Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 11:29

Ο Πέτρος έχει ανάγκη να πληροφορηθεί κάτι, και προβάλλει τον Ιωάννη κάνοντάς του ένα νεύμα. Πού είναι η αυστηρότητα εδώ; Και πού η φιλαρχία; Πώς αλλιώς θα έδειχναν περισσότερο ότι είναι μαθητές του Χριστού, του πράου και ταπεινού στην καρδιά, ο Οποίος έγινε δούλος για χάρη μας, των δούλων Του, και αναπέμπει σε όλα όλη τη δόξα προς τον Πατέρα, προκειμένου να μας δώσει πρότυπο ευταξίας και μετριοφροσύνης; Την οποία απέχουμε τόσο πολύ από το να τιμούμε, ώστε θα ήμουν ευχαριστημένος, εάν δεν αποδεικνυόμασταν οι πιο θρασείς από όλους, εμείς που για τα μέγιστα ζητήματα και ενώπιον των σπουδαιότερων προσώπων επιδεικνύουμε αυτήν ακριβώς τη θρασύτητα.

Εκείνος που από φιλανθρωπία βλάστησε μέσα στον δρυμό της φύσης μας, μετέχοντας σε σάρκα και αίμα, έγινε μήλο· διότι και για τα δύο αυτά στοιχεία μπορεί κανείς να διακρίνει την ομοιότητα στο φρούτο αυτό μέσω του χρώματός του· διότι με την υπόλευκη απόχρωση μιμείται την ιδιότητα της σάρκας, ενώ η επιφανειακή ερυθρότητα μαρτυρείται από την όψη της ότι έχει συγγένεια με τη φύση του αίματος. Όταν, λοιπόν, η ψυχή που εντρυφά στα θεία επιθυμήσει να τα βλέπει αυτά στην οροφή, διδασκόμαστε τούτο μέσω του αινίγματος: διότι, καθώς εμείς κοιτάζουμε προς τα πάνω και προσηλώνουμε την προσοχή μας στα μήλα, είναι δυνατόν να οδηγηθούμε στην ουράνια πολιτεία μέσω των ευαγγελικών διδαγμάτων. Αυτά ακριβώς μας υπέδειξε Εκείνος που έρχεται από άνωθεν και βρίσκεται υπεράνω πάντων μέσω της φανέρωσής Του εν σαρκί, παρουσιάζοντας στον Εαυτό Του τα υποδείγματα κάθε αγαθού πολιτεύματος, όπως ακριβώς λέει: «Μάθετε από εμένα, διότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά».

«Σηκώστε», λέει, «τον ζυγό μου επάνω σας»· και ως ζυγό εννοεί την εφαρμογή των εντολών. Ας υπακούσουμε σε εκείνον που προστάζει· ας γίνουμε υποζύγιο του Χριστού, δένοντας τον εαυτό μας στις ζεύγλες της αγάπης. Ας μην αποτινάξουμε έναν τέτοιο ζυγό· είναι αγαθός, είναι ελαφρύς, δεν καταπονεί τον αυχένα εκείνου που τον φέρει, αλλά τον λειαίνει. «Ας σπείρουμε με ευλογίες», λέει ο απόστολος, «ώστε με ευλογίες και να θερίσουμε». Πλούσιο θα αναβλαστήσει το στάχυ από μια τέτοια σπορά· πυκνό είναι το σπαρτό των εντολών του Κυρίου· ψηλά είναι τα γεννήματα της ευλογίας. Θέλεις να μάθεις σε ποιο ύψος φτάνει η αύξηση αυτών των γεννημάτων; Αγγίζει τα ίδια τα ουράνια ύψη· διότι όσα κάνεις σε αυτούς τους ανθρώπους, τα καρποφορείς για τους ουράνιους θησαυρούς. Μην απελπίζεσαι από τα λεγόμενα, ούτε να θεωρήσεις ευκαταφρόνητη τη φιλία τέτοιων ανθρώπων. Το χέρι έχει ακρωτηριαστεί, αλλά δεν είναι αδύναμο για να προσφέρει συμμαχία· το πόδι έχει αχρηστευθεί, αλλά δεν εμποδίζεται να τρέχει προς τον Θεό· το μάτι έχει χαθεί, αλλά βλέπει μέσω της ψυχής τα αθέατα αγαθά. Μην παρατηρείς, λοιπόν, την παραμόρφωση του σώματος. Περίμενε λίγο και θα δεις κάτι πιο απίστευτο από κάθε θαύμα· διότι όσα έχουν συμβεί στη ρευστή ανθρώπινη φύση, δεν παραμένουν για πάντα. Αλλά, όταν η ψυχή ελευθερωθεί από τη συμπλοκή της με το φθαρτό και το γήινο, τότε στολίζεται με το δικό της κάλλος.

Εάν όμως πρέπει να διευκρινίσουμε λεπτομερώς με τον λόγο εκείνα μέσω των οποίων επιτυγχάνεται η μίμηση της εικόνας, ένα χρώμα είναι η ταπεινοφροσύνη. Διότι, λέγει, «μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά». Ένα άλλο χρώμα είναι η μακροθυμία, η οποία φανερώθηκε σε τόσο μεγάλο βαθμό στην εικόνα του αόρατου Θεού. Μαχαίρια και ξύλα και δεσμά και μαστιγώσεις, σιαγόνες που ραπίζονται, πρόσωπο που δέχεται εμπτυσμούς, πλάτη που παραδίδεται στα χτυπήματα, ασεβές δικαστήριο, σκληρή καταδίκη, στρατιώτες που εντρυφούν στη ζοφερή απόφαση μέσα σε χλευασμούς και ειρωνείες και ύβρεις και χτυπήματα από καλάμι, καρφιά και χολή και ξύδι και όλα τα πιο φρικτά δεινά που Του προξενήθηκαν αναίτια, ή μάλλον που Του ανταποδόθηκαν για την πολύτροπη ευεργεσία Του. Ποια υπήρξε, λοιπόν, η άμυνα απέναντι σε όσους τα έπρατταν αυτά; «Πατέρα, συγχώρησέ τους, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν». Μήπως δεν ήταν δυνατόν να καταρρίψει πάνω τους τον ουρανό από ψηλά, ή να εξαφανίσει τους υβριστές ανοίγοντας ένα χάσμα στη γη, ή να ξεχειλίσει τη θάλασσα έξω από τα όριά της βυθίζοντας τη γη στα βάθη, ή να ρίξει επάνω τους τη βροχή της φωτιάς των Σοδόμων, ή να προκαλέσει με ένα μόνο πρόσταγμα κάποια άλλη από τις φοβερές καταστροφές; Αλλά όλα αυτά τα υπέμεινε με πραότητα και μακροθυμία, Εκείνος ο οποίος νομοθετεί για τη ζωή σου, μέσω του δικού Του παραδείγματος, τη μακροθυμία.

