Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 25:41

Ποιο είναι λοιπόν το όφελος της ορθής μας πίστεως για τη σωτηρία, όταν ακούμε αυτά; Εκεί υπάρχει ο βρυγμός των οδόντων, το εξώτερο σκότος, το πυρ το ητοιμασμένο για τον διάβολο, ο διχοτομισμός και η αποπομπή· εδώ, έχθρες, κακολογίες, συκοφαντίες, κίνδυνοι, μέριμνες, επιβουλές, το να μισείται κανείς από όλους, να τον αποστρέφονται όλοι, ακόμη και εκείνοι που φαίνονται να τον κολακεύουν. Διότι, όπως ακριβώς τους αγαθούς δεν τους θαυμάζουν μόνο οι αγαθοί αλλά και οι πονηροί, έτσι και τους κακούς δεν τους μισούν μόνο οι ενάρετοι αλλά και οι φαύλοι. Και ότι αυτό είναι αλήθεια, ευχαρίστως θα ρωτούσα τους φιλάργυρους, εάν δεν τρέφουν αντιπάθεια μεταξύ τους, και δεν θεωρούν ο ένας τον άλλον πιο εχθρικό και από εκείνους που έχουν διαπράξει τις μέγιστες αδικίες, εάν δεν κατηγορούν ακόμη και τους εαυτούς τους, εάν δεν θεωρούν την πράξη προσβολή, όταν κάποιος τους προσάψει αυτό το όνειδος. Διότι αυτό πράγματι αποτελεί έσχατο όνειδος και απόδειξη μεγάλης κακίας. Εάν δηλαδή δεν ανέχεσαι να περιφρονήσεις τα χρήματα, σε τι θα καταφέρεις ποτέ να κυριαρχήσεις; Στην επιθυμία, στη ματαιοδοξία, στον θυμό και στην οργή; Και πώς θα μπορούσε κανείς να πειστεί για κάτι τέτοιο;

Αναλογίσου, αδελφέ μου, πώς είναι το να βασιλεύεις στον ουρανό. Διότι, όπως προείπαμε, θα δεχθείς το διάδημα από το χέρι του Κυρίου, και θα βασιλεύεις στο εξής μαζί με τον Χριστό. Αναλογίσου, αδελφέ μου, πώς είναι να βλέπεις το πρόσωπο του Θεού διαπαντός, πώς είναι να έχεις Αυτόν ως φωστήρα. Διότι τότε ο ήλιος δεν θα σου είναι ως φως της ημέρας, όπως λέει ο Ησαΐας, ούτε η ανατολή της σελήνης θα σου φωτίζει τη νύχτα, αλλά ο Κύριος θα είναι για εσένα φως αιώνιο, και ο Θεός η δόξα σου. Ιδού, αδελφέ μου, τι χαρά επιφυλάσσεται σε όσους φοβούνται τον Κύριο, και σε όσους τηρούν τις εντολές του. Αναλογίσου δε μετά από αυτά και την απώλεια των αμαρτωλών, όταν θα εισάγονται στο φοβερό βήμα, τι αισχύνη θα τους καταλάβει ενώπιον του δικαίου Κριτή, μην έχοντας λόγο απολογίας· τι ντροπή θα τους καταλάβει όταν θα διαχωρίζονται στα αριστερά του Βασιλέως· τι σκότος θα επιπέσει επάνω τους, όταν «θα τους μιλήσει με την οργή του, και με τον θυμό του θα τους ταράξει» λέγοντας: «Πηγαίνετε μακριά από εμένα, οι καταραμένοι, στο πυρ το αιώνιο που είναι ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του»· αλίμονο, αλίμονο! τι θλίψη και στενοχώρια θα καταλάβει το πνεύμα τους, όταν θα υπάρξει κραυγή από όλους που θα λένε: «Ας αποστραφούν οι αμαρτωλοί στον άδη, όλα τα έθνη που λησμονούν τον Θεό!»

βʹ. Αλλά και αυτό το ίδιο πάλι χρήζει πολλής διερευνήσεως. Για ποιον λόγο δεν τους απευθύνεται χρησιμοποιώντας τα λόγια του Χριστού που είναι καταγραμμένα στο Ευαγγέλιο, ούτε τους υπενθυμίζει τη γέεννα, το εξώτερο σκότος, τον ιοβόλο σκώληκα, τα αιώνια δεσμά, το πυρ το ητοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του, τον βρυγμό των οδόντων και τις άλλες απερίγραπτες κολάσεις; Διότι, εάν ήθελε να τους φοβίσει, έπρεπε να το πράξει προβάλλοντας τις μεγαλύτερες τιμωρίες, και όχι τα όσα συνέβησαν στην έρημο. Επειδή εκείνοι μεν, αν και τιμωρήθηκαν, υπέστησαν τιμωρία ηπιότερη και πρόσκαιρη, και μάλιστα μέσα σε μία ημέρα· αυτοί όμως πρόκειται να τιμωρηθούν αιώνια και πολύ πιο σκληρά. Για ποιον λόγο λοιπόν τους φόβισε με εκείνα τα γεγονότα και δεν τους υπενθύμισε τα λόγια του Χριστού;

Και τότε θα ομολογήσω σε αυτούς: Φύγετε από εμένα, δεν σας γνωρίζω, εσείς που εργάζεστε την ανομία. Και τις παρθένους, εξάλλου, τις απέκλεισε από τον νυμφώνα όχι επειδή τις κατηγόρησε για την πίστη και τα δόγματα, αλλά για τον διεφθαρμένο βίο, την απανθρωπιά και τη σκληρότητά τους· και εκείνον που φορούσε ρυπαρά ενδύματα, γι' αυτό τον λόγο τον εξέβαλε δεμένο, όχι επειδή δεν κατείχε ορθά δόγματα, αλλά επειδή είχε βίο ρυπαρό και ακάθαρτο· και αυτούς που διέταξε να οδηγηθούν στο πυρ το ητοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του, δεν τους έστειλε εκεί επειδή είχαν εκπέσει από την πίστη, αλλά επειδή ποτέ δεν ελέησαν κανέναν.

Γι' αυτόν τον λόγο και όταν προσευχόμαστε λέμε: «ζητήστε τον άγγελο της ειρήνης», επειδή υπάρχει και άγγελος μάχης και πολέμων — τον διάβολο εννοώ. Διότι και εκείνοι ονομάζονται άγγελοι, όπως ακριβώς λέει ο Σωτήρας: «Πηγαίνετε από μένα, οι καταραμένοι, στο πυρ το ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του». Διότι η λέξη «άγγελος» είναι όρος μέσος. Εάν δεν προσθέσεις το «του Θεού» ή το «του διαβόλου», δεν έχεις δηλώσει ακόμη τίποτα. Γι' αυτόν τον λόγο πουθενά δεν αναφέρεται απλώς «άγγελος», αλλά «άγγελος Κυρίου είναι». Και αυτό σημαίνει ότι έχουν επιφορτιστεί με την οικονομία της οικουμένης — διότι αυτό σημαίνει το να παρίστανται ενώπιον του Κυρίου —, όπως ακριβώς ο Ζαχαρίας λέει ότι είδε τα άλογα, υποδηλώνοντας την ορμή και την ταχύτητα των αγγελικών δυνάμεων. Αφού περιήλθε, λέει, τη γη και περπάτησε σε αυτήν. Βλέπεις ότι ο ουρανός δεν είναι βατός σε αυτόν τον πονηρό δαίμονα; Εάν όμως πει κάποιος: «Λοιπόν, ο ουρανός είναι άβατος, αλλά η γη τον δέχθηκε;», ναι, για το δικό σου συμφέρον. Διότι, εάν ενώ έχεις απέναντί σου έναν τόσο άγρυπνο εχθρό, ούτε και έτσι δεν βρίσκεσαι σε εγρήγορση, εάν είχες απαλλαγεί και από αυτή τη φροντίδα και τη μέριμνα, από ποιον δεν θα ήσουν πιο βυθισμένος στον ύπνο; Ένα τέτοιο φόβητρο σου έθεσε, και δεν ξυπνάς; Δεν βλέπεις πώς και ο Παύλος δείχνει το κέρδος που προκύπτει από αυτό, λέγοντας: «Διότι η πάλη μας δεν είναι προς αίμα και σάρκα, αλλά προς τις αρχές, προς τις εξουσίες, προς τους κοσμοκράτορες του σκότους του αιώνος τούτου»; Τι κάνεις, Παύλε;

