Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 13:43

Όχι μόνο το φως εκείνο το θεϊκό και υπερφυές και ανέσπερο, τη δόξα του Πατέρα, μέσα στην οποία σύμφωνα με την υπόσχεση θα εμφανιστεί ξανά ο Σωτήρας, και κατά την οποία οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο, ανάμεσα στους οποίους, σαν σε ακήρατη χορεία, θα βρίσκεται στο μέσο λάμποντας μαζί με αυτούς που φωτίζονται θεϊκά από αυτόν· όχι μόνο το φως εκείνο, λοιπόν, «στο οποίο δεν υπάρχει καμία παραλλαγή ή σκιά μεταβολής», το οποίο άστραψε μέσα από την ομόθεη σάρκα, τη σάρκα που κατέχει τον πλούτο και χορηγεί την αιώνια δόξα της θεότητας· αλλά και κάθε θεία δύναμη και ενέργεια ισχυρίζονται ότι είτε δεν διαφέρει από την ουσία, είτε συγκαταλέγεται ανάμεσα στα κτίσματα. Αυτά, όμως, δεν τα λέμε εμείς, που με τη χάρη της αλήθειας είμαστε υπερασπιστές της ίδιας της αλήθειας. Διότι, επειδή γνωρίζουμε ότι το να λέει κανείς ότι η ουσία και η θεία ενέργεια δεν έχουν διαφορά μεταξύ τους, συνιστά πραγματικά αθεΐα —καθώς μια τέτοια δύναμη ή ενέργεια ποτέ δεν θα μπορούσε να υφίσταται σε δική της υπόσταση, εφόσον είναι μόνο αυτό, ενώ η ύψιστη ουσία είναι τρισυπόστατη— και επειδή γνωρίζουμε ότι το να λέει κανείς κτιστή τη θεία δύναμη και ενέργεια αποτελεί διαίρεση και τεμαχισμό της θεότητας, κάτι το αφύσικο και αλλόκοτο που δεν υστερεί σε τίποτα από τη μανία του Αρείου, γνωρίζοντας λοιπόν καλά εμείς αυτά, διαφυλάξαμε το αδιαίρετο της ουσίας και της ενέργειας. Διότι ποτέ δεν έχει παρατηρηθεί ενέργεια και δύναμη να υπάρχει από μόνη της, χωρίς την ουσία που την κατέχει· αλλά αυτή κατανοείται πάντοτε μέσα στην ουσία στην οποία και ανήκει.

Διότι η λαμπρότητα της αρχίφωτης φύσεως είναι βεβαίως η φωτιστική δύναμη και ενέργεια που παρέχεται στους αξίους, η οποία σε καμία περίπτωση δεν είναι χωρισμένη από εκείνη τη φύση, αλλά χορηγείται από αυτήν μόνο σε όσους δεν φέρουν τίποτα το ανάξιο της θείας κοινωνίας και η οποία ενώνει με άρρητο τρόπο με τον Θεό όσους ελλάμπονται, και κατά τούτο διαφέρει από αυτήν· διότι ποτέ δεν έχει καταγραφεί κανείς που να έχει δει ή να έχει μεθέξει στη φύση του Θεού, ούτε πρόκειται ποτέ να τη δει ή να μεθέξει σε αυτήν. Τη λαμπρότητα όμως της θείας φύσεως, δηλαδή το άρρητο εκείνο κάλλος και τη θεοπρεπέστατη έλλαμψη, «ο Πέτρος και οι υιοί της βροντής την είδαν στο όρος και αξιώθηκαν να δεχθούν με τα μάτια τους τα προοίμια της παρουσίας του Χριστού», σύμφωνα με τον Μέγα Βασίλειο. Και σύμφωνα με τον Γρηγόριο τον Θεολόγο «φως είναι η εκείθεν λαμπρότητα για τους κεκαθαρμένους εδώ, όταν θα εκλάμψουν οι δίκαιοι όπως ο ήλιος, ανάμεσα στους οποίους θα βρίσκεται ο Θεός εν μέσω θεών». Αυτή λοιπόν είναι η λαμπρότητα του Θεού, την οποία ο ίδιος είπε παραπάνω ότι βλέπουν και μετέχουν σε αυτήν όσοι έχουν θεωθεί μέσω της στροφής τους προς τον Θεό. Και κατά αυτήν, αλλά όχι κατ' ουσίαν ούτε καθ' υπόστασιν, ενώνεται ο Θεός με τους αγίους. Επειδή και ο Μέγας Βασίλειος λέει: «Έπαθλο της αρετής είναι να γίνει κανείς θεός και να καταυγάζεται από το ακραιφνέστατο φως, γινόμενος υιός εκείνης της ημέρας, η οποία δεν διακόπτεται από σκοτάδι· διότι άλλος ήλιος τη δημιουργεί αυτήν, αυτός που απαστράπτει το αληθινό φως».

Ο δε μέγας Αθανάσιος λέγει: «Ενώ οι προφήτες αποκαλούν τον Κύριο κληρονομιά των αγίων, ο Παύλος είπε ότι το Άγιο Πνεύμα είναι η κληρονομιά των αγίων, λέγοντας, 'στον οποίο, αφού πιστέψατε, σφραγιστήκατε με το Άγιο Πνεύμα της επαγγελίας, το οποίο είναι ο αρραβώνας της κληρονομιάς μας', όπως ακριβώς και ο Μωυσής σφραγίστηκε στο πρόσωπο από το Άγιο Πνεύμα όταν έλαβε τον νόμο από τον Θεό, και κανείς από τους υιούς του Ισραήλ δεν μπορούσε να τον ατενίσει, διότι είχε σημειωθεί επάνω του το φως του προσώπου του Κυρίου· και όπως είναι γραμμένο στο Ευαγγέλιο, 'τότε οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο στη βασιλεία του Πατέρα τους'». Βλέπεις ότι εκείνο το απόρρητο φως είναι η κληρονομιά των αγίων, το οποίο είναι το φως του προσώπου του Κυρίου, όπως ακριβώς και ο ίδιος το υπέδειξε στο όρος, με το οποίο σημειώθηκε το πρόσωπο του Μωυσή, και σύμφωνα με το οποίο και οι δίκαιοι θα λάμψουν στο μέλλον; Το οποίο εσύ μεν συγκαταλέγεις στα κτιστά, ο Παύλος όμως λέγει ότι αυτό είναι το Άγιο Πνεύμα, και οι προφήτες ότι είναι ο Κύριος, όχι κάτι άλλο, αλλά αυτός ο ίδιος που λάμπει μέσω αυτού και κάνει τους αγίους κοινωνούς της λαμπρότητάς του.

Ο δε θείος Κύριλλος αναφέρει: «Ο Κύριος, δείχνοντας ότι η ανάσταση των αγίων θα είναι ενδοξότατη, λέει 'τότε οι δίκαιοι θα λάμψουν ως ο ήλιος'· και για να γίνει πιστευτό ότι λέει την αλήθεια, χάρισε από πριν στους μαθητές τη θέα αυτών των πραγμάτων με τη Μεταμόρφωσή Του στο όρος». Επειδή, λοιπόν, εκεί αυτό είναι κοινό έπαθλο όλων των αληθινών χριστιανών, και ο αρραβώνας των μελλοντικών αγαθών δίνεται από εδώ, πώς δεν προσφέρεται, έστω και εν μέρει, ως κοινό έπαθλο και τώρα σε όσους αγωνίζονται;

Ο δε Μέγας Βασίλειος λέγει ότι «έπαθλο της αρετής είναι το να γίνει κάποιος θεός, και να καταυγάζεται από το καθαρότατο φως, γενόμενος υιός εκείνης της ημέρας, η οποία δεν διακόπτεται από σκοτάδι· διότι άλλος ήλιος δημιουργεί αυτήν, αυτός που ακτινοβολεί το αληθινό φως, ο οποίος, όταν άπαξ μας φωτίσει, δεν κρύβεται πλέον στη δύση, αλλά, αφού περιβάλλει τα πάντα με τη φωτιστική του δύναμη, χορηγεί στους αξίους φως διηνεκές και αδιάδοχο, και καθιστά και τους ίδιους που μετέχουν στο φως εκείνο άλλους ήλιους. 'Διότι τότε', λέγει, 'οι δίκαιοι θα εκλάμψουν όπως ο ήλιος'». Άραγε, λοιπόν, δεν κηρύττει και αυτός ότι το φως αυτό είναι κοινό σε όσους ζουν σύμφωνα με την αρετή, το φως κατά το οποίο έλαμψε ο Κύριος όταν εμφανίστηκε και θα λάμψει και πάλι κατά την έλευσή Του;