Άραγε λοιπόν, εάν κάποιος, μέσω προσοχής και επιμέλειας, εξομοιώνοντας τον εαυτό του με το θείο βούλημα, έγινε αγαθός ή οικτίρμων και ελεήμων ή πράος και ταπεινός στην καρδιά, καθώς μαρτυρείται για πολλούς από τους αγίους που απέκτησαν αυτά τα προτερήματα, εξαιτίας αυτού είναι ένα με τον Θεό ή μέσω κάποιου από αυτά ενώνονται μαζί Του; Δεν συμβαίνει αυτό. Διότι εκείνο που δεν ταυτίζεται στα πάντα δεν δύναται να είναι ένα με εκείνο από το οποίο διαφέρει κατά τη φύση. Γι' αυτόν τον λόγο ο άνθρωπος γίνεται ένα με τον άνθρωπο, όταν μέσω της προαιρέσεως, όπως είπε ο Κύριος, φθάσουν στην τέλεια ενότητα, καθώς η φυσική συνάφεια προσλαμβάνει την ενότητα της προαιρέσεως. Και ο Πατήρ και ο Υιός είναι ένα, επειδή η κοινωνία κατά τη φύση και κατά την προαίρεση συντρέχουν στην ενότητα. Εάν όμως ήταν εναρμονισμένος μόνο κατά το θέλημα, ενώ κατά τη φύση ήταν διαχωρισμένος, πώς θα μαρτυρούσε για τον εαυτό Του την ενότητα με τον Πατέρα, εφόσον θα ήταν διασπασμένος ως προς το κυριότερο;

Επειδή δε ο Κύριος έδωσε στη γη έναν σύντομο λόγο, σύμφωνα με τον προφήτη, αφού υπέδειξε και μακάρισε την αιτία της εκούσιας και πολυειδούς πτωχείας και ό,τι αποτελεί αιτία αυτής, συμπεριέλαβε με συντομία τα πολλά αποτελέσματά της, διδάσκοντας για όλα. Διότι είναι δυνατόν κάποιος να είναι ακτήμονας, αλλά και λιτοδίαιτος και εγκρατής, και μάλιστα με τη θέλησή του, αλλά για τη δόξα των ανθρώπων. Ένας τέτοιος άνθρωπος λοιπόν δεν είναι πτωχός τω πνεύματι. Διότι η υποκρισία γεννιέται από την αλαζονεία, και αυτή είναι αντίθετη προς την πνευματική πτωχεία. Για εκείνον όμως που έχει συντετριμμένο, μετριοπαθές και ταπεινό πνεύμα, είναι αδύνατον να μη χαίρεται και με τη φαινομενική ευτέλεια και ταπείνωση. Διότι αυτός θεωρεί τον εαυτό του ανάξιο για δόξα και καλοπέραση, για πλούτο και για όλα τα παρόμοια. Και αυτός είναι ο μακαρισμένος από τον Θεό πτωχός, εκείνος που θεωρεί τον εαυτό του ανάξιο για αυτά. Και αυτός είναι ο αληθινά πτωχός, που δεν οικειοποιείται το όνομα κατά το ήμισυ. Γι' αυτό και ο θείος Λουκάς είπε: «Μακάριοι οι πτωχοί», χωρίς να προσθέσει «τω πνεύματι». Και αυτοί είναι εκείνοι που άκουσαν, ακολούθησαν και αφομοιώθηκαν με τον Υιό του Θεού που λέει: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας». Γι' αυτό και «σε αυτούς ανήκει η βασιλεία των ουρανών», επειδή είναι συγκληρονόμοι του Χριστού.

Και το σημαντικότερο βέβαια είναι ότι ο σκοπός εκείνων των μακαριότατων δεν αποβλέπει σε αυτά, αλλά, όπως ακριβώς αν κάποιος κοιτάξει προς μια ηλιακή ακτίνα αντιλαμβάνεται και τα αιωρούμενα μόρια του αέρα, έστω και αν δεν έχει αυτό ως σκοπό του, έτσι και σε εκείνους που επικοινωνούν καθαρά με τις θείες ακτίνες, στις οποίες εκ φύσεως ενυπάρχει η αποκάλυψη των πάντων, όχι μόνο αυτών που υπάρχουν ή έχουν γίνει, αλλά και αυτών που πρόκειται να γίνουν στο μέλλον, η γνώση αυτών των πραγμάτων προκύπτει πραγματικά ως κάτι το παρεμπίπτον, ανάλογα με την καθαρότητά τους. Κύριο έργο τους όμως είναι η επιστροφή και η συγκέντρωση του νου στον εαυτό του, ή μάλλον η επιστροφή όλων των δυνάμεων της ψυχής προς τον νου —αν και είναι αξιοθαύμαστο να το λέει κανείς— και η ενέργεια που τελείται σύμφωνα με αυτόν και τον Θεό. Μέσω αυτής, έχοντας προετοιμαστεί, αποκτούν την κατάλληλη διάθεση προς το πρωτότυπο, καθώς η χάρη επαναφέρει εκείνο το αρχέγονο και ανέκφραστο κάλλος. Σε τόσο μεγάλο ύψος ανυψώνει το μακάριο πένθος τους ταπεινούς στην καρδιά και τους πτωχούς τω πνεύματι.

Ο άκακος λαός, λοιπόν, έτσι πίστεψε σε αυτόν σε όλα, ώστε όχι μόνο να κρατά την πίστη σιωπηλά, αλλά και να γίνουν κήρυκες της θεότητάς του με έργα και με λόγια. Διότι, μετά την έγερση του Λαζάρου την τέταρτη ημέρα, αφού βρήκε ο Κύριος ένα πουλάρι, το οποίο είχε προετοιμαστεί από τους μαθητές, όπως λέει ο ευαγγελιστής Ματθαίος, αφού κάθισε πάνω του, εισερχόταν στα Ιεροσόλυμα σύμφωνα με την προφητεία του Ζαχαρία που είχε προείπει: «Μη φοβάσαι, θυγατέρα Σιών, ιδού ο βασιλιάς σου έρχεται σε σένα, δίκαιος και σωτήρας, πράος και επιβιβασμένος σε υποζύγιο και σε πουλάρι όνου». Με αυτούς τους λόγους ο προφήτης έδειχνε ότι αυτός ο προφητευόμενος βασιλιάς, ο οποίος και είναι ο μόνος πραγματικός βασιλιάς της Σιών: «διότι ο βασιλιάς σου», λέει, «δεν προκαλεί φόβο από την εξωτερική του εμφάνιση, ούτε είναι κάποιος σκληρός και κακοποιός, που να φέρνει μαζί του υπασπιστές και σωματοφύλακες, ή να ακολουθείται από πλήθος πεζών και ιππέων, και να ζει με πλεονεξία, απαιτώντας τέλη και φόρους και δουλείες και υπηρεσίες ταπεινωτικές και επιβλαβείς»· αλλά το χαρακτηριστικό του γνώρισμα είναι η ταπείνωση, η πτωχεία και η απλότητα· διότι εισέρχεται εποχούμενος σε όνο, χωρίς να φέρνει μαζί του καμία ανθρώπινη επίδειξη. Γι' αυτό μόνο αυτός είναι δίκαιος βασιλιάς που σώζει με δικαιοσύνη, και ο ίδιος είναι πράος, έχοντας την πραότητα ως το πιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του· διότι και ο ίδιος ο Κύριος λέει για τον εαυτό του: «μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά».

Βλέπετε πώς από τις πονηρές επιθυμίες και πράξεις ο άνθρωπος υιοθετείται από τον διάβολο, και έτσι γίνεται κληρονόμος του αιώνιου πυρός; Έτσι και μέσω των αγαθών επιθυμιών και πράξεων εξομοιώνεται με τον Θεό και υιοθετείται από Αυτόν και γίνεται κληρονόμος της βασιλείας Του. Και δείχνοντας αυτό ο Κύριος, ότι δηλαδή η αρετή είναι ομοιότητα με τον Θεό, λέει: «νέα εντολή σας δίνω, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον, όπως εγώ σας αγάπησα, για να αγαπάτε και εσείς ο ένας τον άλλον· και αν εγώ σας έπλυνα τα πόδια, ο Κύριος και ο διδάσκαλος, και εσείς οφείλετε να πλένετε τα πόδια ο ένας του άλλου· διότι σας έδωσα παράδειγμα, ώστε όπως έπραξα εγώ σε εσάς, έτσι να πράττετε και εσείς»· και «μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση για τις ψυχές σας»· και «να γίνεστε οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας είναι οικτίρμων»· και «να αγαπάτε τους εχθρούς σας και να αγαθοποιείτε και να δανείζετε χωρίς να προσδοκάτε τίποτα, και ο μισθός σας θα είναι πολύς και θα είστε υιοί του Υψίστου, διότι Αυτός είναι αγαθός προς τους αχάριστους και τους πονηρούς».