Αλλά το ότι ο ίδιος έκανε τους εχθρούς φίλους, το δηλώνει και ο Παύλος λέγοντας: «Όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα»· το δηλώνει όμως και ο Σωτήρας, όταν λέει προς τον ίδιο τον Πατέρα: «Εγώ σε δόξασα στον κόσμο, ολοκλήρωσα το έργο που μου έδωσες να κάνω». Το να υποτάξει όμως τους εχθρούς, έγινε έργο του Πατέρα. Αν και τούτο είναι ανώτερο από εκείνο. Διότι δεν είναι το ίδιο να τιμωρήσεις όσους παραμένουν εχθροί, με το να κάνεις φίλους αυτούς που είναι εχθροί. Αλλά ούτε ο Υιός είναι εξαιτίας αυτού κατώτερος από τον Πατέρα, ούτε ο Πατέρας είναι εξαιτίας αυτού κατώτερος από τον Υιό. Για να μάθεις δε ότι και εκείνα είναι έργα του Υιού, όπως ακριβώς και αυτά είναι έργα του Πατέρα, άκουσε: «Φύγετε από εμένα, οι καταραμένοι, στο αιώνιο πυρ, το οποίο είναι ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του».

Σε αυτά δε δείχνει τη μεγαλοδωρία του, και τα προάγει μέχρι την έμπρακτη εφαρμογή τους όχι μόνο στους άξιους, αλλά και στους ανάξιους. Χρησιμοποιώντας, λοιπόν, ποικίλους τρόπους για τη σωτηρία μας, πότε πράττει αυτά και πότε εκείνα, τις περισσότερες φορές όμως εκείνα, επειδή μόνο εκείνα επιθυμεί. Διότι για αυτόν ακριβώς τον λόγο απείλησε με τη γέεννα, όχι για να την επιβάλει, αλλά για να μην την επιβάλει· και αυτήν την ετοίμασε για τον διάβολο· διότι λέει: «Πορευθείτε στο πυρ το ετοιμασμένο για τον διάβολο»· ενώ τη βασιλεία την ετοίμασε για τους ανθρώπους, αποδεικνύοντας ότι δεν επιθυμεί να ρίξει τον άνθρωπο στη γέεννα.

Πορευθείτε μακριά από εμένα, καταραμένοι, στο αιώνιο πυρ· διότι πείνασα, και δεν μου δώσατε να φάω. Διότι πιστεύουμε ότι όσοι δεν μετέδωσαν σε εκείνους που είχαν ανάγκη από αυτά που οι ίδιοι κατείχαν, δεν τιμωρούνται μόνο με τη στέρηση των αγαθών, αλλά παραπέμπονται και στο πυρ της γεέννης. Διδασκόμαστε, λοιπόν, ότι όσοι μεν έπραξαν τα αγαθά, θα απολαύσουν τα καλά των ουρανών· ενώ όσοι δεν έχουν να κατηγορηθούν για κανένα κακό, αλλά παρέλειψαν κάτι από τα αγαθά, θα οδηγηθούν στο πυρ της γεέννης μαζί με εκείνους που διέπραξαν τα κακά. Διότι, εάν αυτός που παραβαίνει τους νόμους των επίγειων αρχόντων υφίσταται αναπότρεπτη τιμωρία, πολύ περισσότερο θα παραδοθεί σε ανυπόφορα βασανιστήρια εκείνος που αθετεί τα προστάγματα του επουράνιου Δεσπότη.

Τίποτα δεν παροξύνει τόσο τον Θεό, όσο το να είναι κανείς ανελεήμων. Και όπως ακριβώς έχουμε πέντε αισθήσεις, και πρέπει να τις χρησιμοποιούμε όλες όπως αρμόζει, έτσι συμβαίνει και με όλες τις αρετές. Εάν λοιπόν κάποιος είναι σώφρων, αλλά είναι ανελεήμων· ή είναι ελεήμων, αλλά είναι πλεονέκτης· ή απέχει από τα ξένα αγαθά, αλλά δεν μεταδίδει από τα δικά του, όλα έχουν γίνει μάταια. Διότι δεν αρκεί μία μόνο αρετή για να μας παραστήσει ενώπιον του βήματος του Χριστού με παρρησία, αλλά χρειάζεται πολλή και ποικίλη και παντοειδής και ολοκληρωμένη αρετή. Διότι άκουσε τι λέει στους μαθητές Του: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα»· και πάλι: «Όποιος καταλύσει μία από αυτές τις ελάχιστες εντολές, ελάχιστος θα κληθεί στη βασιλεία των ουρανών»· δηλαδή, στην ανάσταση. Διότι ασφαλώς δεν θα εισέλθει στη βασιλεία· επειδή συνηθίζει να ονομάζει βασιλεία και αυτόν καθαυτόν τον καιρό της αναστάσεως. Εάν καταλύσει έστω και μία, λέγει, ελάχιστος θα κληθεί· επομένως, μας χρειάζονται όλες. Και πρόσεξε πώς δεν είναι δυνατόν να εισέλθει κανείς χωρίς την ελεημοσύνη, αλλά ακόμη και αν λείπει μόνο αυτή, θα καταλήξουμε στο πυρ· «Πηγαίνετε, λέγει, οι καταραμένοι στο πυρ το αιώνιο, το οποίο είναι ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του». Ένεκα τίνος και γιατί; «Διότι πείνασα, και δεν μου δώσατε να φάω· δίψασα, και δεν με ποτίσατε». Είδες πώς, χωρίς να κατηγορηθούν για τίποτε άλλο, χάθηκαν μόνο και μόνο εξαιτίας αυτού του λόγου;

Τι λοιπόν, λέει; Γιατί απειλεί αυτούς που δεν έδωσαν ελεημοσύνη ότι θα απέλθουν στο πυρ, και όχι απλώς στο πυρ, αλλά στο πυρ που έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του; Για ποιον λόγο και γιατί; Τίποτα δεν παροξύνει τόσο τον Θεό, αλλά το θεωρεί το χειρότερο από όλα τα δεινά. Διότι, αν πρέπει να αγαπάμε τους εχθρούς, εκείνος που καταστρέφει ακόμη και τους φίλους, και ως προς αυτό γίνεται χειρότερος και από τους ειδωλολάτρες, ποιας κόλασης δεν θα είναι άξιος; Επομένως, εδώ, το μέγεθος του αμαρτήματος τον έκανε να απέλθει μαζί με τον διάβολο. Αλίμονο, λοιπόν, σε εκείνον που δεν κάνει ελεημοσύνη. Και αν αυτό ίσχυε την εποχή της Παλαιάς Διαθήκης, ισχύει πολύ περισσότερο την εποχή της Καινής. Αν εκεί όπου είχε επιτραπεί η κτήση, η απόλαυση και η φροντίδα των χρημάτων, υπήρξε τόση πρόνοια για τη βοήθεια προς τους πένητες, πόσο μάλλον εκεί όπου λαμβάνουμε την εντολή να τα απορρίψουμε όλα;