«Αυτό το φως έχει τα νικητήρια εναντίον κάθε φύσεως· αυτή είναι η ζωή που νίκησε τον κόσμο»· διότι «φανερώνεται δόξα άχρονη και αδιάκοπη και αιωνίως διαμένουσα», «η οποία είναι επέκεινα των πάντων». Και ο θεσπέσιος πρόεδρος Ανδρέας Κρήτης λέγει: «Επάνω στο όρος ο Κύριος άστραψε υπερβολικά, καθώς θεωρούνταν αληθινά από τους μαθητές που τελειώνονταν και μυούνταν στα υψηλότερα»· διότι, «αφού βρέθηκαν έξω από τη σάρκα και τον κόσμο, όσο ήταν δυνατόν, διδάχθηκαν εκεί, από όσα δοκίμασαν, τα της μελλούσης καταστάσεως»· και ακόμη, ότι «το φως αυτό, στο οποίο όλη η νοητή διακόσμηση των υπερκοσμίων δυνάμεων εστιάζεται αΰλως, τίθεται ως αψευδέστατο τεκμήριο της φιλανθρωπίας του Λόγου προς εμάς». Και ο Γρηγόριος, ο επώνυμος της Θεολογίας, λέγει: «Επάνω στο όρος αστράπτει και γίνεται φωτοειδέστερος από τον ήλιο, μυσταγωγώντας το μέλλον· και θα έλθει, όπως λέγει ο λόγος μου, τέτοιος όπως φάνηκε στους μαθητές στο όρος, ή όπως προδηλώθηκε τότε, καθώς η θεότητα υπερνικούσε το σαρκίο». Και ο θείος Μάξιμος διδάσκει ότι «σε όσους μπορούν να ακολουθήσουν τον Χριστό, όταν αυτός ανεβαίνει στο υψηλό όρος της μεταμορφώσεώς του, εμφανίζεται με μορφή Θεού, στην οποία υπήρχε πριν υπάρξει ο κόσμος». Και ο μέγας Αθανάσιος αποφαίνεται ρητώς ότι «οι άγιοι δεν βλέπουν την ουσία του Θεού, αλλά τη δόξα»· και ότι, «αφού ο Κύριος ανέβηκε στον ουρανό, θα έλθει πάλι με φυσική δόξα και όχι κατά χάριν, όπως και στο όρος την έδειξε εν μέρει· διότι δεν έχει ο Κύριος αυτή τη δόξα κατά χάριν». Και ο μέγας θεοφάντωρ Διονύσιος λέγει ότι «έτσι θα περιλάμπονται όλοι όσοι φθάνουν στη χριστοειδή και μακαριότατη λήξη, όπως στη θειοτάτη μεταμόρφωση περιλάμφθηκαν οι μαθητές του Κυρίου». Και ο ίδιος ο μέγας Βασίλειος λέγει ότι «βραβείο της αρετής είναι να γίνει κανείς θεός και να καταυγασθεί από το καθαρότατο φως· διότι έτσι οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο». Και ο χρυσορρήμων Πατέρας λέγει: «Δεν μεταμορφώθηκε απλώς ο Χριστός, αλλά για να μας υποδείξει τη μέλλουσα, επάνω στις νεφέλες, μέσα σε φως και μαζί με αγγέλους, δεύτερη και σωτήρια έλευσή του»· και πάλι: «Έδειξε στους μαθητές τη δόξα της αθεάτου θεϊκής βασιλείας του· όχι όση ήταν, αλλά όση μπορούσαν να χωρέσουν εκείνοι που είχαν σωματικούς οφθαλμούς». Ακούγοντας λοιπόν ο Ακίνδυνος αυτά, που τα λέγουν από κοινού όλοι οι άγιοι, συνήκε ότι είναι ένα και το αυτό το προκόσμιο, υπερκόσμιο και υπερουράνιο φως, μέσα στο οποίο οι αξίες των αγγέλων και όλες οι επουράνιες στρατιές έχουν την αρμόζουσα σε αυτές κατάσταση, και το φως της μεταμορφώσεως του Κυρίου επάνω στο όρος· αυτό το φως πρόκειται και να υποδεχθεί τους υιούς του μέλλοντος αιώνος.

Εκείνος λοιπόν που λέει ότι η λαμπρότητα της θείας φύσεως, της οποίας μετέχουν και οι άγγελοι που λειτουργούν στον Θεό, σύμφωνα με την οποία και «οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο», «δεν είναι ούτε θεία ουσία ούτε αγγελική», δεν τοποθετεί μεταξύ του Θεού και των αγγέλων κάποιο φως το οποίο δεν είναι ούτε Θεός ούτε άγγελος. Επειδή και ο μέγας Διονύσιος για τις προαιώνιες μετοχές και αρχές και τους λόγους των όντων και τους προορισμούς που υπάρχουν στον Θεό, των οποίων μετέχουν άγγελοι και άνθρωποι, λέει ότι «δεν είναι ούτε θεία ουσία ούτε αγγελική»· και στο βιβλίο Περί του θειοτάτου φωτός αναφέρει: «κυκλικά κινούνται οι θείοι νόες, ενωνόμενοι με τις άναρχες και ατελεύτητες ελλάμψεις του καλού και αγαθού». Διατυπώνοντας λοιπόν σε πληθυντικό αυτές τις ελλάμψεις, έδειξε ότι δεν είναι η θεία ουσία —διότι εκείνη ποτέ δεν εκφέρεται στον πληθυντικό—, και αποκαλώντας τες άναρχες και ατελεύτητες, έδειξε ότι είναι άκτιστες, και ότι δεν βρίσκονται εκτός του Θεού· διότι εκτός του Θεού δεν υπάρχει τίποτα το άκτιστο.

Επομένως, εκείνος που λέει ότι ο Θεός δεν είναι άκτιστος μόνο κατά την ουσία, αλλά και κατά τη θεοποιό έλλαμψη και χάρη και λαμπρότητα, σύμφωνα με την οποία ονομάζεται φως, δεν υποστηρίζει ότι παρεμβάλλεται κάποιο άλλο φως μεταξύ του Θεού και εκείνων που λαμπρύνονται θεϊκά από αυτόν, δηλαδή εκείνων που θεουργούνται. Αντίθετα, αυτό το ισχυρίζεται εκείνος που, σύμφωνα με τον Βαρλαάμ και τον Ακίνδυνο, θεωρεί ως κάτι υλικό και σωματικό, αισθητό και κτιστό το προκόσμιο και υπερκόσμιο και υπερουράνιο φως, μέσα στο οποίο βρίσκονται τα αγγελικά τάγματα και όλες οι επουράνιες στρατιές, σύμφωνα με το οποίο και «οι δίκαιοι θα λάμψουν όπως ο ήλιος», έχοντας συμμετάσχει θεϊκά, ο καθένας αναλόγως με την κάθαρσή του μέσω της αρετής, στη θεία λαμπρότητα του φωτός που άστραψε στο όρος Θαβώρ υπέρ τον ήλιο και φανέρωσε τη δική του θεότητα στους αποστόλους και προέδειξε τη λαμπρότητα που πρόκειται να υποδεχθεί αυτούς που έχουν αληθινά πιστέψει σε αυτόν. Διότι, εφόσον ένα τέτοιο φως, σύμφωνα με τον Βαρλαάμ και τον Ακίνδυνο, είναι αισθητό, υλικό και σωματικό, είναι αδύνατον να αποτελεί άγγελο, από τη στιγμή που είναι και κτιστό, αλλά δεν μπορεί καν να είναι φως αγγέλων, ούτε προκόσμιο, ούτε υπερκόσμιο και υπερουράνιο. Πώς, λοιπόν, θα μπορούσε ένα τέτοιο φως να είναι και να ονομάζεται Θεός, εφόσον είναι κτιστό, σύμφωνα με τον βαρλααμίτη Ακίνδυνο;