Πες μου, πώς θα σε πιστέψει κάποιος από τους απίστους, όταν λες ότι πιστεύεις στον παρθένο και από παρθένο γεννηθέντα, από τον Πατέρα μεν άχρονα και προαιώνια, μέσα στον χρόνο δε από μητέρα αργότερα, έστω και υπερφυώς, ενώ εσύ δεν ασκείς ούτε την παρθενία ούτε καν τη σωφροσύνη, αλλά μανιωδώς και αμετανόητα επιθυμείς τις ξένες γυναίκες και έχεις παραδοθεί στην ακολασία; Πώς αυτός που μεθά και γαστριμαργεί θα αποδείξει ότι είναι υιοθετημένος μέσω του Πνεύματος από Εκείνον που νήστεψε μέχρι και σαράντα ημέρες στην έρημο και νομοθέτησε την εγκράτεια για όλη τη ζωή; Πώς αυτός που αγαπά την αδικία με Εκείνον που παραγγέλλει να κρίνουμε και να πράττουμε τα δίκαια, ο ανελεήμων με Εκείνον που λέει «γίνετε οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας στους ουρανούς είναι οικτίρμων», αυτός που αγαπά τον πλούτο με Εκείνον που ταλανίζει τους πλουσίους, αυτός που δεν δείχνει συμπάθεια προς αυτούς που σφάλλουν ούτε μακροθυμία, αλλά ούτε πραότητα και ανεξικακία και ταπείνωση, με Εκείνον που μέσα από τα έργα Του τα επέδειξε αυτά και μας προέτρεψε προς αυτά μέσα από τους λόγους Του: «Μάθετε, λοιπόν», λέει, «από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας» και: «Εάν δεν συγχωρήσει ο καθένας από τις καρδιές σας τα παραπτώματα των αδελφών σας, ούτε ο ουράνιος πατέρας σας θα συγχωρήσει τα δικά σας παραπτώματα»· ο Οποίος, ακόμη και όταν κρεμόταν πάνω στον ίδιο τον σταυρό, δίνοντας τον εαυτό Του ως υπόδειγμα σε εμάς, έλεγε προς τον Πατέρα: «Μην καταλογίσεις αυτή την αμαρτία στους σταυρωτές»;

«Ούτε σε θαυμάσια» Δηλαδή, δεν θέλησα να είμαι (να θαυμάζομαι) πάνω από αυτό που είμαι (ήμουν), αλλά πάντοτε ταπεινωνόμουν. «Εάν δεν ταπεινοφρονούσα» Αυτά μεν τα λέει ο Δαβίδ για τον εαυτό του. Εννοούνται όμως και για τον Χριστό, διότι ταπείνωσε τον εαυτό Του, μη θεωρώντας αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό. «Σαν το απογαλακτισμένο» Διότι και παιδί έγινε ο Κύριος και θήλασε και απογαλακτίστηκε και υποτασσόταν στους γονείς Του, όπως έχει γραφτεί. «Ως ανταποδώσεις» Διότι αυτά τα υπέμεινα, λέει ο Χριστός, για να ανταποδώσω στον άνθρωπο τη σωτηρία. «Ας ελπίσει» Διότι σε Αυτόν έχει την ελπίδα του ο νέος λαός, που είναι ο Ισραήλ· γι' αυτό άλλωστε ονομάστηκε «αυτός που βλέπει τον Κύριο». Ωδή των αναβαθμών· άσμα των υψηλών. «Θυμήσου» Ως καταγόμενος από αυτόν κατά σάρκα· διότι ο Ίδιος που προέρχεται από τον Δαβίδ είπε: μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά. Ήταν δε και ο Δαβίδ πράος. «Όπως ορκίστηκε» Διότι ορκίστηκε ο Κύριος και δεν θα μετανιώσει, συνάπτοντας τη διαθήκη Του με τον Δαβίδ. Και εννοεί την Παρθένο, τη Θεοτόκο. «Εάν εισέλθω» Δηλαδή, δεν θα αναβώ, λέει, στον ουρανό, εάν πρώτα δεν σώσω τον άνθρωπο· διότι γι' αυτό ήλθα, αν και δεν χωρίστηκα από τον Πατέρα. «Ή εάν αναβώ» Εννοεί τον δεσποτικό τάφο και λέει: δεν πρόκειται να εισέλθω σε αυτόν, έως ότου ανακαλέσω τελείως τον άνθρωπο. «Εάν δώσω» Σημαίνει τον θάνατο, τον οποίο κατέδειξε ως ύπνο. «Και στα βλέφαρα» Το ίδιο σημαίνει περί του θανάτου.

Ποια; Διότι πολλά είδη ταπεινώσεως αναφέρονται στη θεόπνευστη Γραφή· και άλλοτε μεν εννοεί τη μετριοφροσύνη της προαιρέσεως· «Διότι μάθετε», λέγει ο Χριστός, «ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά»· άλλοτε δε, την ταπείνωση που προέρχεται από την παιδαγωγία για τη δική μας διόρθωση· γι' αυτό λέγει ο Δαβίδ: «Καλό είναι για μένα ότι με ταπείνωσες»· άλλοτε πάλι, εκείνη που προέρχεται από τιμωρία, εξαιτίας της οποίας ο τιμωρηθείς γίνεται επονείδιστος· όπως όταν λέγει για τον διάβολο: «Εσύ ταπείνωσες τον υπερήφανο σαν τραυματία». Αυτήν την ταπείνωση απεύχεται για τον άνθρωπο, ώστε να μην αποβληθεί και αυτός από τον Θεό, όπως ακριβώς αποβλήθηκε εκείνος· γι' αυτό ο Σύμμαχος, αντί για την ταπείνωση, απέδωσε τον όρο «καταδίκη». Αφού δε προσευχήθηκε αυτά ο προφήτης, ακολούθως παραθέτει τα εξής, παρουσιάζοντας τον Θεό να αποκρίνεται:

Θα ανατείλει σε εσάς που φοβάστε το όνομά μου ο Ήλιος της δικαιοσύνης, και θα υπάρχει ίαση στις φτερούγες του. Αλλά, αν και είναι ανατολή λόγω του δικού του φωτός, επιβιβάστηκε επί των δυσμών, κάνοντας όχημά του τους αμαρτωλούς που επέστρεψαν σε αυτόν· στους οποίους είπε: Σηκώστε τον ζυγό μου πάνω σας, διότι είναι αγαθός, και το φορτίο μου, διότι είναι ελαφρύ. Ο Δαβίδ παραγγέλλει σε αυτούς να ετοιμάσουν την οδό για τον Θεό μέσω της μετάνοιας· διότι αυτοί, όχι μόνο αφού λάβουν συγχώρεση ενώπιόν του, αλλά και αφού γίνουν οικείοι του, πρόκειται να αγαλλιάσουν. «Στις εκκλησίες ευλογείτε τον Θεό.» Εκκλησία ονομάζεται και η κατ' οίκον σύναξη των ευσεβών· γι' αυτό και ο Παύλος λέει: Σας ασπάζονται εν Κυρίω θερμά ο Ακύλας και η Πρίσκιλλα, μαζί με την κατ' οίκον Εκκλησία τους. Από τις πηγές δε του Ισραήλ, δηλαδή τους προφήτες και τους αποστόλους, θέλει να δοξολογείται ο Κύριος και Θεός· ώστε, με τον τρόπο που εκείνοι δίδαξαν, έτσι και εμείς να φρονούμε περί του Θεού. «Ο Θεός του Ισραήλ θα δώσει δύναμη.» Ο Θεός του Ισραήλ είναι ο Χριστός· διότι γι' αυτόν λέει ο Ησαΐας: Διότι εσύ είσαι ο Θεός μας, και δεν το γνωρίζαμε· ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας. Αυτός χαρίζει ισχύ και δύναμη στον λαό που προέρχεται από τα έθνη, ώστε να απομακρυνθεί από την πλάνη και να επιστρέψει σε αυτόν· οι οποίοι, ως δικός του λαός, ονομάζονται Χριστιανοί εξαιτίας του Χριστού.