Δεν μάθατε από τις πέντε μωρές παρθένους ότι κάθε αρετή χωρίς την ελεημοσύνη δεν ωφελεί σε τίποτα; Είτε αναφέρεις την παρθενία, είτε τη νηστεία, είτε την προσευχή, είτε την αγρυπνία, την ξηροφαγία, την πείνα και τη δίψα, είτε οτιδήποτε άλλο πεις χωρίς την ελεημοσύνη, είναι ένα τίποτα. Λοιπόν, τι να πω απέναντι στην απάνθρωπη προαίρεσή σας; Γι' αυτό, «Πηγαίνετε μακριά από εμένα, οι καταραμένοι, στο αιώνιο πυρ». Διότι στο δικό μου παλάτι ανελεήμων δεν εισέρχεται· στις ουράνιες μονές άσπλαχνος δεν αξιώνεται· στον δικό μου παράδεισο πονηρός ή βλάσφημος ή πανούργος δεν έρχεται· στη δική μου παστάδα πόρνος ή μοιχός ή αρσενοκοίτης δεν θα καταξιωθεί· στο δικό μου τραπέζι σκληρός ή αμετάδοτος δεν θα ανακλιθεί· στις άνω μονές άρπαγας ή πλεονέκτης δεν πρόκειται να περπατήσει· στα δικά μου βασίλεια κλέφτης ή λοίδορος δεν πρόκειται να προσεγγίσει· στο άνω θυσιαστήριο ψεύτης ή κατάλαλος ή μέθυσος δεν θα εισέλθει· στον δικό μου οίκο φιλάργυρος ή αποστερητής δεν θα αναπαυθεί· στο ουράνιο καταπέτασμα ακάθαρτος ή ασελγής ή βέβηλος δεν διέρχεται· στην αιώνια ανάπαυση ράθυμος ή υπνώδης ή ανδροφόνος δεν θα διέλθει· στο δικό μου δείπνο οργίλος ή γογγυστής ή μνησίκακος δεν πρόκειται να αγγίξει· στον δικό μου νυμφώνα φλύαρος ή μυθολόγος ή γελωτοποιός δεν θα διαμείνει διόλου· στα αιώνια σκηνώματα αναίσχυντος ή φθονερός δεν έχει κληρονομιά.

Ότι είναι σατανική απανθρωπία το να βδελύσσεται κανείς τον γάμο. Αλλά ούτε ο Μαρκίων ούτε ο Ουαλεντίνος ούτε ο Μάνης ανέχθηκαν αυτό το μέτρο. Διότι δεν είχαν τον Χριστό να ομιλεί μέσα τους, ο Οποίος σπλαχνίζεται τα δικά Του πρόβατα και προσφέρει τη ζωή Του υπέρ αυτών, αλλά τον ανθρωποκτόνο, τον πατέρα του ψεύδους. Γι' αυτό ακριβώς κατέστρεψαν και όλους όσους τους πίστεψαν, φορτώνοντάς τους εδώ, από τη μία, με ανώφελους και αβάσταχτους κόπους, και παρασύροντάς τους μαζί τους εκεί, από την άλλη, στο πυρ που έχει ετοιμαστεί για αυτούς.

Ότι οι αιρετικοί είναι αθλιότεροι και από τους Εθνικούς ως προς την παρθενία. Ω, εσείς που είστε αθλιότεροι και από τους Εθνικούς. Διότι, αν και τους Εθνικούς τούς περιμένουν τα δεινά της γέεννας, εντούτοις απολαμβάνουν τουλάχιστον τα ευχάριστα της παρούσας ζωής, συνάπτοντας γάμους και απολαμβάνοντας τα χρήματα και την υπόλοιπη βιοτική άνεση. Σε εσάς, όμως, αντιστοιχεί το να βασανίζεστε και να ταλαιπωρείστε και στους δύο κόσμους, εδώ μεν με τη θέλησή σας, εκεί δε παρά τη θέλησή σας. Και στους Εθνικούς μεν κανείς δεν θα δώσει ανταμοιβή για τη νηστεία και την παρθενία, ούτε όμως θα τους επιβληθεί κόλαση γι' αυτές· εσείς, αντίθετα, για εκείνα για τα οποία προσδοκούσατε αμέτρητους επαίνους, ακριβώς γι' αυτά θα υποστείτε την έσχατη τιμωρία, και μαζί με τα άλλα θα ακούσετε: «Απέλθετε απ' εμού εις το πυρ το ητοιμασμένον τω διαβόλω και τοις αγγέλοις αυτού», ακριβώς επειδή νηστέψατε, επειδή τηρήσατε παρθενία. Διότι η νηστεία και η παρθενία δεν είναι από μόνες τους ούτε κάτι καλό ούτε κάτι κακό, αλλά γίνονται το ένα ή το άλλο ανάλογα με την προαίρεση εκείνων που τις εφαρμόζουν. Και στους Εθνικούς μεν είναι άκαρπη μια τέτοια αρετή· διότι έχουν ήδη λάβει την ανταμοιβή τους, επειδή δεν την άσκησαν από φόβο Θεού.

Ότι αυτοί που αμαρτάνουν και δεν τιμωρούνται δεν πρέπει να παίρνουν θάρρος, αλλά γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο πρέπει μάλλον να φοβούνται. Επομένως, όταν αμαρτάνουμε υπέρμετρα και δεν παθαίνουμε κανένα κακό, ας μην παίρνουμε θάρρος, αλλά γι' αυτό ακριβώς ας φοβόμαστε περισσότερο. Διότι, έστω και αν δεν κριθούμε εδώ από τον Θεό, εκεί θα κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο. Και αυτή πάλι δεν είναι δική μου απόφαση, αλλά του Χριστού, ο Οποίος ομιλεί μέσω του Παύλου. Διότι, απευθυνόμενος σε αυτούς που μεταλαμβάνουν αναξίως τα μυστήρια, λέει: «Γι' αυτόν τον λόγο υπάρχουν ανάμεσά σας πολλοί ασθενείς και άρρωστοι, και αρκετοί πεθαίνουν. Διότι, εάν εξετάζαμε τον εαυτό μας, δεν θα κρινόμασταν· τώρα όμως που κρινόμαστε, παιδαγωγούμαστε από τον Κύριο, για να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο». Υπάρχουν βέβαια εκείνοι που έχουν ανάγκη μόνο από την εδώ τιμωρία, όταν τα αμαρτήματά τους είναι περιορισμένα και, αφού τιμωρηθούν, δεν επιστρέφουν πάλι στα προηγούμενα, μιμούμενοι τον σκύλο που γυρίζει στο ίδιο του το ξέρασμα. Υπάρχουν όμως και αυτοί που, λόγω της υπερβολικής τους κακίας, εκτίουν την ποινή τους και εδώ και εκεί· ενώ άλλοι θα υποστούν την τιμωρία μόνο εκεί, επειδή διέπραξαν τα χειρότερα από όλα τα αμαρτήματα, και δεν αξιώθηκαν να μαστιγωθούν μαζί με τους ανθρώπους. Διότι, λέει, «μαζί με τους ανθρώπους δεν θα μαστιγωθούν», καθώς φυλάσσονται για να τιμωρηθούν μαζί με τους δαίμονες. «Φύγετε», λέει, «από εμένα, στο σκότος το εξώτερο, το οποίο έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του».