Διότι η σελήνη ούτε είναι πλασμένη από τη φύση της να χωράει ολόκληρη την υπερβάλλουσα ηλιακή λαμπρότητα, ούτε μετέχει σε άλλη εκτός από αυτήν. Από αυτό, λοιπόν, ως μέσα από μια αμυδρή εικόνα, μπορεί κανείς να κατανοήσει πώς οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο, σύμφωνα με την αψευδή υπόσχεση του Σωτήρα στα ευαγγέλια, και πώς το φως που περιέλαμψε τον Παύλο, όντας μια μικρή αναλαμπή του μεγάλου φωτός, και η λαμπρότητα που περιέστραψε τους εκλεκτούς των μαθητών στο όρος Θαβώρ, η οποία ονομάζεται θεότητα και για όσους έχουν ενωθεί με τον Θεό και βλέπουν τον Θεό μέσω του Θεού, ή μάλλον, για να μιλήσω σύμφωνα με τον προφήτη, για όσους βλέπουν το φως μέσα στο φως του Θεού, αποτελεί αρρήτως ορατή θεότητα, ως αμυδρή μεν, αλλά φυσική, άναρχη ακτίνα της αόρατης θεότητας, γεγονός που δεν αναιρεί το ότι η τρισυπόστατη θεότητα είναι μία και απλή. Διότι, παρόλο που πολλαπλασιάζεται μέσω της θεουργικής και φωτουργικής κοινωνίας και της αγαθοπρεπούς μέθεξης προς τους αξίους, διατηρεί σταθερά την καθαυτήν αδιαίρετη απλότητά της σύμφωνα με την υπερούσια δύναμή της.

Αλλά όσοι γεννήθηκαν και ανατράφηκαν κατά Χριστόν, και έφτασαν, όσο είναι δυνατόν, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού, εκείνοι θα επιτύχουν μακαρίως τη θεία λαμπρότητα και, σύμφωνα με το γεγραμμένο, θα εκλάμψουν σαν τον ήλιο στη βασιλεία του Πατέρα τους.

Ένας άλλος όμως θερισμός είναι η μετάθεση του καθενός μας, μέσω του θανάτου, από τον παρόντα βίο στον μελλοντικό. Αυτός έχει ως θεριστές όχι τους αποστόλους, αλλά τους αγγέλους, οι οποίοι έχουν και κάτι περισσότερο από τους αποστόλους, διότι και μετά τον θερισμό επιλέγουν και διαχωρίζουν, όπως τα ζιζάνια από το σιτάρι, τους πονηρούς από τους αγαθούς· και τους μεν αγαθούς τους κατευοδώνουν στη βασιλεία των ουρανών, τους δε πονηρούς τους ρίχνουν στη γέεννα του πυρός. Αλλά και η απόδειξη αυτών μέσα από το ευαγγέλιο του Χριστού, εάν Εκείνος δώσει την κατάλληλη ευκαιρία και τον λόγο, θα παρουσιαστεί κάποια άλλη φορά.

Αυτό που εδώ ονόμασε αποθήκη, εκεί το ερμήνευσε ως βασιλεία του Θεού· «διότι τότε», λέει, «οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο στη βασιλεία του Πατέρα τους». Γιατί όμως δεν είπε «στη βασιλεία του Θεού», αλλά «στη βασιλεία του Πατέρα τους»; Για να δείξει ότι πρώτα ο άνθρωπος γίνεται υιός του Θεού και άξιος να επικαλείται τον Θεό ως Πατέρα, και έτσι έπειτα εύλογα καθίσταται κληρονόμος της βασιλείας Του. Πώς όμως γίνεται ο άνθρωπος υιός του Θεού; Μέσω της ομοιότητας των έργων· γι' αυτό και ο Κύριος, προς τους Ιουδαίους που έλεγαν ότι είμαστε τέκνα του Αβραάμ, απάντησε: «αν ήσασταν τέκνα του Αβραάμ, θα κάνατε τα έργα του Αβραάμ». Και πάλι, όταν αυτοί έλεγαν ότι εμείς έναν Πατέρα έχουμε, τον Θεό, είπε προς αυτούς: «αν ο Θεός ήταν Πατέρας σας, θα αγαπούσατε εμένα· διότι εγώ από τον Θεό εξήλθα και έχω έρθει· εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας τον διάβολο και θέλετε να πράττετε τις επιθυμίες του».

Βλέπετε ότι και ο Μωυσής μεταμορφώθηκε όταν ανέβηκε στο όρος, και έτσι είδε τη δόξα του Κυρίου; Αλλά υπέστη τη μεταμόρφωση, δεν την ενήργησε ο ίδιος· σύμφωνα με εκείνον που λέει: «σε αυτό με οδηγεί το μέτριο φως της αλήθειας εδώ, στο να δω και να δεχθώ τη λαμπρότητα του Θεού». Ο Κύριός μας όμως Ιησούς Χριστός, είχε από μόνος Του εκείνη τη λαμπρότητα· γι' αυτό και ο ίδιος δεν είχε ανάγκη από προσευχή, η οποία να λαμπρύνει το σώμα με θείο φως, αλλά υπέδειξε από πού θα προέλθει στους αγίους η λαμπρότητα του Θεού και πώς θα εμφανιστεί σε αυτούς· διότι «θα λάμψουν και οι δίκαιοι σαν τον ήλιο στη βασιλεία του Πατέρα τους», και έτσι, έχοντας γίνει όλοι θείο φως, ως γεννήματα του θείου φωτός, θα δουν τον Χριστό που υπερλάμπει θεϊκά και άρρητα, του οποίου η δόξα, που προέρχεται φυσικά από τη θεότητα, φανερώθηκε στο Θαβώρ ως κοινή και του σώματός Του, λόγω του ενιαίου της υποστάσεως. Έτσι και μέσω ενός τέτοιου φωτός, έλαμψε το πρόσωπό Του σαν τον ήλιο.

Όντας δε Ήλιος της δικαιοσύνης και της αλήθειας, δεν ανέχεται να φέγγει και να αναγνωρίζεται επακριβώς από όσους ενστερνίζονται το ψεύδος και λαλούν αδικία με έπαρση ή την επιδεικνύουν με τα έργα τους· αλλά εμφανίζεται και αναγνωρίζεται μέσω της πίστης από τους εργάτες της δικαιοσύνης και τους εραστές της αλήθειας, και αυτούς τους ευφραίνει με τις λάμψεις του. Και αυτό είναι που λέει η Γραφή: «φως ανέτειλε για τον δίκαιο και η συνοδός του η ευφροσύνη». Γι' αυτό και ο ψαλμωδός προφήτης ψάλλει προς τον Θεό: «Το Θαβώρ και το Ερμών στο όνομά σου θα αγαλλιάσουν», προδιαγράφοντας την ευφροσύνη που προέκυψε αργότερα στο όρος από εκείνη την έλλαμψη σε όσους την είδαν. Ο δε Ησαΐας λέει: «λύσε κάθε δεσμό αδικίας, διάλυσε τις θηλιές των βίαιων συναλλαγών, κάθε άδικο συμβόλαιο σκίσε το». Έπειτα τι; «Τότε θα ανατείλει σαν την αυγή το φως σου και τα ιάματά σου γρήγορα θα ανατείλουν και θα πορεύεται μπροστά σου η δικαιοσύνη σου και η δόξα του Θεού θα σε περισκεπάσει»· και πάλι: «εάν αφαιρέσεις από πάνω σου τα δεσμά και την κατάκριση και τα λόγια γογγυσμού, και δώσεις με την ψυχή σου άρτο στον πεινασμένο και χορτάσεις την ταπεινωμένη ψυχή, τότε θα ανατείλει μέσα στο σκοτάδι το φως σου και το σκοτάδι σου θα γίνει σαν μεσημέρι». Διότι κάνει και τους ίδιους άλλους ήλιους, εκείνους στους οποίους αυτός ο ήλιος θα επιλάμψει φανερά· «διότι θα λάμψουν και οι δίκαιοι σαν τον ήλιο στη βασιλεία του Πατέρα τους».

Πώς όμως, ενώ είπε ότι «γεννήθηκαν από τον Θεό», δεν είπε ότι «και έγιναν τέκνα Θεού», αλλά ότι «έλαβαν τη δύναμη να γίνουν»; Διότι απέβλεπε στο τέλος και σε εκείνη την αποκατάσταση, στην τελειότητα του μέλλοντος αιώνος· επειδή ο ίδιος ευαγγελιστής λέει στις επιστολές του: «δεν φανερώθηκε ακόμη τι θα είμαστε· όταν όμως φανερωθεί, θα είμαστε όμοιοι με αυτόν». Τότε, λοιπόν, θα είμαστε και τέκνα Θεού, έχοντας δει και δεχτεί τη λαμπρότητα του Θεού, καταυγαζόμενοι και συνεκλάμποντες με τη λάμψη της δόξας του Χριστού, όπως ακριβώς και ο Μωυσής και ο Ηλίας παρουσιάστηκαν σε εμάς στο όρος Θαβώρ, έχοντας εμφανιστεί μέσα σε δόξα μαζί του· διότι λέει, «οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο στη βασιλεία του Πατέρα τους». Τώρα όμως, μέσω της χάριτος του θείου βαπτίσματος, λαμβάνουμε τη δύναμη για να φτάσουμε σε αυτό.