Καλή είναι η νηστεία, αλλά χωρίς προσευχή δεν καταπατά τους δαίμονες· διότι «αυτό το γένος», λέει, «δεν βγαίνει παρά μόνο με νηστεία και προσευχή.» Και καλή είναι βέβαια η προσευχή, αλλά χωρίς την ελεημοσύνη δεν μπορεί να ανεβεί στον ουρανό· διότι έχεις ακούσει τον άγγελο να λέει προς τον Κορνήλιο: «Οι προσευχές σου και οι ελεημοσύνες σου ανέβηκαν ως μνημόσυνο ενώπιον του Θεού.» Επομένως, η ελεημοσύνη βάσταξε την προσευχή προς τον ουρανό. Θαυμαστή είναι βέβαια η ελεημοσύνη, αλλά χωρίς την πίστη δεν απεργάζεται τη λύτρωση των αμαρτημάτων· διότι «με τις ελεημοσύνες και την πίστη καθαρίζονται οι αμαρτίες.» Αξιοζήλευτη είναι η πραότητα, αλλά χωρίς την ταπείνωση δεν μπορεί να διαμορφώσει βασιλικό χαρακτήρα· διότι «μάθετε από εμένα», λέει, «ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά.» Καλή είναι η πίστη, ώστε και το ελάχιστο από αυτήν να μπορεί να μετακινεί βουνά, αλλά χωρίς την αγάπη καθίσταται μάταιη και περιττή· διότι «και αν έχω πίστη», λέει, «ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα.» Ας σπεύσουμε λοιπόν, αγαπητοί, να ασκήσουμε αυτές τις αρετές, για να αξιωθούμε τη βασιλεία των ουρανών.

Μερικά δε από τα χωρία που βρίσκονται στο Ευαγγέλιο τα προσαρμόζουν σε αυτόν τον τύπο: όπως την απάντηση στη μητέρα του όταν ήταν δώδεκα ετών: «Δεν γνωρίζατε ότι πρέπει να βρίσκομαι στα του Πατρός μου;» Τους ανήγγειλε, λένε, έναν Πατέρα τον οποίο δεν γνώριζαν· και για τον λόγο αυτό απέστειλε τους μαθητές στις δώδεκα φυλές, κηρύττοντας τον άγνωστο σε αυτούς Θεό. Και σε αυτόν που του είπε, «Διδάσκαλε αγαθέ», ερμηνεύουν ότι ομολόγησε τον αληθινά αγαθό Θεό λέγοντας: «Γιατί με αποκαλείς αγαθό; Ένας είναι αγαθός, ο Πατέρας στους ουρανούς». Και ως Ουρανούς λένε ότι εννοεί εδώ τους Αιώνες. Επίσης, από το γεγονός ότι δεν απάντησε σε αυτούς που του είπαν: «Με ποια εξουσία τα κάνεις αυτά;» αλλά τους έφερε σε αμηχανία με την αντερώτησή του, ερμηνεύουν ότι με το να μην πει τίποτα, υπέδειξε το άρρητο του Πατέρα. Αλλά και με το να πει: «Πολλές φορές επιθύμησα να ακούσω έναν από αυτούς τους λόγους, και δεν είχα κανέναν να τον πει», λένε ότι μέσω του «ενός» φανερώνει τον αληθινά έναν Θεό, τον οποίο δεν γνώριζαν. Ακόμη, από το ότι, όταν αντίκρισε την Ιερουσαλήμ, έκλαψε για αυτήν και είπε: «Εάν γνώριζες και εσύ σήμερα όσα φέρνουν ειρήνη, αλλά τώρα κρύφτηκαν από εσένα», υποστηρίζουν ότι με το ρήμα «κρύφτηκαν», φανέρωσε το απόκρυφο του Βυθού. Και πάλι, όταν είπε: «Ελάτε προς εμένα όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω· και μάθετε από εμένα», λένε ότι ανήγγειλε τον Πατέρα της αλήθειας.

Και δεν είναι δυνατόν να γίνουν ορατά στην ψυχή τα αγαθά έργα, τα οποία δίδαξε ο Κύριος, εάν δεν τηρηθούν οι εντολές. Και το ότι οι εντολές δεν είναι βαριές για εκείνους που αγαπούν την αλήθεια, το είπε ο Κύριος: «Ελάτε», λέει, «σε εμένα όλοι όσοι κοπιάζετε και είστε φορτωμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω· διότι ο ζυγός μου είναι χρηστός και το φορτίο μου ελαφρύ». Και το ότι πρέπει να τηρούνται με επιμέλεια όλες οι εντολές από εμάς, και αυτό ο ίδιος το προσέταξε λέγοντας: «Εκείνος που θα καταλύσει μία από αυτές τις ελάχιστες εντολές και θα διδάξει έτσι τους ανθρώπους, θα ονομαστεί ελάχιστος στη βασιλεία των ουρανών». Ύστερα από όλα αυτά που νομοθετήθηκαν για τη σωτηρία μας, δεν μπορώ να πω ότι δεν πρέπει να τηρούμε όλες τις εντολές, αλλά ούτε και η ίδια η ψυχή είναι ικανή να καθαριστεί, εάν δεν τις τηρήσει, οι οποίες δόθηκαν από τον Κύριο ως φάρμακα για να καθαρίζουν τα πάθη και τα πταίσματα.

Η τήρηση των εντολών βρίσκεται ακόμη κάτω από την πνευματική αγάπη. Και επειδή οι περισσότεροι τηρούν τις εντολές από φόβο, ή για την ανταμοιβή των μελλοντικών αγαθών, και όχι από αγάπη, προτρέπει θερμά στην τήρηση των εντολών που προέρχονται από την αγάπη, οι οποίες παρέχουν στην ψυχή το φως. Και πάλι: Για να βλέπουν οι άνθρωποι τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς. Και δεν είναι δυνατόν να φαίνονται στην ψυχή τα αγαθά έργα, τα οποία δίδαξε ο Κύριος, εάν δεν τηρηθούν οι εντολές. Και ότι οι εντολές δεν είναι βαριές για εκείνους που αγαπούν την αλήθεια, ο Κύριος είπε: Ελάτε σε μένα όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω· διότι ο ζυγός μου είναι καλός, και το φορτίο μου είναι ελαφρύ. Ότι δε όλες οι εντολές οφείλουν να τηρούνται από εμάς με επιμέλεια, ο ίδιος παρήγγειλε φανερά λέγοντας: Όποιος καταλύσει μία από τις πιο μικρές εντολές και διδάξει έτσι τους ανθρώπους, θα ονομαστεί ελάχιστος στη βασιλεία των ουρανών. Λοιπόν, δεν αρκεί μετά από όλα αυτά που γράφτηκαν για τη σωτηρία μας να πει κανείς ότι δεν πρέπει να τηρούμε όλες τις εντολές, αλλά ούτε και η ίδια η ψυχή μπορεί να καθαριστεί, εάν δεν τηρήσει τις εντολές, οι οποίες δόθηκαν από τον Κύριο σαν φάρμακα για να καθαρίζουν τα πάθη και τα σφάλματα.