Τότε ανοίγεται ολόκληρος ο ουρανός και κατεβαίνει ο μονογενής Υιός του Θεού, όχι περιστοιχιζόμενος από είκοσι ούτε από εκατό, αλλά από χιλιάδες και μυριάδες αγγέλους και αρχαγγέλους· και τα πάντα θα είναι γεμάτα από φόβο και τρόμο, καθώς η γη θα διαρρηγνύεται και όλοι οι άνθρωποι που υπήρξαν ποτέ, από τη δημιουργία του Αδάμ μέχρι εκείνη την ημέρα, θα ανασταίνονται από τη γη και θα αρπάζονται, ενώ Εκείνος θα εμφανίζεται με τόση δόξα, ώστε ο ήλιος και η σελήνη να κρύψουν εντελώς το φως τους, το οποίο θα επισκιαστεί από εκείνη τη λάμψη. Αλλά, αλίμονο για τη μεγάλη μας αναισθησία, διότι, ενώ προσδοκώνται τέτοια αγαθά, εμείς εξακολουθούμε να είμαστε προσηλωμένοι στα παρόντα, και δεν κατανοούμε την κακουργία του διαβόλου, ο οποίος μέσω των μικρών μάς στερεί τα μεγάλα, και μας δίνει πηλό για να μας αρπάξει τον ουρανό, και μας παρουσιάζει μια σκιά για να μας απομακρύνει από την αλήθεια, και μας ξεγελά με ονειρικές φαντασιώσεις (διότι τέτοιος είναι ο τωρινός πλούτος), ώστε, όταν ξημερώσει η ημέρα, να μας αποδείξει φτωχότερους από όλους. Αφού τα διδαχθήκαμε αυτά, αγαπητοί, ας ξεφύγουμε από τον δόλο του, ας αποφύγουμε την κοινή με αυτόν καταδίκη, για να μην πει και σε εμάς ο Κριτής: Πορευθείτε μακριά μου, οι καταραμένοι, στο πυρ το αιώνιο το οποίο έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του.

Αλλά όμως, μετά από τόση πρόοδο, διέπραξαν αμαρτία ικανή να τους αποξενώσει από τον Χριστό· για την οποία ο ίδιος αποφαίνεται ως εξής λέγοντας: «Ιδού, εγώ ο Παύλος σας λέω ότι, εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα», και πάλι: «Όσοι δικαιώνεστε μέσω του νόμου, έχετε εκπέσει από τη χάρη». Και όμως, μετά από ένα τόσο μεγάλο παράπτωμα, τους αποδέχεται πάλι λέγοντας: «Τεκνία μου, για τα οποία πάλι κοιλοπονώ μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας», δείχνοντας ότι, ακόμη και μετά την έσχατη διαφθορά, είναι δυνατόν να μορφωθεί πάλι από την αρχή ο Χριστός μέσα μας· «διότι δεν επιθυμεί τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά το να επιστρέψει και να ζήσει». Ας επιστρέψουμε, λοιπόν, προσφιλές μου πρόσωπο, και ας εκπληρώσουμε το θέλημα του Θεού. Διότι γι' αυτό μας έκτισε και μας έφερε στην ύπαρξη, για να μας αξιώσει να μετάσχουμε στα αιώνια αγαθά, για να μας χαρίσει τη βασιλεία των ουρανών, όχι για να μας ρίξει στη γέεννα και να μας παραδώσει στο πυρ· διότι αυτό δεν δημιουργήθηκε για εμάς, αλλά για τον διάβολο· η βασιλεία όμως έχει ετοιμαστεί και προπαρασκευαστεί για εμάς από παλιά. Και υποδεικνύοντας και τα δύο αυτά, έλεγε σε όσους βρίσκονταν στα δεξιά του: «Ελάτε, λέει, οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς από την καταβολή του κόσμου.» Σε όσους δε βρίσκονταν στα αριστερά του: «Πορευθείτε μακριά από εμένα, οι καταραμένοι, στο πυρ το αιώνιο, το ετοιμασμένο», όχι πλέον «για εσάς», αλλά «για τον διάβολο και τους αγγέλους του».

Τότε λέγει στους υπηρέτες του: Αφού δέσετε τα χέρια και τα πόδια του, ρίξτε τον στο εξώτερο σκοτάδι· απειλώντας με αυτά τους ακόλαστους και τους ασελγείς. Και οι παρθένες όμως που αποκλείστηκαν από τον νυμφώνα, εξαιτίας της ωμότητας και της απανθρωπιάς τους το έπαθαν αυτό. Και άλλοι πάλι, για την ίδια αιτία, πορεύονται στο αιώνιο πυρ, το οποίο είναι ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του.

Και πρέπει πριν από όλα τα άλλα να του υπενθυμίσει εκείνη την ημέρα, και το πυρ που ρέει σαν ποτάμι, τη φλόγα που δεν σβήνει ποτέ, την ακτίνα που εξαφανίζεται, τη σελήνη που κρύβεται, τα άστρα που πέφτουν, τους ουρανούς που τυλίγονται, τις δυνάμεις που κλονίζονται, τη γη που συνταράσσεται από παντού και αναβράζει, τον φοβερό και αλλεπάλληλο ήχο των σαλπίγγων, τους αγγέλους που διατρέχουν την οικουμένη, τις χιλιάδες που παρίστανται, τις μυριάδες που λειτουργούν, τα στρατεύματα που καταφθάνουν μαζί με τον ίδιο τον Κριτή, το σημείο που λάμπει μπροστά Του, τον θρόνο που τοποθετείται, τα βιβλία που ανοίγονται, την απρόσιτη δόξα, τη φοβερή και φρικτή φωνή Εκείνου που δικάζει, ο Οποίος άλλους μεν στέλνει στο πυρ το ητοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του, άλλους δε τους αποκλείει έξω από τις θύρες παρά τον μεγάλο κόπο της παρθενίας τους, και στους υπηρέτες Του άλλους μεν προστάζει να δέσουν τα ζιζάνια και να τα ρίξουν στην κάμινο, σε άλλους δε προστάζει να δέσουν κάποιους χειροπόδαρα, και να τους οδηγήσουν στο σκότος το εξώτερο, παραδίδοντάς τους στον αθεράπευτο βρυγμό των οδόντων· ο Οποίος επιβάλλει σφοδρότατη και σκληρότατη κόλαση, σε άλλον μεν μόνο για τα ακόλαστα μάτια, σε άλλον δε για το άκαιρο γέλιο, σε άλλον επειδή καταδίκαζε τον πλησίον του ανεξέταστα, και σε άλλον επειδή απλώς κακολογούσε. Διότι το ότι και για αυτά τα πταίσματα προβλέπεται τιμωρία, μπορεί κανείς να το διαπιστώσει ακούγοντας τον Ίδιο, που πρόκειται να επιβάλει τα βασανιστήρια, να το λέει και να προειδοποιεί απειλητικά.