Και βέβαια, εάν είναι αισθητό, είναι ορατό μέσω του αέρα. Επομένως, δεν θα δουν το φως τηλαυγέστερο ή αμυδρότερο αναλόγως με το μέτρο της αρετής του καθενός και της καθαρότητας που προέρχεται από αυτήν, αλλά αναλόγως με το μέτρο της καθαρότητας του αέρα. Εάν όμως και «οι δίκαιοι θα λάμψουν όπως ο ήλιος», αναλόγως και καθένας από αυτούς θα φανεί πιο λαμπρός ή πιο αμυδρός, όχι με βάση τις αγαθοεργίες του, αλλά με βάση την καθαρότητα του περιβάλλοντος αέρα.

Αυτή, λοιπόν, η γνώση που υπερβαίνει τον νου είναι κοινή σε όλους όσους έχουν πιστέψει στον Χριστό. Όμως η τελείωση αυτής της αληθινής πίστης, η οποία αποκτάται μέσω της εργασίας των εντολών, παρέχει τη θεογνωσία όχι μόνο από τα όντα, τα γνωστά και τα άγνωστα -διότι εδώ ως όντα εννοούμε οπωσδήποτε τα κτιστά-, αλλά από το άκτιστο φως, το οποίο είναι η δόξα του Θεού και του Θεού Χριστού και εκείνων που έφτασαν στη χριστοειδή κατάσταση. Διότι μέσα στη δόξα του Πατέρα θα έρθει ο Χριστός, και μέσα στη δόξα του Πατέρα τους Χριστού «οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο» και θα είναι φως και θα δουν φως, το χαρίεν και πανίερο θέαμα που προσιδιάζει μόνο στην καθαρμένη καρδιά, το οποίο τώρα μεν σε όσους έχουν ξεπεράσει όλα τα μιαρά μέσω της απάθειας και τα καθαρά μέσω της ειλικρινούς και άυλης προσευχής φανερώνεται μετρίως ως αρραβώνας, τότε όμως θα θεοποιήσει ολοφάνερα «τους υιούς της αναστάσεως», που θα συμβιώνουν αιώνια και θα συνδοξάζονται με Εκείνον που μετέδωσε στη δική μας φύση θεία δόξα και λαμπρότητα. Η δόξα όμως και η λαμπρότητα, ούτε καν στα κτιστά δεν θα μπορούσε ποτέ να είναι ουσία.

Γι' αυτό και αυτός μεν χώρεσε «όλο το πλήρωμα της θεότητας», «από δε το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε». Παντού λοιπόν βρίσκεται η ουσία του Θεού· διότι «το Πνεύμα», λέει, «τα πληροί όλα» κατά την ουσία· παντού δε βρίσκεται και η θέωση, η οποία ενυπάρχει άρρητα σε αυτήν και είναι αχώριστη από αυτήν, ως φυσική δύναμή της. Αλλά όπως ακριβώς το πυρ είναι αόρατο αν δεν υπάρχει ύλη ή αισθητήριο που να χωρά τη φωτιστική του ενέργεια, έτσι βέβαια και η θέωση είναι αθέατη αν δεν υπάρχει ύλη που να χωρά τη θεία εμφάνιση· όταν όμως βρει κατάλληλη ύλη που είναι ακάλυπτη, και τέτοια είναι κάθε λογική και καθαρμένη φύση που δεν φέρει το κάλυμμα της πολυειδούς κακίας, τότε και η ίδια φαίνεται ως πνευματικό φως, ή μάλλον κάνει και εκείνους πνευματικό φως. Διότι, λέει, «έπαθλο της αρετής είναι το να γίνει κάποιος Θεός και να καταυγάζεται από το πιο καθαρό φως, γινόμενος υιός εκείνης της ημέρας η οποία δεν διακόπτεται από σκοτάδι· διότι άλλος ήλιος την δημιουργεί, αυτός που εκπέμπει το αληθινό φως, ο οποίος, όταν άπαξ και μας φωτίσει, δεν κρύβεται πλέον σε δύση, αλλά περιβάλλοντας τα πάντα με τη φωτιστική του δύναμη, δημιουργεί φως διηνεκές και αδιάδοχο στους άξιους και καθιστά τους ίδιους που μετέχουν σε εκείνο το φως άλλους ήλιους». Διότι τότε και «οι δίκαιοι θα εκλάμψουν σαν τον ήλιο». Σαν ποιον ήλιο;

Ο σεσαρκωμένος Λόγος οράται από τους καθαρούς στην καρδιά με πέντε τρόπους· μέσα στο φως της δόξας ο Λόγος γνωρίζεται αληθινά από τους δικούς του, και ο ίδιος προγνώρισε αυτούς που είναι δικοί του και έχει γνωριστεί από αυτούς, διότι γνωρίζει τα δικά του κατ' ενέργειαν και αυτά γνωρίζουν αυτόν, όντας ενωμένος με αυτούς, όπως ο ίδιος είπε· έπειτα φανερώνεται και θα φανερωθεί εν δόξη στις έσχατες ημέρες ο σεσαρκωμένος Θεός Λόγος, όταν και οι πιστοί θα φανερωθούν εν δόξη, κατά το γεγραμμένο, προς αισχύνη και όνειδος των απίστων και των κακοπίστων, οπότε και οι δίκαιοι θα εκλάμψουν σαν τον ήλιο σε εκείνη την άρρητη μεταμόρφωση και την αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου, μεταποιούμενοι από δόξα σε δόξα και από φθορά σε αφθαρσία, και από σάρκα συγκερασμένοι σε πνεύμα θεότητας, και αφού γίνουν και οραθούν τότε κυρίως λογικοί, ενωνόμενοι πλήρως με τον προαιώνιο Λόγο και μόνο Θεό και θεουργούμενοι παραδόξως.

Λέει δε ο Ησαΐας τα εξής: «Βάδισε, λαέ μου, είσελθε στα ταμεία σου, κλείσε τη θύρα σου, κρύψου για λίγο, μέχρι να παρέλθει η οργή του Κυρίου.» Ο Παύλος ομοίως: «Διότι αποκαλύπτεται η οργή του Θεού από τον ουρανό εναντίον κάθε ασέβειας και ανομίας των ανθρώπων, οι οποίοι κατακρατούν την αλήθεια του Θεού με την αδικία.» Σχετικά λοιπόν με την ανάσταση και τη βασιλεία των αγίων λέει ο Δανιήλ: «Και πολλοί από εκείνους που βρίσκονται στο χώμα της γης θα αναστηθούν, άλλοι σε ζωή αιώνια, και άλλοι σε ονειδισμό και σε αιώνια αισχύνη.» Ο Ησαΐας δε λέει: «Θα αναστηθούν οι νεκροί και θα εγερθούν όσοι βρίσκονται στα μνημεία και θα ευφρανθούν όσοι βρίσκονται στη γη, διότι η δρόσος που προέρχεται από εσένα είναι ίαμα για αυτούς.» Ο δε Κύριος λέει: «Πολλοί κατά την ημέρα εκείνη θα ακούσουν τη φωνή του Υιού του Θεού και όσοι την ακούσουν θα ζήσουν.» Ο δε προφήτης λέει: «Σήκω εσύ που κοιμάσαι και αναστήσου από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός.» Ο Ιωάννης δε λέει: «Μακάριος και άγιος είναι αυτός που έχει μέρος στην πρώτη ανάσταση· πάνω σε αυτούς ο δεύτερος θάνατος δεν έχει εξουσία.» «Διότι ο δεύτερος θάνατος είναι η λίμνη του πυρός που καίγεται.» Και πάλι ο Κύριος λέει: «Τότε οι δίκαιοι θα εκλάμψουν όπως ο ήλιος», λάμποντας μέσα στη δόξα του.