Όποιος δεν είναι ταπεινόφρων δεν είναι συνεσταλμένος· θα βρεις όμως πολλούς να είναι συνεσταλμένοι χωρίς να είναι ταπεινόφρονες, δηλαδή αυτό ακριβώς που είπε ο Κύριος, ο πράος και ταπεινός: Μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας.

Στον ταπεινόφρονα ποτέ δεν υπάρχει βιασύνη, ταχύτητα και σύγχυση, ούτε λογισμοί παρορμητικοί και επιπόλαιοι, αλλά πάντοτε αναπαύεται εν ειρήνη. Ακόμη και αν ο ουρανός κολλήσει με τη γη, ο ταπεινόφρων δεν ταράζεται. Δεν είναι κάθε ήσυχος άνθρωπος ταπεινόφρων, αλλά κάθε ταπεινόφρων είναι και ήσυχος. Αν κάποιος δεν είναι ταπεινόφρων, δεν είναι πραγματικά συνεσταλμένος. Αντίθετα, συνεσταλμένους ανθρώπους που δεν είναι ταπεινόφρονες θα βρεις πολλούς. Αυτό ακριβώς είπε και ο Κύριος, ο οποίος είναι πράος και ταπεινός: «Μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση για τις ψυχές σας». Ο ταπεινόφρων βρίσκεται πάντοτε σε ανάπαυση, διότι δεν υπάρχει τίποτα που να κινεί ή να ταράζει τη διάνοιά του. Και όπως κανείς δεν μπορεί να ταρακουνήσει ένα βουνό, έτσι δεν πτοείται και η δική του διάνοια.

157. Προς τον αρχιδιάκονο Πανσόφιο. Προς ιερείς που πάσχουν από φιλαργυρία. Εάν διακονείς στο θυσιαστήριο του Χριστού, να εκτελείς τη λειτουργία σου σύμφωνα με τους δικούς Του νόμους, δείχνοντας ότι είσαι πράος και ταπεινός στην καρδιά. Διότι δεν ασκείς κάποια πολιτική εξουσία, η οποία διακατέχεται από αλαζονεία και κομπασμό, αλλά μια διακονία ειρηνική και ατάραχη.

Χάριν σαφήνειας και για την ανάπαυση του ακροατή· εξάλλου, οι πραγματείες είναι χωρισμένες και ως προς το θέμα τους. Πρόσεξε δε πώς ο Χριστός καθιστούσε τους λόγους του αξιόπιστους μέσα από τα έργα του. Προέτρεπε σχετικά με την πραότητα και έλεγε: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά». Δίδασκε να είναι κανείς ακτήμων, και αυτό το αποδείκνυε μέσα από τα έργα: «Διότι ο Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του», λέει. Πάλι, έδωσε την εντολή να αγαπούν τους εχθρούς. Αυτό το δίδαξε πάνω στον σταυρό, προσευχόμενος υπέρ εκείνων που τον σταύρωναν. Έλεγε: «Σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο». Ο ίδιος όμως δεν έδωσε μόνο τα ιμάτια, αλλά και το αίμα του. Έτσι παρήγγειλε να κάνουν και οι μαθητές. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Καθώς έχετε εμάς ως πρότυπο». Διότι δεν υπάρχει τίποτα πιο ψυχρό από τον δάσκαλο που φιλοσοφεί μόνο με τα λόγια. Επειδή αυτό δεν αποτελεί γνώρισμα δασκάλου, αλλά υποκριτή. Γι' αυτό οι απόστολοι πρώτα δίδασκαν με τον βίο τους, και ύστερα με τα λόγια· ή μάλλον, δεν είχαν καν ανάγκη από λόγια, εφόσον τα έργα τους φώναζαν από μόνα τους.

Τι λοιπόν προστάζει ο καθένας από τους δύο; Εκείνος όσα προκαλούν ντροπή, αυτός όσα κάνουν τον άνθρωπο ένδοξο· εκείνος όσα τον περιβάλλουν με αμέτρητες συμφορές και ασχήμιες, αυτός όσα του προσφέρουν πολλή ανάπαυση. Διότι πρόσεξε: Αυτός λέει, «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας»· εκείνος λέει, «Γίνε άγριος και ανήμερος, και οξύθυμος και οργίλος, και θηρίο μάλλον, παρά άνθρωπος». Ας δούμε λοιπόν, τι είναι πιο χρήσιμο και τι πιο ωφέλιμο. Αλλά μη σκεφτείς μόνο αυτό, αλλά αναλογίσου ότι ο ένας είναι ο διάβολος· διότι, αν αποδειχθεί μάλιστα εκείνο, πάλι τα βραβεία της νίκης θα είναι μεγαλύτερα. Διότι πραγματικός κηδεμόνας δεν είναι αυτός που προστάζει τα εύκολα, αλλά αυτός που προστάζει όσα συμφέρουν. Επειδή και οι πατέρες προστάζουν βαριά πράγματα, και οι κύριοι ομοίως στους δούλους· αλλά γι' αυτό ακριβώς οι μεν είναι πατέρες, οι δε κύριοι· ενώ εκείνοι είναι δουλέμποροι και καταστροφείς και όλα τα αντίθετα.

ΣΤ΄. Ας συντρίψουμε λοιπόν τον λογισμό μας, παρακαλώ, ας ταπεινώσουμε τη διάνοια, και μάλιστα τώρα που η περίοδος της νηστείας μάς προσφέρει μεγάλη συνδρομή σε αυτό. Διότι, εάν έχουμε τέτοια διάθεση, θα μπορέσουμε να κάνουμε τις προσευχές μας με πολλή νήψη και, εξομολογούμενοι τα σφάλματά μας, να ελκύσουμε άφθονη την άνωθεν χάρη. Και για να μάθετε ότι σε τέτοιου είδους ψυχές ευαρεστείται ο Δεσπότης, ακούστε τον να λέει: «Σε ποιον άλλον θα επιβλέψω, παρά στον πράο και ήσυχο, και σε αυτόν που τρέμει τους λόγους μου;». Γι' αυτό και ο Χριστός, διδάσκοντας, έλεγε: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας». Διότι, αυτός που πραγματικά ταπεινώνει τον εαυτό του δεν θα μπορούσε ποτέ να παρασυρθεί στον θυμό ούτε να οργιστεί με τον πλησίον του, καθώς η ψυχή του είναι γαληνεμένη και ερευνά τα του εαυτού της. Και από μια ψυχή που βρίσκεται σε αυτή την κατάσταση, τι θα μπορούσε να είναι πιο μακάριο;