Διότι δεν άκουσαν: «Πηγαίνετε στο πυρ το ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του», αλλά μόνο το: «Δεν σας γνωρίζω». Εάν δε κάποιος ισχυριστεί ότι αυτό είναι το ίδιο με το προηγούμενο, δεν θα φέρω καμία αντίρρηση. Διότι εκείνο που επιδιώκω να αποδείξω τώρα είναι ότι ο βίος των μοναχών δεν καθιστά βαρύτερες τις κολάσεις, αλλά ότι υπόλογοι για τις ίδιες τιμωρίες είναι και οι κοσμικοί, όταν διαπράττουν τα ίδια αμαρτήματα με εκείνους. Και εκείνος που ήταν ενδεδυμένος με ρυπαρά ενδύματα, και εκείνος που απαιτούσε τα εκατό δηνάρια, δεν υπέστησαν όσα υπέστησαν επειδή ήταν μοναχοί· αλλά ο μεν καταστράφηκε εξαιτίας της πορνείας, ο δε εξαιτίας της μνησικακίας. Και εάν κάποιος εξετάσει και τους υπόλοιπους που τιμωρούνταν τότε, θα διαπιστώσει ότι υφίστανται την τιμωρία αποκλειστικά και μόνο εξαιτίας των αμαρτημάτων τους. Και αυτό μπορεί να το διαπιστώσει κανείς όχι μόνο στις τιμωρίες, αλλά και στις νουθεσίες.

Κάθε κακία λοιπόν και τα ακάθαρτα πάθη επινοήθηκαν από αυτούς. Και τους επιτράπηκε μεν να προσβάλλουν τον άνθρωπο, δεν έχουν όμως τη δύναμη να εξαναγκάσουν κανέναν· διότι από εμάς εξαρτάται να δεχθούμε την προσβολή ή να μην τη δεχθούμε. Γι' αυτό για τον διάβολο και τους δαίμονές του έχει ετοιμαστεί το άσβεστο πυρ, η αιώνια κόλαση, καθώς και για όσους τον ακολουθούν.

Θα αναστηθούμε, λοιπόν, καθώς οι ψυχές θα ενωθούν και πάλι με τα σώματα, τα οποία θα γίνουν άφθαρτα και θα αποβάλουν τη φθορά, και θα παρουσιαστούμε μπροστά στο φοβερό βήμα του Χριστού, και θα παραδοθεί ο διάβολος και οι δαίμονές του και ο άνθρωπός του, δηλαδή ο αντίχριστος, καθώς και οι ασεβείς και οι αμαρτωλοί, στο αιώνιο πυρ, το οποίο δεν θα είναι υλικό όπως το δικό μας, αλλά τέτοιο που μόνο ο Θεός γνωρίζει. Εκείνοι όμως που έπραξαν τα αγαθά θα λάμψουν σαν τον ήλιο μαζί με τους αγγέλους στην αιώνια ζωή κοντά στον Κύριό μας Ιησού Χριστό, βλέποντάς Τον και βλεπόμενοι από Αυτόν, και απολαμβάνοντας την ατελεύτητη ευφροσύνη που προέρχεται από Αυτόν.

«Φύγετε από εμένα, οι καταραμένοι, στο αιώνιο πυρ, το οποίο έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και για τους αγγέλους του.» «Ο πονηρός άνθρωπος από τον πονηρό θησαυρό της καρδιάς του βγάζει τα πονηρά. Διότι από το περίσσευμα της καρδιάς μιλάει το στόμα. Δεν υπάρχει καλό δέντρο που να παράγει σάπιο καρπό, ούτε δέντρο σάπιο που να παράγει καλό καρπό. Διότι από τον καρπό γνωρίζεται το δέντρο. Επειδή δεν συλλέγουν σύκα από αγκάθια, ούτε τρυγούν σταφύλια από τον βάτο.» «Ο μισθός της αμαρτίας είναι ο θάνατος.» «Η επιθυμία, αφού συλλάβει, γεννά την αμαρτία· και η αμαρτία, όταν ολοκληρωθεί, γεννά τον θάνατο.» «Εκείνος που διαπράττει την αμαρτία προέρχεται από τον διάβολο, επειδή ο διάβολος αμαρτάνει από την αρχή.» «Ορισμένων ανθρώπων οι αμαρτίες είναι ολοφάνερες και προπορεύονται προς την κρίση· σε άλλους όμως ακολουθούν κατόπιν.» Βαρύτατη κόλαση, για όσους σκέπτονται ορθά, είναι ο χωρισμός από τον Θεό.

ΛΒʹ. Ατενίζοντας δε τον μάρτυρα του Χριστού Μακάριο, του είπε: Εσύ τι λες για τον εαυτό σου, ταλαίπωρο ανθρωπάριο; Ο Μακάριος είπε: Εσύ είσαι ταλαίπωρος και ο πιο άθλιος από όλους τους ανθρώπους, ρυπαρέ και ακάθαρτε σκύλε· εγώ όμως είμαι πράγματι μακάριος και τρισμακάριστος, σύμφωνα με το όνομά μου, διότι ομολογώντας τον Χριστό προσκυνώ τον ζώντα και προαιώνιο Υιό του Θεού. Εσύ όμως Τον αρνήθηκες, προσκολλημένος στον διάβολο και στους αγγέλους του, τους ολέθριους και ακάθαρτους δαίμονες, οι οποίοι θα σε παραδώσουν στο αιώνιο πυρ ακόμη και παρά τη θέλησή σου. Και ο Παραβάτης απάντησε: Γνωρίζω ότι επιθυμείς τον θάνατο και σπεύδεις να με κινήσεις σε οργή, για να σε εξολοθρεύσω ταχύτερα· όμως δεν πρόκειται να γίνει έτσι όπως εσύ ήλπισες, ασεβέστατε.

Ενώ με αυτόν τον τρόπο διευθετούσα την κατάστασή μου και διόρθωνα την αστάθεια του νου μου, άκουσα τα λόγια κάποιου σοφού διδασκάλου, ο οποίος μου φώναζε τα εξής: «Εξέλθετε», έλεγε, «όλοι όσοι ποθείτε να σωθείτε· αποχωριστείτε από τη ματαιότητα του κόσμου· διότι το σχήμα του παρέρχεται σε λίγο, και ιδού δεν θα υπάρχει πλέον. Εξέλθετε αμεταστρεπτί, όχι όμως με άδεια χέρια και χωρίς μισθό, αλλά φέροντας μαζί σας εφόδια για την αιώνια ζωή· διότι πρόκειται να βαδίσετε έναν μακρύ δρόμο, που έχει ανάγκη από πολλά εφόδια από τον παρόντα βίο. Και θα φθάσετε στον αιώνιο τόπο που έχει δύο χώρες, οι οποίες περιλαμβάνουν πολλές κατοικίες (μονές). Από αυτές, τη μεν μία την ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τον αγαπούν και τηρούν τις εντολές του, η οποία είναι γεμάτη από παντοειδή αγαθά, και στην οποία όσοι αξιωθούν να βρεθούν θα ζήσουν σε διηνεκή αφθαρσία, απολαμβάνοντας την ακατάλυτη αθανασία, εκεί από όπου έφυγε κάθε οδύνη, λύπη και στεναγμός. Η δε δεύτερη, όντας γεμάτη σκοτάδι και θλίψη και οδύνη, έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του, στην οποία θα ριχθούν και εκείνοι που με τα πονηρά τους έργα την επέσυραν στον εαυτό τους, αυτοί που αντάλλαξαν τα άφθαρτα και αιώνια με τα παρόντα και κατέστησαν ολόκληρο τον εαυτό τους βορά του αιώνιου πυρός».