«Τότε οι δίκαιοι θα εκλάμψουν ως ο ήλιος», ενώ οι αμαρτωλοί θα αναδειχθούν κατηφείς και σκυθρωποί. Διότι και οι δύο, και οι δίκαιοι και οι αμαρτωλοί, θα αναστηθούν άφθαρτοι. Οι μεν δίκαιοι, για να τιμηθούν αιωνίως και να απολαύσουν τα αθάνατα αγαθά, οι δε αμαρτωλοί, για να κολαστούν αιωνίως κατά την κρίση. Ας αναλογιστεί, λοιπόν, ο καθένας τι απολογία θα δώσει στον δίκαιο Κριτή, είτε για τα αγαθά είτε για τα φαύλα έργα του· διότι οι πράξεις όλων των ανθρώπων θα περικυκλώσουν τον καθένα, είτε είναι αγαθές είτε πονηρές. «Διότι οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν» και φόβος και τρόμος θα καταλάβει τα πάντα, τον ουρανό, τη γη και τα καταχθόνια. «Και κάθε γλώσσα θα εξομολογηθεί» και θα ομολογήσει αυτόν που έρχεται να κρίνει με δίκαιη κρίση, ως Θεό ισχυρό και δημιουργό των πάντων. Τότε με δέος και θάμβος θα έλθουν άγγελοι, «θρόνοι, εξουσίες, αρχές, κυριότητες», πολυόμματα και εξαπτέρυγα, τα Χερουβίμ και τα Σεραφίμ, κράζοντας με δύναμη: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ Παντοκράτωρ, πλήρης ο ουρανός και η γη της δόξης σου». Και θα αποκαλυφθεί ο Βασιλεύς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων, ο απροσωπόληπτος Κριτής και Δικαστής, που απονέμει το δίκαιο στον καθένα, πάνω σε θρόνο φοβερό και υπερυψωμένο, και κάθε σάρκα των θνητών θα αντικρίσει το πρόσωπό του με φόβο και μεγάλο δέος, και ο δίκαιος και ο αμαρτωλός.

Εφόσον λοιπόν αυτά πρόκειται να συμβούν έτσι, πρόσθεσε λέγοντας: «και πολλοί από εκείνους που κοιμούνται στο χώμα της γης θα αναστηθούν, αυτοί μεν σε ζωή αιώνια, εκείνοι δε σε ονειδισμό και αισχύνη αιώνια, και οι συνετοί θα λάμψουν όπως η λαμπρότητα του στερεώματος, και από το πλήθος των δικαίων όπως τα άστρα στον αιώνα και ακόμη περισσότερο». Ποιοι λοιπόν είναι αυτοί που κοιμούνται «στο χώμα της γης» παρά τα σώματα των ανθρώπων, τα οποία, αναλαμβάνοντας τις δικές τους ψυχές, θα αναστηθούν, άλλοι μεν «σε ανάσταση ζωής», λαμβάνοντάς τα πίσω καθαρά, διαυγή και απαστράπτοντα «όπως η λαμπρότητα του στερεώματος», άλλοι δε «σε ανάσταση κρίσεως», λαμβάνοντάς τα πίσω ικανά να αντέξουν την αιώνια κόλαση· όπως λέει και ο Παύλος: «ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά σαν μέσα από φωτιά». Διότι και ο Κύριος στο ευαγγέλιο έχει πει κάτι παρόμοιο: «τότε οι δίκαιοι θα λάμψουν όπως ο ήλιος» που φέγγει στη δόξα του. Και ο Ησαΐας λέει: «ξύπνα εσύ που κοιμάσαι και αναστήσου από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός». Και ο Κύριος πάλι: «αλήθεια σας λέω, έρχεται η ώρα και τώρα είναι, που οι νεκροί θα ακούσουν τη φωνή του Υιού του Θεού» «και θα αναστηθούν, όσοι έπραξαν τα αγαθά σε ανάσταση ζωής, και όσοι έπραξαν τα φαύλα σε ανάσταση κρίσεως».

Εάν δε είναι αλήθεια αυτό, όπως και είναι, τι πιο άφρον ή πιο ανόητο από εκείνους που λένε «μου αρκεί να διαφύγω τη γέεννα, το να εισέλθω όμως στη βασιλεία δεν με ενδιαφέρει». Διότι το να διαφύγει κανείς τη γέεννα, είναι ακριβώς αυτό, το να εισέλθει στη βασιλεία, και το να εκπέσει από αυτήν, είναι το να εισέλθει στη γέεννα. Διότι η Γραφή δεν μας δίδαξε τρεις τόπους, αλλά τι; Όταν έλθει ο Υιός του ανθρώπου στη δόξα του, θα στήσει τα μεν πρόβατα στα δεξιά του, τα δε ερίφια στα αριστερά. Διότι δεν ανέφερε τρία τάγματα, αλλά δύο, ένα εκ δεξιών και ένα εξ αριστερών. Και διαχώρισε τα όρια της διαφοράς των καταλυμάτων τους, λέγοντας ότι οι μεν δίκαιοι θα λάμψουν ως ο ήλιος, οι δε αμαρτωλοί θα απέλθουν στο πυρ το άσβεστο. Και πάλι: Θα έλθουν από Ανατολών και Δυσμών και θα αναπαυθούν στους κόλπους του Αβραάμ στη βασιλεία των ουρανών· οι δε υιοί της βασιλείας θα εκβληθούν έξω στο σκότος το εξώτερο, όπου υπάρχει ο κλαυθμός και ο βρυγμός των οδόντων, το οποίο είναι φοβερότερο από κάθε πυρ. Άραγε, λοιπόν, δεν κατάλαβες από αυτά, ότι η έκπτωση από την άνω τάξη, αυτή είναι η γέεννα που βασανίζει;

Ανέλυσε λεπτομερώς ολόκληρη την παραβολή, εξηγώντας ποιος ήταν αυτός που έσπειρε τον καλό σπόρο, ποιος είναι ο αγρός, τι είναι τα ζιζάνια, ποιος είναι αυτός που τα έσπειρε, ποιοι είναι οι θεριστές και τι είναι ο θερισμός. Και όταν τους τα αποκάλυψε όλα με σαφήνεια, τότε λέει: «Οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο στη βασιλεία του Πατέρα τους»· όχι επειδή οι δίκαιοι θα έχουν μόνο τόση λάμψη, αλλά για να δείξει ότι θα έχουν πολύ μεγαλύτερη. Μίλησε δε για τόση λάμψη, επειδή μέσα στα ορατά πράγματα δεν ήταν δυνατόν να βρεθεί μεγαλύτερη εικόνα από αυτήν. Όταν, λοιπόν, ακούμε κάτι τέτοιο, ας μην περιοριζόμαστε μόνο στα λεγόμενα, αλλά, με αφετηρία τα αισθητά και τα ορατά, ας αναλογιζόμαστε πρωτίστως την υπεροχή των πνευματικών πραγμάτων. Εάν, επομένως, είναι δυνατόν να βρούμε εδώ πιο σφοδρή την επιθυμία και πιο γνήσια την τέρψη (διότι τα λόγια είναι θεία και πνευματικά, και έχουν τη δύναμη να γεννήσουν πολλή πνευματική ευφροσύνη στην ψυχή), ας προσφέρουμε την ακοή μας σε όσα λέγονται με πολύ πόθο και σφοδρή επιθυμία, ώστε, αφού εξασφαλίσουμε για τον εαυτό μας από εδώ τον αληθινό πλούτο και αφού δεχθούμε πολλά σπέρματα της κατά Θεόν φιλοσοφίας, να επιστρέψουμε με αυτόν τον τρόπο στα σπίτια μας.

Όπως λοιπόν συλλέγονται τα ζιζάνια και καίγονται στη φωτιά, έτσι θα συμβεί και κατά τη συντέλεια αυτού του αιώνα. Θα αποστείλει ο Υιός του ανθρώπου τους αγγέλους του, και θα συλλέξουν από τη βασιλεία του όλα τα σκάνδαλα και όσους πράττουν την ανομία, και θα τους ρίξουν στο καμίνι του πυρός· εκεί θα είναι ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων. Τότε οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο στη βασιλεία του Πατρός τους. Διότι, όταν αυτός είναι που σπέρνει, και μάλιστα στον δικό του αγρό, και συγκεντρώνει τη συγκομιδή από τη δική του βασιλεία, είναι ολοφάνερο ότι και ο παρών κόσμος είναι δικός του.