Ένας τέτοιος άνθρωπος παραμένει συνεχώς σε ασφαλές λιμάνι, απαλλαγμένος από κάθε τρικυμία, και απολαμβάνει τη γαλήνη των λογισμών. Γι' αυτό και ο Χριστός έλεγε: «Και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας». Όπως, λοιπόν, εκείνος που κατεύνασε αυτά τα πάθη απολαμβάνει άφθονη ανάπαυση, έτσι και ο ράθυμος και αμελής, που δεν είναι σε θέση να χαλιναγωγήσει όπως πρέπει τα πάθη που γεννιούνται μέσα του, βρίσκεται σε συνεχή κλύδωνα· έχει τον πόλεμο μέσα από τον ίδιο του τον εαυτό, ταράζεται χωρίς να υπάρχει κανένας εξωτερικός εχθρός, και υπομένει μεγάλη φουρτούνα. Γι' αυτό, όταν τα κύματα κορυφώνονται και ενσκήπτει η καταιγίδα των πονηρών πνευμάτων, πολλές φορές καταποντίζεται, καθώς το σκάφος βυθίζεται εξαιτίας της απειρίας του κυβερνήτη του. Γι' αυτό οφείλουμε να νήφουμε, να γρηγορούμε και να έχουμε συνεχή και αδιάλειπτη μέριμνα για τη σωτηρία της ψυχής. Διότι ο Χριστιανός οφείλει να βρίσκεται πάντοτε σε παράταξη μάχης ενάντια στα πάθη της σάρκας, να έχει ζωντανούς στη μνήμη του τους νόμους που μας παραδόθηκαν από τον κοινό Δεσπότη των πάντων, να οχυρώνεται με αυτούς και να αξιοποιεί όπως πρέπει την πολλή Του μακροθυμία απέναντί μας. Δεν πρέπει να περιμένει την έμπρακτη δοκιμασία της τιμωρίας για να συνετιστεί τότε, ώστε να μην ειπωθεί και για εμάς: «Όταν τους θανάτωνε, τότε τον αναζητούσαν».

Διότι τίποτα δεν είναι ισχυρότερο από αυτήν, τίποτα δεν είναι πιο δυνατό από αυτήν. Αυτή εγκαθιστά την ψυχή μας σε διαρκή γαλήνη, προετοιμάζοντάς την να αγκυροβολήσει σαν σε λιμάνι, και αποτελεί για εμάς την αιτία κάθε ανάπαυσης. Γι' αυτό και ο Χριστός, όταν παρέδιδε εκείνη τη θεία διδασκαλία, έλεγε: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας». Διότι τίποτα δεν εγκαθιστά την ψυχή σε τέτοια ανάπαυση και σε πολλή ησυχία, όσο η πραότητα και η ταπεινοφροσύνη. Αυτό θα ήταν πολυτιμότερο από κάθε διάδημα για εκείνον που το κατέχει, αυτό είναι πιο ωφέλιμο από κάθε αίγλη και δόξα. Διότι τι θα μπορούσε να γίνει πιο μακάριο από εκείνον που έχει απαλλαγεί από τον πόλεμο που γεννιέται μέσα του; Διότι, ακόμη και αν απολαμβάνουμε άπειρες φορές εξωτερική ειρήνη και περιποίηση, αλλά εσωτερικά μας δημιουργείται θόρυβος και ζάλη από την ταραχή των λογισμών, δεν υπάρχει κανένα όφελος από την εξωτερική ειρήνη· όπως ακριβώς δεν υπάρχει τίποτα πιο αξιοθρήνητο από μια πόλη, η οποία, ακόμη κι αν περιβάλλεται από αμέτρητα τείχη και χαρακώματα, υφίσταται προδοσία από εκείνους που κατοικούν μέσα της. Αυτό λοιπόν, σας παρακαλώ, ας επιδιώκουμε πριν από όλα: να έχουμε την ψυχή μας ατάραχη, να την εγκαθιστούμε σε ησυχία, να έχουμε απαλλαγεί από κάθε δυσαρέσκεια, ώστε και εμείς οι ίδιοι να απολαμβάνουμε πολλή ανάπαυση, και να γινόμαστε προσηνείς προς εκείνους που συναναστρέφονται μαζί μας.

Δ΄. Τι, λοιπόν, να πούμε γι' αυτά; Πώς να ελεηθούμε; Πώς να σωθούμε; Εγώ λέω: ας αναλάβουμε πάντοτε την ευχή μέσα στην καρδιά μας, καθώς και τους καρπούς της, εννοώ δηλαδή την ταπεινοφροσύνη και την πραότητα. Διότι, λέει, «μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας»· και πάλι ο Δαβίδ αναφέρει: «Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα· καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει».

Καλός είναι ο σπόρος της νηστείας, διότι ξεριζώνει τις αμαρτίες μας σαν αγκάθια, και εγείρει και βλασταίνει τη δικαιοσύνη σαν άνθος· καλός είναι ο κόπος της νηστείας, διότι ανακουφίζει την ψυχή από το βάρος των αμαρτιών, και της χαρίζει το ελαφρύ φορτίο των εντολών του Χριστού. Σηκώστε, λοιπόν, τον ζυγό μου επάνω σας· διότι ο ζυγός μου είναι χρηστός, και το φορτίο μου ελαφρύ. Ζυγός είναι η πίστη που έχει τεθεί επάνω σε όλους· φορτίο είναι τα έργα των εντολών, τα οποία βαστάζονται στους ώμους της ψυχής μέσω των πράξεων, και φανερώνονται στους ουρανούς.

Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, προτρέποντας τους μαθητές του προς τα μεγάλα κατορθώματα, θέτει ως παράδειγμα τον εαυτό του, τον Πατέρα και τους προφήτες, όπως όταν λέει: «Διότι έτσι συμπεριφέρθηκαν και στους προφήτες που υπήρξαν πριν από εσάς»· και πάλι: «Εάν εμένα κατεδίωξαν, θα καταδιώξουν και εσάς»· και: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος»· και πάλι: «Να γίνεστε οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας σας που είναι στους ουρανούς». Αυτό ακριβώς κάνει και ο μακάριος Παύλος. Διότι, προτρέποντάς τους προς την ταπεινοφροσύνη, παρουσίασε στο μέσο ως παράδειγμα τον Χριστό· και όχι μόνο εδώ, αλλά και όταν ομιλεί περί φιλοπτωχίας, λέει κάπως έτσι: «Διότι γνωρίζετε τη χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ότι για εμάς πτώχευσε, αν και ήταν πλούσιος». Επειδή τίποτα δεν παρακινεί τόσο πολύ τη μεγάλη και φιλοσοφημένη ψυχή προς την εργασία των αγαθών, όσο το να μάθει ότι με αυτόν τον τρόπο εξομοιώνεται με τον Θεό. Διότι τι είναι ισάξιο με αυτό ως προτροπή; Τίποτα. Αυτό, λοιπόν, γνωρίζοντας και ο Παύλος, όταν τους προέτρεπε στην ταπεινοφροσύνη, πρώτα μεν τους παρακάλεσε και κατέθεσε ικεσία· έπειτα μίλησε και με τρόπο που προκαλεί συστολή, λέγοντας: «Να στέκεστε σταθεροί σε ένα πνεύμα»· και είπε: «Το οποίο για εκείνους είναι απόδειξη απώλειας, ενώ για εσάς σωτηρίας». Και στο τέλος παραθέτει το εξής: «Να υπάρχει, λοιπόν, μεταξύ σας το ίδιο φρόνημα που υπήρχε και στον Χριστό Ιησού, ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά εκένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου». Προσέξτε, παρακαλώ, και αφυπνιστείτε.

