παραβώ το θέλημα του Δημιουργού. Εάν όμως δεν λες πράγματα ενάντια στον Θεό, εξήγησέ μου τον τρόπο της συλλήψεως και λύσε την απορία μου». Στην οποία ο άγγελος της αληθείας απάντησε: «Πνεύμα Άγιο θα επέλθει σε σένα, και δύναμη Υψίστου θα σε επισκιάσει. Γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί θα ονομαστεί Υιός Θεού. Δεν υποτάσσεται στον νόμο της φύσεως αυτό που τελείται· διότι ο δημιουργός και δεσπότης της φύσεως, έχοντας την εξουσία, μεταβάλλει τους όρους της φύσεως». Εκείνη δε, ακούγοντας το πάντοτε ποθούμενο και με ιερή ευλάβεια τιμώμενο όνομα, επειδή φοβόταν την τιμωρία της παρακοής, προφέρει λόγια γεμάτα φόβο και χαρά: «Ιδού η δούλη του Κυρίου. Ας γίνει σε μένα σύμφωνα με τον λόγο σου».

Περί του τρόπου της συλλήψεως του Θεού Λόγου και της θείας αυτού σαρκώσεως Διότι άγγελος Κυρίου απεστάλη προς την αγία Παρθένο, η οποία καταγόταν από τη γενιά του Δαβίδ· «επειδή είναι ολοφάνερο ότι ο Κύριος έχει ανατείλει από τη φυλή Ιούδα», «από την οποία φυλή κανείς δεν έχει υπηρετήσει στο θυσιαστήριο», όπως είπε ο θείος απόστολος· για το οποίο ζήτημα θα μιλήσουμε αργότερα με μεγαλύτερη ακρίβεια. Φέρνοντάς της το χαρμόσυνο μήνυμα, της έλεγε: «Χαίρε, κεχαριτωμένη, ο Κύριος είναι μαζί σου. Εκείνη όμως ταράχθηκε από αυτά τα λόγια», και της λέει ο άγγελος: «Μη φοβάσαι, Μαριάμ· διότι βρήκες χάρη ενώπιον του Κυρίου και θα γεννήσεις Υιό και θα τον ονομάσεις Ιησού. Διότι αυτός θα σώσει τον λαό του από τις αμαρτίες τους.» Γι' αυτό το όνομα «Ιησούς» ερμηνεύεται ως «Σωτήρας». Όταν δε εκείνη απόρησε: «Πώς θα μου συμβεί αυτό, αφού δεν γνωρίζω άνδρα;» Πάλι της λέει ο άγγελος: «Πνεύμα Άγιο θα έρθει επάνω σου, και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει. Γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί θα ονομαστεί Υιός Θεού». Και εκείνη του αποκρίθηκε: «Ιδού η δούλη του Κυρίου· ας γίνει σε εμένα σύμφωνα με τον λόγο σου».

Μετά λοιπόν τη συγκατάθεση της αγίας Παρθένου, το Άγιο Πνεύμα επήλθε σε αυτήν σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου που είπε ο άγγελος, καθαρίζοντάς την και παρέχοντάς της τη δύναμη να δεχθεί τη θεότητα του Λόγου, καθώς και τη δύναμη να γεννήσει. Και τότε την επισκίασε η ενυπόστατη σοφία και δύναμη του ύψιστου Θεού, ο Υιός του Θεού, που είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, σαν θείος σπόρος, και συνέστησε για τον εαυτό Του, από τα αγνά και πεντακάθαρα αίματά της, σάρκα εμψυχωμένη με λογική και νοερή ψυχή, ως απαρχή του δικού μας φυράματος, όχι σπερματικά αλλά δημιουργικά μέσω του Αγίου Πνεύματος, χωρίς το σχήμα να διαμορφώνεται με σταδιακές προσθήκες, αλλά έχοντας ολοκληρωθεί μονομιάς. Ο ίδιος ο Λόγος του Θεού αποτέλεσε την υπόσταση για τη σάρκα· διότι ο Θεός Λόγος δεν ενώθηκε με σάρκα που προϋπήρχε από μόνη της, αλλά κατοικώντας στην κοιλιά της αγίας Παρθένου απερίγραπτα, μέσα στη δική Του υπόσταση έδωσε υπόσταση, από τα αγνά αίματα της Παρθένου, σε σάρκα εμψυχωμένη με λογική και νοερή ψυχή, προσλαμβάνοντας την απαρχή του ανθρώπινου φυράματος, με τον ίδιο τον Λόγο να γίνεται υπόσταση για τη σάρκα. Ώστε, με το που υπήρξε σάρκα, ήταν ταυτόχρονα σάρκα του Θεού Λόγου, ταυτόχρονα σάρκα εμψυχωμένη, λογική και νοερή, ταυτόχρονα σάρκα του Θεού Λόγου εμψυχωμένη, λογική και νοερή.