Πρόσεξε δε την άφατη φιλανθρωπία του, και τη ροπή του προς την ευεργεσία, καθώς και την αποστροφή του προς την τιμωρία. Διότι, όταν σπέρνει, σπέρνει ο ίδιος, ενώ όταν τιμωρεί, τιμωρεί μέσω άλλων, δηλαδή των αγγέλων. Τότε οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο στη βασιλεία του Πατέρα τους. Όχι επειδή θα λάμψουν μόνο τόσο, αλλά επειδή δεν γνωρίζουμε άλλο άστρο φωτεινότερο από αυτό, γι' αυτό χρησιμοποιεί παραδείγματα που μας είναι γνώριμα. Αν και αλλού λέει ότι ο θερισμός έχει ήδη φτάσει, όπως όταν λέει για τους Σαμαρείτες: «Σηκώστε τα μάτια σας και δείτε τα χωράφια, διότι είναι ήδη λευκά για θερισμό», και πάλι: «Ο μεν θερισμός είναι πολύς, οι δε εργάτες λίγοι». Πώς λοιπόν εκεί λέει ότι ο θερισμός είναι ήδη παρών, ενώ εδώ είπε ότι ο θερισμός θα γίνει στο μέλλον; Με διαφορετική σημασία. Και πώς, ενώ αλλού λέει: «Άλλος είναι εκείνος που σπέρνει, και άλλος εκείνος που θερίζει», εδώ λέει ότι ο ίδιος είναι που σπέρνει; Επειδή και εκεί δεν έκανε αντιδιαστολή με τον εαυτό του, αλλά αντιδιέστελλε τους αποστόλους με τους προφήτες, μιλώντας για τους Ιουδαίους και τους Σαμαρείτες. Διότι και μέσω των προφητών ο ίδιος ήταν που έσπειρε. Υπάρχουν μάλιστα περιπτώσεις όπου το ίδιο πράγμα το ονομάζει και θερισμό και σπορά, δίνοντάς του διαφορετική ονομασία ανάλογα με την περίσταση.

Διότι, όπως ακριβώς συμβαίνει με τους δικαστές, όταν δικάζουν δημόσια, όπου οι παριστάμενοι τραβούν τα παραπετάσματα και τους φανερώνουν σε όλους· έτσι λοιπόν και τότε όλοι θα Τον δουν να κάθεται, και ολόκληρη η ανθρώπινη φύση θα παραστεί ενώπιόν Του, και ο Ίδιος θα τους αποκριθεί αυτοπροσώπως. Και στους μεν θα πει: Ελάτε οι ευλογημένοι του Πατέρα μου· διότι πείνασα και μου δώσατε να φάω· στους δε θα πει: Εύγε, δούλε αγαθέ και πιστέ· σε λίγα στάθηκες πιστός, σε πολλά θα σε καταστήσω. Και εκδίδοντας αντίθετη απόφαση, στους μεν αποκρίνεται: Πορεύεστε στο πυρ το αιώνιο, το οποίο έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του· στους δε: Πονηρέ και οκνηρέ δούλε. Και άλλους μεν θα τους διχοτομήσει και θα τους παραδώσει στους βασανιστές· για άλλους δε θα διατάξει να ριχτούν στο εξώτερο σκότος, αφού τους δέσουν τα χέρια και τα πόδια. Και μετά την αξίνα θα ακολουθήσει η κάμινος, και όσα απορρίπτονται από τη σαγήνη θα πέσουν εκεί. Τότε οι δίκαιοι θα εκλάμψουν σαν τον ήλιο· μάλλον δε περισσότερο από τον ήλιο. Και έχει λεχθεί αυτό, όχι επειδή το φως τους θα είναι μόνο τόσο· αλλά επειδή δεν γνωρίζουμε κανένα άλλο άστρο πιο λαμπρό από αυτό, θέλησε να παραστήσει τη μελλοντική λαμπρότητα των αγίων μέσα από κάτι το γνώριμο. Επειδή και για το όρος, όταν ειπώθηκε ότι έλαμψε σαν τον ήλιο, για την ίδια ακριβώς αιτία το είπε έτσι. Διότι το γεγονός ότι το φως ήταν ανώτερο από το παράδειγμα, το απέδειξαν οι μαθητές πέφτοντας στη γη.

Αν όμως το φως δεν ήταν άκρατο, αλλά ανάλογο με τον ήλιο, δεν θα έπεφταν, αλλά εύκολα θα το υπέφεραν. Οι μεν δίκαιοι, λοιπόν, θα λάμψουν σαν τον ήλιο, και μάλιστα περισσότερο από τον ήλιο τότε· οι δε αμαρτωλοί θα υποστούν τα έσχατα δεινά. Τότε δεν θα υπάρξει ανάγκη από υπομνήματα, ούτε από αποδείξεις, ούτε από μάρτυρες· διότι ο Ίδιος που δικάζει είναι τα πάντα: και μάρτυρας, και απόδειξη, και κριτής. Διότι γνωρίζει τα πάντα με σαφήνεια· αφού τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα ενώπιον των οφθαλμών Του. Ούτε πλούσιος, ούτε φτωχός, ούτε εξουσιαστής, ούτε ανίσχυρος, ούτε σοφός, ούτε άσοφος, ούτε δούλος, ούτε ελεύθερος θα εμφανιστεί εκεί κανείς, αλλά, αφού συντριβούν αυτά τα προσωπεία, θα υπάρξει μόνο η εξέταση των έργων. Διότι, αν στα δικαστήρια, όταν κάποιος δικάζεται για τυραννία ή για φόνο, όποιος και αν είναι, έστω και έπαρχος, έστω και ύπατος, έστω και οτιδήποτε άλλο, όλα τα αξιώματα εξαφανίζονται, και ο ένοχος υφίσταται την εσχάτη ποινή, πολύ περισσότερο θα συμβεί αυτό εκεί.

Ο Ησαΐας πριονίστηκε, και πουθενά δεν φάνηκε εκείνος που θα απέδιδε δικαιοσύνη· ο Ιερεμίας πνίγηκε, και κανείς δεν τον εκδικήθηκε· ο Ναβουθαί θανατώθηκε με πέτρες, και πουθενά δεν υπάρχει ο εκδικητής του· ο Ζαχαρίας σφαγιάστηκε, και παραμένουμε μέχρι σήμερα ατιμώρητοι· και ενώ ο Ναζωραίος πέθανε, αυτός στέκεται ως υπερασπιστής του. Μας απειλεί προβάλλοντας τον νεκρό ως κριτή· ως δικαστή κηρύττει, ο πλανεμένος, αυτόν που βρίσκεται μέσα στο μνήμα. Έπειτα, ενώ αυτοί διατύπωναν τέτοιες ψευδείς κατηγορίες, αφού ατένισαν σε αυτόν όλοι όσοι κάθονταν στο συνέδριο, ρίχνοντάς του βλοσυρό βλέμμα και στρέφοντας εναντίον του όψη γεμάτη οργή, θέλοντας με αυτήν και μόνο τη θέα να τρομοκρατήσουν τον αγωνιστή, εκπληρώνοντας μέσα από τη δική τους κακία τον προφητικό λόγο: «Παρατηρεί ο αμαρτωλός τον δίκαιο και ζητά να τον θανατώσει»· αφού τον ατένισαν όλοι, είδαν το πρόσωπό του σαν πρόσωπο αγγέλου. Διότι η χαρά για το μαρτύριο, που ξεπηδούσε από την όψη του, έλουζε με αστραφτερές αγγελικές χάρες τον νεανία. Και γιατί πρόσωπο αγγέλου; Για να εκπληρωθεί ο λόγος του Χριστού, ο οποίος είπε: «Στην ανάσταση ούτε νυμφεύονται ούτε υπανδρεύονται, αλλά είναι σαν τους αγγέλους που βρίσκονται στους ουρανούς». Έτσι έλαμψαν ο Μωυσής και ο Ηλίας επάνω στο όρος, όταν συνομιλούσαν με τον Ιησού, ώστε, όταν τους είδαν οι μαθητές, έπεσαν με το πρόσωπο στη γη· έτσι πρόκειται να λάμψουν όλοι οι δίκαιοι στη βασιλεία του Πατρός. Είδαν το πρόσωπό του σαν πρόσωπο αγγέλου.