Διότι τίποτα δεν συνηθίζει να πληγώνει τόσο πολύ εκείνους που μας υβρίζουν, όσο το να περιγελούμε εμείς, οι υβριζόμενοι, τις ύβρεις τους. Όπως λοιπόν από το να αντιμετωπίζουμε τα πράγματα με πνευματική φιλοσοφία θα προκύψουν τόσα καλά, έτσι και από το να είμαστε μικρόψυχοι θα συμβούν όλα τα αντίθετα. Διότι και τον εαυτό μας ντροπιάζουμε, και στους παρευρισκόμενους δίνουμε την εντύπωση ότι είμαστε ένοχοι για όσα λέγονται, και την ψυχή μας γεμίζουμε με ταραχή, και τον εχθρό ευφραίνουμε, και τον Θεό παροργίζουμε, και στα αμαρτήματά μας προσθέτουμε κι άλλα. Αναλογιζόμενοι, λοιπόν, όλα αυτά, ας αποφύγουμε το βάραθρο της μικροψυχίας και ας καταφύγουμε τρέχοντας στο λιμάνι της μακροθυμίας, ώστε και εδώ να βρούμε ανάπαυση στις ψυχές μας, όπως ακριβώς διακήρυξε ο Χριστός, και να επιτύχουμε τα μελλοντικά αγαθά, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο στον Πατέρα, συνάμα με το Άγιο Πνεύμα, ανήκει η δόξα, το κράτος, η τιμή, νυν και αεί, και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Αλλά δεν αποτελεί γνώρισμα συνέσεως το να υπερηφανεύεται κανείς· με αυτό το πράγμα, λοιπόν, πρώτα από όλα στερείς από τον εαυτό σου το να γίνει συνετός. Ας ταπεινώσουμε τα φρονήματά μας, ας γίνουμε μετριοπαθείς και ταπεινοί και επιεικείς· διότι τέτοιου είδους ανθρώπους, προπάντων, μακάρισε και ο Χριστός λέγοντας: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι»· και πάλι διακήρυττε λέγοντας: «Μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά». Για τον λόγο αυτό έπλυνε τα πόδια των μαθητών, προσφέροντάς μας υπόδειγμα ταπεινοφροσύνης. Από όλα αυτά ας φροντίσουμε να ωφεληθούμε, ώστε να μπορέσουμε να αξιωθούμε τα αγαθά που έχουν υποσχεθεί σε όσους τον αγαπούν, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία.

Διότι, για να κατανοήσεις ότι το ζήτημα αυτό είναι μαθητεία που απαιτεί πολλή προσοχή, άκουσε τι λέει: «Μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά»· και πάλι ο προφήτης λέει: «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με· θα σας διδάξω τον φόβο του Κυρίου»· και πάλι: «Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός». Επομένως, έχει ανάγκη από πολλή απερίσπαστη ησυχία εκείνος που πρόκειται να απολαύσει αυτήν τη φιλοσοφία.

Το ότι η υπερηφάνεια προέρχεται από το να αγνοεί κανείς τον Κύριο, ας μου το μαρτυρήσει η Γραφή που λέει: «Αρχή της υπερηφάνειας είναι το να αγνοεί κανείς τον Κύριο· διότι η καρδιά του απομακρύνθηκε από Εκείνον που τον δημιούργησε». Δεν ήταν τέτοιος ο Δαβίδ· αντιθέτως, επειδή γνώριζε ότι «ο Θεός δεν θα περιφρονήσει την συντετριμμένη και ταπεινωμένη καρδιά», ταπείνωσε τον εαυτό του, για να υψωθεί· διότι «καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Τόσο μεγάλο αγαθό είναι η ταπεινοφροσύνη, ώστε ο ίδιος ο Κύριός μας ταπείνωσε τον εαυτό του και, επιθυμώντας να μας οδηγήσει στην ομοιότητα της δικής του ταπεινοφροσύνης, λέει: «Μάθετε από εμένα, διότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά».

Διότι, όταν εσύ υβρίζεις και εκείνος υπομένει σιωπηλά την ύβριν, και εσύ μεν εκτρέπεσαι, ενώ εκείνος αντιμετωπίζει την κατάσταση με πνευματική σύνεση, αυτό να το δέχεσαι αντί για κάθε άλλη νουθεσία. Διότι, ακόμη και αν είναι υπηρέτης, εντούτοις είναι άνθρωπος που διαθέτει αθάνατη ψυχή, και έχει τιμηθεί με τα ίδια δώρα από τον κοινό Δεσπότη. Αν, λοιπόν, εκείνος που στα μεγαλύτερα και πνευματικότερα ζητήματα είναι ομότιμός μας, εξαιτίας μιας ευτελούς και μικρής ανθρώπινης υπεροχής υπομένει τόσο πράα όσα προέρχονται από εμάς, ποιας συγγνώμης ή ποιας απολογίας θα ήμασταν άξιοι εμείς, που από φόβο προς τον Θεό δεν μπορούμε να δείξουμε την ίδια πνευματική ανωτερότητα, ή μάλλον δεν το θέλουμε, όπως κάνει εκείνος εξαιτίας του δικού μας φόβου; Αναλογιζόμενοι, λοιπόν, όλα αυτά, και φέρνοντας στον νου μας τα αμαρτήματά μας καθώς και την κοινή ανθρώπινη φύση, ας ασκούμαστε να μιλάμε παντού με ηρεμία, ώστε, αφού γίνουμε ταπεινοί στην καρδιά, να βρούμε ανάπαυση στις ψυχές μας, τόσο στην παρούσα όσο και στη μέλλουσα ζωή· την οποία είθε να επιτύχουμε όλοι μας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο ανήκει η δόξα στον Πατέρα και ταυτόχρονα στο Άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε, και στους αιώνας των αιώνων.

γ΄. Ας διδαχθούμε, λοιπόν, από αυτόν, μέσα από όσα ειπώθηκαν, την επιείκεια, την πραότητα: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά»· και ας αποβάλουμε κάθε πικρία. Κι αν κάποιος φέρεται με αλαζονεία εναντίον μας, εμείς ας γινόμαστε ταπεινοί· κι αν κάποιος θρασύνεται, ας τον καταπραΰνουμε· κι αν μας δαγκώνει και μας κατασπαράζει, χλευάζοντας και εμπαίζοντας, εμείς ας μην ηττώμαστε, και στην προσπάθειά μας να εκδικηθούμε ας μην καταστρέφουμε τον ίδιο μας τον εαυτό. Διότι ο θυμός είναι θηρίο, θηρίο οξύ και θερμό. Ας επαναλαμβάνουμε, λοιπόν, στους εαυτούς μας σαν επωδούς τα λόγια της Θείας Γραφής, και ας λέμε: «Χώμα είσαι και στάχτη»· και, «Γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη;»· και, ότι «Η ορμή του θυμού του είναι η πτώση του»· και, ότι «Ο οργίλος άνθρωπος δεν είναι ευπρεπής».

Ομιλία Ο΄. Πριν από την εορτή του Πάσχα, επειδή ο Ιησούς γνώριζε ότι ήλθε η ώρα του να μεταβεί από αυτόν τον κόσμο προς τον Πατέρα, έχοντας αγαπήσει τους δικούς του που ήταν στον κόσμο, τους αγάπησε μέχρι τέλους. α΄. Να γίνεστε μιμητές μου, λέει ο Παύλος, όπως κι εγώ είμαι του Χριστού. Διότι γι' αυτόν τον λόγο έλαβε και Εκείνος σάρκα από το δικό μας φύραμα, ώστε μέσω αυτής να μας διδάξει την αρετή. Διότι «με ομοίωμα σαρκός», λέει, «η οποία υπόκειται στην αμαρτία, και εξαιτίας της αμαρτίας, κατέκρινε την αμαρτία μέσα στη σάρκα»· και ο ίδιος ο Χριστός λέει: «Μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά».