Υπάρχουν όμως και άλλες εντολές του Χριστού, οι οποίες προσφέρουν μεν άφεση, δεν αξιώνουν όμως της τελειότητας· όπως το να ομολογεί και να εξομολογείται κανείς τα δικά του αμαρτήματα, το να μην κρίνει, το να μην περιεργάζεται τις υποθέσεις των άλλων, το να ελεεί από τα υπάρχοντά του, το να υπομένει γενναία και με ευχαριστία τις θλίψεις που έρχονται, το να ομολογεί ότι σώζεται δωρεάν και κατά χάριν. Εάν λοιπόν κάποιος εφαρμόζει τις πρώτες και θεουργές εντολές, λαμβάνει από αυτήν τη ζωή τον αρραβώνα του Πνεύματος. Εάν όμως όχι, ας εφαρμόζει τουλάχιστον τις δεύτερες με επιμέλεια, ώστε να επιτύχει τη συγχώρηση των σφαλμάτων του. Εάν όμως εκπέσει και από τις δύο, ο άνθρωπος αυτός είναι άχρηστος, άθλιος και ταλαίπωρος, και ας αναμένει την κόλαση που έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του.

5. Αυτή την πίστη, αφού την παρέλαβε η Εκκλησία μας, και φρονεί και κηρύττει, και είναι απολύτως προετοιμασμένη για την υπεράσπισή της. Διότι πρώτα απ' όλα, ο Κύριος στο κατά Ματθαίον ευαγγέλιο, προδιαγράφοντας τη μέλλουσα εκείνη κρίση, λέει: Ελάτε οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε, πράγμα που δείχνει σαφώς ότι δεν έχουν ήδη κληρονομήσει. Έπειτα, λέει τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για σας, η οποία έχει ετοιμαστεί, δεν έχει δοθεί. Και προς τους αμαρτωλούς πάλι λέει: Πηγαίνετε οι καταραμένοι, πράγμα που δείχνει σαφώς ότι δεν έχουν ήδη πάει, στο αιώνιο πυρ που έχει ετοιμαστεί, όχι για σας, αλλά για τον διάβολο και τους αγγέλους του. Και εδώ πάλι είναι ετοιμασμένο, δεν έχει ήδη δεχθεί τους καταδικασμένους δαίμονες. Διότι πώς θα μπορούσε, αφού αυτοί μέχρι τώρα και έως εκείνη την ημέρα περιπλανώνται παντού στον αέρα και ενεργούν τα δικά τους ανεμπόδιστα σε αυτούς που τους υπακούουν; Και αυτό το φωνάζουν άλλωστε οι ίδιοι προς τον Κύριο, όπως αναφέρεται στο ίδιο ευαγγέλιο: Ήρθες εδώ πριν από τον καιρό για να μας βασανίσεις;, πράγμα που δείχνει σαφώς ότι δεν βασανίζονται ακόμη, εφόσον δεν έχει φθάσει ο καιρός.

Σχετικά με αυτό το πυρ λέει και ο μέγας Βασίλειος στα «Ηθικά» του, ερμηνεύοντας το γνωστό εκείνο ψαλμικό ρητό: «Φωνή Κυρίου που διακόπτει φλόγα πυρός», ότι «το πυρ που έχει ετοιμαστεί για την κόλαση του διαβόλου και των αγγέλων του διακόπτεται από τη φωνή του Κυρίου, ώστε, επειδή υπάρχουν δύο δυνάμεις, η καυστική και η φωτιστική, η μεν δριμεία και κολαστική δύναμη του πυρός να παραμείνει σε αυτούς που είναι άξιοι της καύσεως, ενώ η φωτιστική και λαμπρή να κληρωθεί στη φαιδρότητα εκείνων που ευφραίνονται. Φωνή λοιπόν Κυρίου που διακόπτει τη φλόγα του πυρός και τη διαμοιράζει, ώστε το μεν πυρ της κολάσεως να είναι χωρίς λάμψη, το δε φως της αναπαύσεως να παραμείνει άκαυστο». Τότε λοιπόν, όπως φαίνεται, γίνεται αυτή η διακοπή και η διαίρεση εκείνου του πυρός, όταν, καθώς όλοι περνούν ομοίως μέσα από αυτό, τα μεν λαμπρά και φωτεινά έργα φαίνονται λαμπρότερα, και εκείνοι που τα φέρουν καθίστανται κληρονόμοι του φωτός και λαμβάνουν αυτό ως αιώνιο μισθό, ενώ όσοι έχουν έργα φαύλα και εύφλεκτα, ζημιωνόμενοι από την καταστροφή τους, σώζονται με μια σωτηρία χειρότερη από την απώλεια, παραμένοντας διαρκώς μέσα στο πυρ (διότι αυτό ακριβώς σημαίνει κυρίως η λέξη του «σώζεσθαι»), ώστε να μη φανεί ότι, εξαιτίας της φθαρτικής ιδιότητας του πυρός, καταστρέφονται και αυτοί ολοσχερώς.

8. Επιπλέον αυτών ρωτήσατε ως όγδοο ερώτημα, αν η στέρηση της θείας θεωρίας είναι μεγαλύτερη τιμωρία για τους κατακρίτους από το αιώνιο πυρ, και αν με αυτή την τιμωρία κολάζονται ήδη οι κατάκριτοι. —Και σε αυτό απαντήσαμε, ότι αφενός αυτή είναι η μεγαλύτερη και η βαρύτερη από όλες, καθότι αποτελεί τρόπον τινά την αιτία και το θεμέλιο των υπολοίπων· αφετέρου ότι και αυτή θα γίνει ακόμη πολύ πιο βαριά και μεγαλύτερη μετά την πικρή εκείνη και τελική απόφαση που λέει: Πορεύεσθε απ' εμού οι κατηραμένοι εις το πυρ το αιώνιον· διότι τότε, αφού και οι ίδιοι δουν τον Θεό για τελευταία φορά, στον βαθμό που τους είναι δυνατόν να δουν, δεν θα έχουν πλέον καμία ελπίδα ότι θα Τον ξαναδούν στο εξής, και επειδή εξόργισαν έναν τέτοιο και τόσο μεγάλο Δεσπότη, θα οδυνώνται πιο πικρά από καθετί άλλο.

Γι' αυτόν τον λόγο ακούμε, όταν θα έλθει από τους ουρανούς για να κρίνει ζώντας και νεκρούς: «Φύγετε από εμένα, οι καταραμένοι, στο πυρ το αιώνιο, το οποίο είναι ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του». λ'. Και αυτά τα ακούμε, όχι επειδή πράξαμε το κακό, αλλά επειδή αμελήσαμε τα καλά, και δεν αγαπήσαμε τον πλησίον.