Πολλοί, λοιπόν, πολλές φορές κατασκεύασαν τους τάφους τους πιο λαμπρούς από τα σπίτια τους. Διότι κοπιάζουν και ταλαιπωρούνται είτε για τους εχθρούς, είτε για το σκουλήκι και το χώμα, ξοδεύοντάς τα όλα αυτά σε πράγματα καθόλου αναγκαία. Διότι τέτοια είναι η νοοτροπία εκείνων που δεν ελπίζουν τίποτα για τα μέλλοντα. Αλλά εδώ μου έρχεται να αναστενάξω, διότι πολλοί ακόμη και από εκείνους που ελπίζουν στα μέλλοντα, μιμούνται ως προς αυτό εκείνους που δεν έχουν καμία απολύτως ελπίδα για τη μέλλουσα ζωή, χτίζοντας τάφους, κατασκευάζοντας λαμπρά μνήματα, θάβοντας χρυσάφι και μεταβιβάζοντας σε άλλους τα υπάρχοντά τους, γινόμενοι με αυτόν τον τρόπο χειρότεροι από εκείνους. Διότι εκείνος μεν που δεν προσδοκά τίποτα μετά από αυτά, αν και ο ίδιος ενεργεί παράλογα, ωστόσο επειδή ακριβώς δεν προσδοκά τίποτα, μοχθεί για τα παρόντα· εσύ όμως, άνθρωπε, που γνωρίζεις τη μέλλουσα ζωή και εκείνα τα ανείπωτα αγαθά, σύμφωνα με εκείνη τη ρήση του Ευαγγελίου ότι «Τότε οι δίκαιοι θα λάμψουν όπως ο ήλιος», ποια συγγνώμη θα μπορούσες να έχεις; Ποια δικαιολογία; Και ποια κόλαση δεν θα υφίστασο δικαίως, όταν κατασπαταλάς τα πάντα εδώ στο χώμα, στη στάχτη, στα μνήματα, στους πολεμίους, στους εχθρούς; «Έδωσαν τα ονόματά τους στα κτήματά τους». Ιδού και ένα άλλο είδος ανοησίας: το να δίνουν τα ονόματά τους σε κτίρια, σε αγρούς και σε λουτρά, νομίζοντας ότι αποκομίζουν από αυτό τη μεγαλύτερη παρηγοριά, και κυνηγώντας τη σκιά αντί για την αλήθεια.

Εκείνοι, όταν φανεί η συντέλεια, εξαφανίζονται, τούτοι όμως, όταν επέλθει η συντέλεια, αναδεικνύονται λαμπρότεροι. Και για μεν τους πρώτους αναφέρει το Ευαγγέλιο ότι «τα άστρα του ουρανού θα πέσουν, όπως πέφτουν τα φύλλα από το αμπέλι»· για δε τους δεύτερους, ότι «οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο στη βασιλεία των ουρανών».

Διότι εκείνοι που χθες και προχθές ήταν δούλοι της αμαρτίας και στερούνταν την παρρησία, και βρίσκονταν υπό την τυραννία του διαβόλου και άγονταν και φέρονταν ακριβώς σαν αιχμάλωτοι, ιδού, σήμερα έγιναν δεκτοί στην τάξη των υιών, και αφού απέθεσαν τα φορτία των αμαρτημάτων και ντύθηκαν τη βασιλική στολή, αντανακλούν σχεδόν τη λάμψη του ίδιου του ουρανού και, καθώς φαντάζουν πιο λαμπροί από τα άστρα, καταυγάζουν με το φως τους τα μάτια εκείνων που τους αντικρίζουν. Διότι εκείνα μεν φαίνονται μόνο μέσα στη νύχτα, ενώ την ημέρα δεν θα μπορούσαν ποτέ να φανούν. Αυτοί όμως λάμπουν το ίδιο και τη νύχτα και την ημέρα, διότι είναι πνευματικοί αστέρες, και συναγωνίζονται το ίδιο το φως του ήλιου, ή μάλλον το ξεπερνούν σε πολύ μεγάλο βαθμό. Διότι, αν και ο Δεσπότης Χριστός χρησιμοποίησε αυτή την εικόνα, για να υποδείξει τη λαμπρότητα των δικαίων στον μέλλοντα αιώνα λέγοντας: «Τότε οι δίκαιοι θα εκλάμψουν όπως ο ήλιος», δεν το είπε επειδή θα λάμπουν μόνο τόσο, αλλά, επειδή δεν ήταν δυνατόν να βρεθεί άλλο αισθητό παράδειγμα πιο λαμπρό από αυτό, για τον λόγο αυτό παρομοίασε τον κλήρο των δικαίων με αυτή την εικόνα.

Όταν, λοιπόν, φτάνοντας εδώ, αγαπητέ, αναλογιστείς με τον νου σου ότι όλο αυτό το πλήθος σπεύδει να συγκεντρωθεί με τόση προθυμία, ώστε να ασπαστεί την κόνι και να καρπωθεί την από εκεί ευλογία, πώς δεν θα ανυψωθείς πλέον πνευματικά και δεν θα σπεύσεις να επιδείξεις τον ίδιο ζήλο με τον μάρτυρα, ώστε να αξιωθείς και εσύ τις ίδιες αμοιβές; Διότι αναλογίσου, εάν από εμάς τους συνδούλους τους απολαμβάνουν εδώ τέτοια τιμή, πόση και τι λογής παρρησία πρόκειται να απολαύσουν ενώπιον του Δεσπότη κατά τη φοβερή εκείνη ημέρα, όταν πρόκειται να λάμψουν φωτεινότερα από τις ηλιακές ακτίνες· «διότι τότε», λέει, «οι δίκαιοι θα εκλάμψουν σαν τον ήλιο». Γνωρίζοντας, λοιπόν, το μέγεθος της παρρησίας τους, ας καταφεύγουμε διαρκώς σε αυτούς και ας λαμβάνουμε την από αυτούς συμμαχία. Διότι, εάν οι άνθρωποι που έχουν παρρησία στον επίγειο βασιλιά μπορούν να ωφελήσουν πάρα πολύ εκείνους που καταφεύγουν σε αυτούς, πολύ περισσότερο οι άγιοι αυτοί, που απέκτησαν την παρρησία προς τον Βασιλέα των ουρανών μέσω των δικών τους παθημάτων, θα μας ωφελήσουν τα μέγιστα, αρκεί μόνο εμείς να συνεισφέρουμε το δικό μας μέρος. Διότι τότε κυρίως θα μπορέσει να μας ωφελήσει η προστασία τους, εάν δεν ραθυμούμε, αλλά αγωνιζόμαστε και εμείς οι ίδιοι με την προσήλωση και την επιμέλεια του βίου μας να ελκύσουμε πάνω μας τη φιλανθρωπία του Δεσπότη.

Αυτά τα θεία προστάγματα ας τα τηρήσουμε με κάθε προσοχή, ώστε να απολαύσουμε και εμείς τη θεία του ωραιότητα, εμφορούμενοι από την γλυκύτατη γεύση του, τώρα μεν όσο είναι εφικτό σε εκείνους που είναι επιφορτισμένοι με τούτο το γήινο σκήνωμα του σώματος, έπειτα δε σαφέστερα και καθαρότερα, όταν θα εκλάμψουν οι δίκαιοι σαν τον ήλιο, όταν, απαλλαγμένοι από τις ανάγκες του σώματος, θα είναι άφθαρτοι σαν άγγελοι μαζί με τον Κύριο, κατά τη μεγάλη και ένδοξη από τους ουρανούς αποκάλυψη του ίδιου του Κυρίου και Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Θα αναστηθούμε, λοιπόν, καθώς οι ψυχές θα ενωθούν και πάλι με τα σώματα, τα οποία θα γίνουν άφθαρτα και θα αποβάλουν τη φθορά, και θα παρουσιαστούμε μπροστά στο φοβερό βήμα του Χριστού, και θα παραδοθεί ο διάβολος και οι δαίμονές του και ο άνθρωπός του, δηλαδή ο αντίχριστος, καθώς και οι ασεβείς και οι αμαρτωλοί, στο αιώνιο πυρ, το οποίο δεν θα είναι υλικό όπως το δικό μας, αλλά τέτοιο που μόνο ο Θεός γνωρίζει. Εκείνοι όμως που έπραξαν τα αγαθά θα λάμψουν σαν τον ήλιο μαζί με τους αγγέλους στην αιώνια ζωή κοντά στον Κύριό μας Ιησού Χριστό, βλέποντάς Τον και βλεπόμενοι από Αυτόν, και απολαμβάνοντας την ατελεύτητη ευφροσύνη που προέρχεται από Αυτόν.