Διότι και τον παλαιό νόμο ξεπέρασε και πλησίασε τα αποστολικά προστάγματα. Γι' αυτόν τον λόγο αποδεχόταν τα πάντα από τον Δεσπότη, χωρίς να επικρίνει τα όσα συνέβαιναν, αλλά ένα μόνο επιδιώκοντας, να υπακούει παντού και να ακολουθεί τους νόμους που Εκείνος είχε θεσπίσει. Και βλέποντας, μετά από τόσα δικά του κατορθώματα, τον τύραννο, τον πατροκτόνο, τον αδελφοκτόνο, τον υβριστή, τον μανιακό να κατέχει αντί γι' αυτόν τη δική του βασιλεία, ούτε και έτσι δεν σκανδαλιζόταν. Αλλά έλεγε: «Αν στον Θεό είναι αρεστό αυτό, εγώ μεν να διώκομαι, να περιπλανιέμαι και να τρέπομαι σε φυγή, ενώ εκείνος να βρίσκεται σε τιμή, το δέχομαι με αγάπη, και αισθάνομαι ευγνωμοσύνη εν μέσω των αμέτρητων δεινών μου». Δεν έπραττε όπως πολλοί από τους αναιδείς και θρασείς, οι οποίοι, χωρίς να έχουν επιτύχει ούτε το ελάχιστο από όσα είχε κατορθώσει εκείνος, αν δουν κάποιους να ευημερούν ενώ οι ίδιοι υπομένουν κάποια μικρή θλίψη, καταστρέφουν τις ψυχές τους με αμέτρητες βλασφημίες. Ο Δαβίδ όμως δεν ήταν τέτοιος, αλλά επιδείκνυε απόλυτη πραότητα και επιείκεια. Γι' αυτό και έλεγε ο Θεός: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου». Τέτοια ψυχή ας αποκτήσουμε και εμείς, και οτιδήποτε και αν υποστούμε, θα το υπομείνουμε εύκολα, και πριν από τη Βασιλεία θα αποκομίσουμε από τώρα τον καρπό της ταπεινοφροσύνης. Διότι λέγει ο Κύριος: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση για τις ψυχές σας».

Ελάτε, όχι επειδή έχω ανάγκη τη δόξα σας, αλλά επειδή επιθυμώ τη σωτηρία σας. Διότι εγώ, λέγει, θα σας αναπαύσω. Δεν είπε μόνο, «Θα σώσω»· αλλά και αυτό που ήταν πολύ ανώτερο: «Θα σας παράσχω κάθε ασφάλεια και αμεριμνησία». Σηκώστε τον ζυγό μου επάνω σας, και μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά· και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας. Διότι ο ζυγός μου είναι αγαθός, και το φορτίο μου ελαφρύ. Μην φοβηθείτε, λέγει, ακούγοντας τη λέξη ζυγός, διότι είναι αγαθός· μην τρομάξετε, επειδή μίλησα για φορτίο, διότι είναι ελαφρύ. Και πώς προηγουμένως έλεγε: «Στενή είναι η πύλη, και τεθλιμμένη η οδός»; Αυτό συμβαίνει όταν είσαι ράθυμος, όταν είσαι αμελής· διότι, αν κατορθώσεις να κάνεις πράξη αυτά που ειπώθηκαν, το φορτίο θα είναι ελαφρύ· γι' αυτό και τώρα το ονόμασε έτσι. Και πώς κατορθώνεται αυτό; Εάν γίνεις ταπεινός, πράος και επιεικής.

Διότι αυτή η αρετή είναι η μητέρα κάθε φιλοσοφίας. Γι' αυτό, όταν άρχισε να παραδίδει εκείνους τους θείους νόμους, από εδώ ξεκίνησε. Και εδώ πάλι το ίδιο πράττει, και θέτει ως μέγιστο το έπαθλο. Διότι δεν γίνεσαι μόνο σε άλλον χρήσιμος, αλλά προπάντων αναπαύεις τον ίδιο σου τον εαυτό, λέγει. «Διότι θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας». Και πριν από τα μελλοντικά αγαθά, από την παρούσα ζωή σού δίνει την αμοιβή, και ήδη σου παρέχει το βραβείο, και με αυτό αλλά και με το να προβάλει τον εαυτό του ως υπόδειγμα, καθιστά τον λόγο του ευπρόσδεκτο.

Γ΄. Τι λοιπόν φοβάσαι; λέγει. Μήπως μειωθείς, επειδή είσαι ταπεινός; Κοίταξε εμένα, και όλα τα δικά μου· από εμένα να μαθαίνεις, και τότε θα γνωρίσεις ξεκάθαρα, πόσο μεγάλο είναι αυτό το αγαθό. Βλέπεις πώς με κάθε τρόπο τους οδηγεί στην ταπεινοφροσύνη; Από όσα ο ίδιος έπραξε: «Μάθετε από εμένα, διότι είμαι πράος»· από όσα οι ίδιοι πρόκειται να κερδίσουν: «Διότι θα βρείτε», λέγει, «ανάπαυση για τις ψυχές σας»· από όσα τους χαρίζει: «Διότι και εγώ θα σας αναπαύσω», λέγει· από το γεγονός ότι το κατέστησε ελαφρύ: «Διότι ο ζυγός μου είναι καλός, και το φορτίο μου είναι ελαφρύ». Το ίδιο κάνει και ο Παύλος λέγοντας: «Διότι η παρούσα ελαφριά θλίψη μας απεργάζεται για εμάς ένα υπερβολικά μεγάλο και αιώνιο βάρος δόξας». Και πώς είναι ελαφρύ, λέγει, το φορτίο, όταν λέει: «Εάν κάποιος δεν μισήσει πατέρα και μητέρα»· και, «Όποιος δεν σηκώνει τον σταυρό του και δεν με ακολουθεί, δεν είναι άξιός μου»· και, «Όποιος δεν αποτάσσεται όλα τα υπάρχοντά του, δεν μπορεί να είναι μαθητής μου»· όταν προστάζει να παραδίδουν και αυτήν ακόμη τη ζωή τους; Ας σε διδάξει ο Παύλος λέγοντας: «Ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού; Η θλίψη; ή η στενοχώρια; ή ο διωγμός; ή η πείνα; ή η γυμνότητα; ή ο κίνδυνος; ή το μαχαίρι;» και ότι «Δεν είναι άξια τα παθήματα του παρόντος καιρού να συγκριθούν με τη μέλλουσα δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς».

Αλλά μήπως θέλεις να δεις τις ψυχές των υβριστών και των οξύθυμων; Και τι είναι χειρότερο από αυτό το βασανιστήριο; Τι χειρότερο από τα τραύματα που έχουν μέσα τους; Τι χειρότερο από το καμίνι που καίει συνεχώς και από τη φλόγα που δεν σβήνει ποτέ; Αλλά μήπως θέλεις να δεις τις ψυχές των φιλοσωμάτων και εκείνων που είναι προσκολλημένοι στην παρούσα ζωή; Και τι είναι πιο βαρύ από αυτήν τη δουλεία; Ζουν τον βίο του Κάιν, συμβιώνοντας με συνεχή τρόμο και φόβο, θρηνώντας σε κάθε άνθρωπο που πεθαίνει τη δική τους τελευτή, περισσότερο και από τους οικείους των νεκρών. Και τι είναι πιο γεμάτο ταραχή και μανία από τους υπερόπτες; «Μάθετε από εμένα», λέει, «ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας». Διότι η ανεξικακία είναι η μητέρα όλων των αγαθών. Μην φοβηθείς, λοιπόν, ούτε να αποφύγεις τον ζυγό που σε ανακουφίζει από όλα αυτά, αλλά εισέλθε κάτω από αυτόν με κάθε προθυμία, και τότε θα γνωρίσεις ξεκάθαρα τη γλυκύτητά του. Διότι δεν καταπονεί τον αυχένα σου, αλλά τοποθετείται επάνω σου μόνο για λόγους ευταξίας, και για να σε πείσει να βαδίζεις αρμονικά, και να σε οδηγήσει στη βασιλική οδό, και να σε απαλλάξει από τους γκρεμούς που υπάρχουν εκατέρωθεν, και να σε κάνει να βαδίσεις με ευκολία τη στενή οδό.