Διότι, λέει, «θα σε ελέγξω και θα παραθέσω μπροστά στο πρόσωπό σου τις αμαρτίες σου». Και πάλι: «Θα τους περικυκλώσουν οι διαλογισμοί τους». Και ιδού ο άνθρωπος και το έργο του, και ο αδέκαστος Κριτής, ο οποίος, έχοντας δίπλα Του τη φοβερή και μεγαλοπρεπή δύναμη των ουράνιων ταγμάτων, προεδρεύει ψηλά, εκπέμποντας ολόλαμπρη δικαιοσύνη, και απονέμοντας στον καθένα ό,τι του αξίζει με απόφαση αληθινή και δίκαιη. Σε εκείνους μεν που στάθηκαν στα δεξιά χάρη στις καλές τους πράξεις, προσφέρει με πραότητα τη βασιλεία των ουρανών, η οποία έχει ετοιμαστεί από την κτίση του κόσμου· εκείνους δε που έλαβαν τη θέση στα αριστερά λόγω της απουσίας των αγαθών έργων, τους απωθεί με οργή στο αιώνιο πυρ, το οποίο έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του. Ποιος μπορεί να αντέξει εκείνο το μανιασμένο πυρ; Ποιος δεν φρίττει μπροστά στο παράδοξο θέαμα εκείνου του σκώληκα; Ποιος θα μπορέσει να υποφέρει το γρήγορο και συνάμα βαρύ μαρτύριο εκείνου του εξώτερου σκότους; Ποιος θα αντέξει τον τάρταρο που βρυχάται, και την άβυσσο που αναβράζει μαζί του από τα βάθη; Ποιος δεν τρέμει συγκλονισμένος μπροστά στο δριμύ και βλοσυρό βλέμμα των αγγέλων που έχουν ταχθεί για αυτό το έργο, καθώς και στο σκυθρωπό τους πρόσωπο;

Από τον ίδιο: Γνωρίζω πυρ όχι καθαρτήριο αλλά κολαστήριο, είτε το Σοδομιτικό, το οποίο πέφτει σαν βροχή σε όλους τους αμαρτωλούς αναμεμειγμένο με θειάφι και καταιγίδα, είτε αυτό που έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του, είτε εκείνο που προπορεύεται ενώπιον του Κυρίου και θα καταφλέξει ολόγυρα τους εχθρούς του, είτε το φοβερότερο από αυτά, το οποίο έχει συνταχθεί με τον ακοίμητο σκώληκα, το οποίο δεν σβήνει αλλά διαιωνίζεται για τους πονηρούς.

Σε εκείνους επιβρέχεται σοδομιτικό πυρ, σε όσους καταπάτησαν τον νόμο της φύσεως μέσω της παράχρησης· και αυτό είναι ο έλεγχος της συνειδήσεως, όταν δίκην πυρός την κατακαίει. Θειάφι δε είναι οι διάφορες περιστασιακές συμπτώσεις, και καταιγίδες οι αθρόες συμφορές, οι οποίες, όταν αναμειγνύονται, προξενούν σφοδρότερο πόνο. Εκείνοι δε καίγονται στη συνείδησή τους, κατά μίμηση του διαβόλου και των αγγέλων του, όσοι εξαιτίας της υπερηφάνειας διαβάλλουν με φθόνο την πρόνοια του Θεού και μεταχειρίζονται την απάτη απέναντι στον πλησίον.

Διότι, όσους παρασύρει ο λογισμός, όπως είπες προηγουμένως, ότι θα σωθούν μόνο μέσω της πίστεως, ενώ κάνουν αισχρά έργα, ο Κριτής αποφάνθηκε να τους στείλει στο αιώνιο πυρ, όχι απλώς μαζί με τους απίστους, αλλά μαζί με τον διάβολο και τους αγγέλους του· «Φύγετε», λέει, «από εμένα οι καταραμένοι στο αιώνιο πυρ, το οποίο έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του». Τι νομίζεις; Προς πιστούς ή προς απίστους εκφωνήθηκε αυτή η σφοδρή απειλή; Εμένα μου φαίνεται προς πιστούς. Και για να βεβαιωθείς ότι απευθύνεται προς πιστούς, άκουσε και τις κατηγορίες· «Πείνασα», λέει, «και δεν μου δώσατε να φάω· δίψασα, και δεν μου δώσατε να πιω· ξένος ήμουν, και δεν με περιμαζέψατε· γυμνός, και δεν με ντύσατε· ασθενής και στη φυλακή, και δεν με επισκεφθήκατε». Άραγε, ζητάει ο Χριστός από κάποιον άπιστο φαγητό ή ποτό ή ένδυμα ή κάτι άλλο από τα αναγκαία; Μη γένοιτο· διότι, πώς θα απαιτήσει ελεημοσύνη από εκείνους που τον βλασφημούν; Ακόμη κι αν κάνουν αμέτρητες ελεημοσύνες, δεν πρόκειται να δουν τη βασιλεία των ουρανών. «Αν κάποιος», λέει, «δεν γεννηθεί μέσω του ύδατος και του πνεύματος, δεν πρόκειται να δει τη βασιλεία των ουρανών». Δες, λοιπόν, ότι το «φύγετε από εμένα οι καταραμένοι στο αιώνιο πυρ, το οποίο έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του» έχει ειπωθεί προς πιστούς που είναι ανελεήμονες· διότι είναι φυσικό οι ανελεήμονες να έχουν και άλλες αισχρές πράξεις.

Εάν όμως βρεθούν κάποιοι που όχι μόνο δεν θρέφουν και δεν ποτίζουν, αλλά και αρπάζουν την τροφή και το ποτό του φτωχού, και όχι μόνο δεν φιλοξενούν τους ξένους και δεν ντύνουν τους γυμνούς, αλλά και καταπιέζοντάς τους τους διώχνουν από την ίδια τους την εστία και τους γδύνουν από τα λιγοστά τους ενδύματα, και όχι μόνο δεν επισκέπτονται τους ασθενείς και τους φυλακισμένους, αλλά και χτυπούν ανελέητα τους υγιείς και τους συντρίβουν καθιστώντας τους κλινήρεις, και κλείνουν στη φυλακή όσους ζουν ελεύθεροι έξω από αυτήν, άραγε θα ακούσουν αυτοί κατά την ημέρα της κρίσεως το «πηγαίνετε μακριά μου, καταραμένοι, στο αιώνιο πυρ που έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του» ή όχι;

Διότι, αν φιλοξενούσατε εμένα τον ίδιο, με την εξουσία και τη λαμπρότητα που με συνοδεύει, δεν θα ήταν τόσο θαυμαστό· διότι, από σεβασμό στην εξουσία μου, ή από φόβο, ή ακόμη και από αγάπη θα με υποδεχόσασταν, και δεν θα οφειλόταν το παν στη δική σας προαίρεση. Όμως, με το να υποδεχθείτε εκείνους τους ελάχιστους αδελφούς μου, αποδεικνύεται ότι το παν οφείλεται στη δική σας προαίρεση, και, «εφόσον το κάνατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους, το κάνατε σε εμένα». «Τότε θα πει και σε εκείνους που βρίσκονται στα αριστερά: Πηγαίνετε μακριά μου, καταραμένοι, στο αιώνιο πυρ που έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του». Ποια είναι λοιπόν τα εγκλήματα αυτών και ποια η αιτία για την οποία θα ονομαστούν καταραμένοι και θα ριχτούν στο πυρ που έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του; «Διότι πείνασα», λέει, «και δεν μου δώσατε να φάω· δίψασα, και δεν με ποτίσατε· ήμουν ξένος, και δεν με φιλοξενήσατε· γυμνός, και δεν με ντύσατε· ασθενής και στη φυλακή, και δεν με επισκεφθήκατε». Πρόσεξε ότι αυτή η σφοδρή απειλή έχει απευθυνθεί προς τους ανελεήμονες πιστούς· διότι ο Χριστός δεν ζητά ελεημοσύνη από τους μιαρούς και τους απίστους· αφού αρκεί για την απώλειά τους μόνο η απιστία. (Όμως, επειδή ο λόγος με τη χάρη του Θεού έχει ήδη εξετάσει πολλά προηγουμένως για αυτήν την απόφαση, δεν θέλουμε να προσθέσουμε και άλλα και να μακρηγορήσουμε.) «

Και εμείς δεν ανήκουμε στον κόσμο, αλλά ονομαζόμαστε τρόπον τινά επίγειοι άγγελοι του Θεού, και εάν πολιτευτούμε ανάξια ενός τόσο μεγάλου αξιώματος, πρόκειται να καταδικαστούμε περισσότερο από τους κακούς κοσμικούς ανθρώπους, όπως ακριβώς και για τους άυλους δαίμονες έχει αποταμιευθεί το πυρ πολύ περισσότερο από ό,τι για τους ένυλους ανθρώπους· «Το πυρ το αιώνιο», λέει, «το οποίο είναι ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του».