«Τότε οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο στη βασιλεία του Πατέρα τους.» «Πρόκειται ο Υιός του ανθρώπου να έλθει μέσα στη δόξα του Πατέρα του μαζί με τους αγγέλους του, και τότε θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του.» «Αμέσως μετά τη θλίψη εκείνων των ημερών, ο ήλιος θα σκοτεινιάσει και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της, και τα άστρα θα πέσουν από τον ουρανό και οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευτούν· και τότε θα φανεί το σημείο του Υιού του ανθρώπου στον ουρανό· και τότε θα θρηνήσουν όλες οι φυλές της γης· και θα δουν τον Υιό του ανθρώπου να έρχεται πάνω σε νεφέλη με δύναμη και πολλή δόξα· και θα αποστείλει τους αγγέλους του με σάλπιγγα και φωνή μεγάλη, και θα συνάξουν τους εκλεκτούς του από τους τέσσερις ανέμους, από τα πέρατα των ουρανών έως τα άλλα πέρατά τους. Για την ημέρα όμως εκείνη και την ώρα κανείς δεν γνωρίζει, ούτε οι άγγελοι των ουρανών, παρά μόνο ο Πατέρας.» «Γρηγορείτε. διότι δεν γνωρίζετε την ημέρα ούτε την ώρα.» «Έρχεται η ώρα κατά την οποία όλοι όσοι βρίσκονται στα μνημεία θα ακούσουν τη φωνή του· και θα βγουν όσοι έπραξαν τα αγαθά, σε ανάσταση ζωής, ενώ όσοι έπραξαν τα φαύλα, σε ανάσταση κρίσεως.» «Όπως έγινε στις ημέρες του Νώε, έτσι θα γίνει και στις ημέρες του Υιού του ανθρώπου.»

Ο Θεός δεν είναι Θεός νεκρών, αλλά ζωντανών. Διότι, όπως ακριβώς μαζεύονται τα ζιζάνια και καίγονται στη φωτιά, έτσι θα συμβεί και κατά τη συντέλεια αυτού του αιώνα· θα αποστείλει ο Υιός του Θεού τους αγγέλους του και θα μαζέψουν όλα τα σκάνδαλα και εκείνους που πράττουν την ανομία, και θα τους ρίξουν στο καμίνι της φωτιάς· εκεί θα είναι ο κλαυθμός και ο βρυγμός των οδόντων. Τότε οι δίκαιοι θα εκλάμψουν σαν τον ήλιο στη βασιλεία του Πατέρα τους. Αφού είπε αυτά, πρόσθεσε: Όποιος έχει αυτιά για να ακούει, ας ακούει.

Διότι θα σαλπίσει ένας από τους αρχαγγέλους με σάλπιγγα Θεού, και αμέσως ο ουρανός θα τυλιχθεί σαν βιβλίο, η δε γη σχιζόμενη θα παραδώσει τα νεκρά σώματα όλων των ανθρώπων που υπήρξαν ποτέ, από τη στιγμή που δημιουργήθηκε ο πρώτος άνθρωπος, ο Αδάμ, μέχρι εκείνη την ημέρα. Και τότε όλοι όσοι πέθαναν ανά τους αιώνες, εν ριπή οφθαλμού, θα παραστούν ζωντανοί μπροστά στο βήμα του αθανάτου Δεσπότη, και ο καθένας θα δώσει λόγο για όσα έπραξε. Τότε οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο, εκείνοι που πίστεψαν στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, και ολοκλήρωσαν τον παρόντα βίο με αγαθά έργα. Πώς όμως να σου διηγηθώ τη δόξα που πρόκειται να τους υποδεχθεί τότε; Διότι, ακόμη κι αν συγκρίνω τη λαμπρότητά τους και το κάλλος τους με το ηλιακό φως, ή με την πιο φωτεινή αστραπή, δεν θα πω τίποτε αντάξιο εκείνης της λαμπρότητας. Επειδή, μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκε, εκείνα που ετοίμασε ο Θεός για όσους τον αγαπούν στη βασιλεία των ουρανών, μέσα στο απρόσιτο φως, στην άρρητη και ατελεύτητη δόξα.

Αλλά άκουσε και μια άλλη εντολή, αλληλένδετη με την προηγούμενη: «Συγχωρείτε, και θα συγχωρεθείτε»· και, «Αν δεν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, ούτε και ο ουράνιος Πατέρας σας θα συγχωρήσει τα δικά σας παραπτώματα». Γι' αυτό, μην κρατάς κακία σε όσους σφάλλουν· αλλά, αφού ζητάς συγχώρεση για τις αμαρτίες σου, να συγχωρείς κι εσύ αυτούς που φταίνε απέναντί σου, διότι η συγχώρεση ανταποδίδεται με συγχώρεση, και μέσω της συμφιλίωσης με τους ομόδουλους μας επιτυγχάνεται η απαλλαγή από την οργή του Δεσπότη. Και αντιθέτως, η έλλειψη συμπόνιας εκ μέρους μας προς εκείνους που σφάλλουν, καθιστά και τα δικά μας σφάλματα ασυγχώρητα· όπως ακριβώς ακούς τι έπαθε ο οφειλέτης των μυρίων ταλάντων, ο οποίος με την ασπλαχνία του προς τον σύνδουλό του ανανέωσε για τον εαυτό του την απαίτηση εκείνου του τεράστιου χρέους. Γι' αυτό πρέπει να προσέχουμε πολύ, μήπως πάθουμε κι εμείς τα ίδια· αλλά ας χαρίσουμε κάθε οφειλή κι ας αποβάλουμε κάθε οργή από την καρδιά μας, ώστε να συγχωρεθούν και σε εμάς τα πολλά μας χρέη. Και πάνω από όλα και πριν από όλα, να φυλάγεις την καλή παρακαταθήκη, τον ευσεβή λόγο της πίστεως, τον οποίο έμαθες και διδάχθηκες· και ας μη φυτρώσει ανάμεσά σας κανένα ζιζάνιο αίρεσης, αλλά να διατηρήσεις καθαρό και άδολο τον θείο σπόρο, ώστε να επιδείξεις άφθονο τον καρπό στον Δεσπότη, όταν έρθει για να ζητήσει λόγο από τον καθένα για τα πεπραγμένα της ζωής του και για να ανταποδώσει σύμφωνα με τις πράξεις μας, όταν οι μεν δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο, ενώ τους αμαρτωλούς θα τους καλύψει το σκοτάδι και η αιώνια αισχύνη.

Και με τον ίδιο τρόπο που τούτο το στοιχείο της σελήνης δεν διαθέτει δικό του φως, διότι διαφορετικά θα ήταν ένας άλλος ήλιος· αλλά δεχόμενο αυτό από τον ήλιο φωτίζεται το ίδιο, και καταυγάζει τα πάντα στη γη κατ' αντανάκλαση, και αποτελεί δεύτερο ήλιο, αντίπαλο της νύχτας, έτσι και τούτο το λογικό ον, ο άνθρωπος, από τον εαυτό του δεν διαθέτει θείο φως· διότι διαφορετικά θα ήταν ένας άλλος Θεός. Όντας όμως θεοδόχος και φωτοδόχος μέσω της θείας χάριτος, καταλάμπεται από τον Θεό και, με δευτερογενή μετάδοση, περιλάμπει πολλούς και γίνεται δεύτερος Θεός, αντίπαλος στο σκοτάδι της αμαρτίας. Και όπως ακριβώς η ουράνια αίγλη κατά καιρούς, όταν συνέρχεται αχώριστα και οιονεί συμπήγνυται με κάποια περίγεια ύλη, κρυσταλλώδη και διαφανή, δημιουργεί έναν λαμπερό και πολύτιμο λίθο που εκπέμπει σαν από μόνος του φωτεινές ακτίνες, έτσι λοιπόν και η ακτίνα που προέρχεται ακατάπαυστα από τον Πατέρα των φώτων και φτάνει μέχρι τους ανθρώπους, όταν ενοικεί σε κεκαθαρμένες καρδιές, τις αναδεικνύει ακτινοβόλες και φωταυγείς. Όχι μόνο απλώς σε αυτόν τον φθαρτό αιώνα, αλλά και πολλαπλώς στον μέλλοντα, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου: «τότε οι δίκαιοι θα εκλάμψουν ως ο ήλιος»· όπως ακριβώς φρονούν και οι άγιοι πατέρες.