Διότι πείνασα και δίψασα, νοητά μεν για τη δική σας σωτηρία ως Θεός, αισθητά δε και για αισθητή τροφή μέσω των φτωχών και ελάχιστων αδελφών μου. «Τότε θα του αποκριθούν οι δίκαιοι λέγοντας: Κύριε, πότε σε είδαμε να πεινάς και σε θρέψαμε, ή να διψάς και σου δώσαμε να πιεις; πότε σε είδαμε ξένο και σε φιλοξενήσαμε, ή γυμνό και σε ντύσαμε; πότε σε είδαμε ασθενή ή στη φυλακή και ήρθαμε κοντά σου;» πότε εσύ, ο τόσο σπουδαίος και τόσο μεγάλος, με τόσες λαμπρές δυνάμεις, παρουσιάστηκες σε εμάς φτωχός και γυμνός και ασθενής, και ήρθαμε κοντά σου και σε διακονήσαμε; «Και αποκρινόμενος ο βασιλιάς θα τους πει: αλήθεια σας λέω, εφόσον το κάνατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους αδελφούς μου, το κάνατε σε εμένα». Διότι το έργο δεν θα λογιζόταν εξ ολοκλήρου στη δική σας ελεύθερη προαίρεση, εάν εγώ ερχόμουν σε εσάς με αυτή τη δόξα μου και με περιποιούσασταν· διότι ως βασιλιά και Δεσπότη σας οπωσδήποτε θα με περιποιούσασταν ακόμη και παρά τη θέλησή σας· επειδή όμως ευεργετήσατε αυτούς τους ελάχιστους για χάρη μου, αυτό οφείλεται εξ ολοκλήρου στη δική σας προαίρεση· και επειδή το αποδέχομαι σαν να ευεργετήσατε εμένα τον ίδιο, σας ανταμείβω με τη βασιλεία των ουρανών. «Τότε θα πει και σε εκείνους που βρίσκονται στα αριστερά: φύγετε από εμένα οι καταραμένοι» (διότι όπως αυτοί που ήταν στα δεξιά ονομάστηκαν ευλογημένοι ως φιλόπτωχοι, έτσι και εκείνοι στα αριστερά καταραμένοι ως ανελεήμονες) «στο πυρ το αιώνιο, το οποίο είναι ετοιμασμένο για τον διάβολο και για τους αγγέλους του».

ιε'. Ποιος είναι ο τόπος στον οποίο αυτή αναπαύεται μετά από αυτά; Από αυτές, άλλες μένουν ως καταδικασμένες στους ανήλιους και τρομερά σκοτεινούς τόπους του Άδη, όπως έχει λεχθεί. Και μένουν σαν σε δεσμωτήριο και φυλακή, βασανιζόμενες ακατάπαυστα μέσα σε λύπες, θλίψεις και βαρύτατους στεναγμούς, καθώς η μνήμη τους φέρνει διαρκώς στο νου και παρουσιάζει γυμνές τις φαύλες και πονηρές πράξεις τους, όπως ακριβώς τις έπραξαν κατά τη διάρκεια της ζωής τους, ενώ βρίσκονται μαζί τους και οι δαίμονες, οι οποίοι βλέπουν με βλέμμα πύρινο, βγάζουν φωτιά από το στόμα τους, τρίζουν τα δόντια εναντίον τους και σείουν εναντίον τους τις απειλές των κολάσεων. Ενώ λοιπόν βρίσκονται σε αυτήν την κατάσταση, δεν υπάρχει καμία άλλη παρηγοριά που να τις τονώνει και να ανακουφίζει την οδύνη τους, παρά μόνο οι ικεσίες προς τον Θεό και οι ελεημοσύνες στους φτωχούς που γίνονται τώρα υπέρ αυτών. Όμως, καθώς περιμένουν να ακούσουν εκείνη την φοβερή απόφαση του αλάνθαστου Κριτή που θα βροντοφωνάξει τόσο φρικτά: «Πηγαίνετε μακριά από εμένα, καταραμένοι, στο πυρ το εξώτερον, το οποίο έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του», μόνο και μόνο από αυτή την υπενθύμιση που αναδύεται σε αυτές από τη συνείδησή τους, λιώνουν και παγώνουν τρομερά από εκείνον τον φρικτό φόβο.

Και λοιπόν αμαρτωλέ, πες έτσι στον λογισμό σου: Αν εγώ αμαρτήσω τώρα, τι θα κάνω τότε σε εκείνη τη φοβερή ημέρα και ώρα; τι απολογία θα δώσω για την αμαρτία αυτή σε εκείνον τον αδέκαστο και απροσωπόληπτο Κριτή; αχ! πόσον φόβο και τρόμο θα δοκιμάσω ο άθλιος. Αλίμονο! αλίμονο! Πώς θα αντέξω, όταν ακούσω την τρομερή εκείνη απόφαση: «Πηγαίνετε μακριά μου οι καταραμένοι, στο αιώνιο πυρ, το οποίο είναι ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του»· αλίμονο! αλίμονο! πόση ντροπή θα νιώσω τότε, στεκόμενος γυμνός και τετραχηλισμένος μπροστά σε όλη εκείνη την παγκόσμια σύναξη Αγγέλων, Αγίων, Δικαίων, αμαρτωλών και ολόκληρης της ανθρωπότητας.

Εγώ δε, έχοντας διδαχθεί από τη θεία σοφία, γνωρίζω ότι σε εκείνους που αγαπούν τον Θεό, ο Θεός συνεργεί σε όλα προς το αγαθό· για αυτούς ακριβώς προετοίμασε τη βασιλεία των ουρανών και τα υποσχεθέντα αγαθά, τα οποία μάτι δεν είδε, αυτί δεν άκουσε και ανθρώπινος νους δεν συνέλαβε. Ούτε πάλι συμπράττει με όσους πράττουν το κακό, αλλά μόνος του, από την πηγή του αυτεξουσίου που βρίσκεται μέσα του, ο κακός κατά προαίρεση αντλεί τα κακά. Ούτε το εξώτερο σκότος, ούτε το άσβεστο πυρ, ούτε τον βρυγμό των οδόντων, ούτε τον ακοίμητο σκώληκα, ούτε καμία άλλη κολαστική, τιμωρητική και αμείλικτη δύναμη προετοίμασε για τους ανθρώπους ο υπερβαλλόντως φιλάνθρωπος Θεός, αλλά αυτά έχουν ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του, τους πρώτους δημιουργούς της κακίας μέσω της αποφυγής του καλού και συνεργούς μας, της οποίας [κακίας] όσοι γίνονται κοινωνοί μαζί τους δικαίως θα συμμετάσχουν και στις κολάσεις. Ώστε την αιτία όλων των αγαθών πρέπει να την ανάγουμε στον Θεό, ενώ για κανένα κακό δεν πρέπει να κατηγορούμε ούτε τον Θεό ούτε τον θείο όρο, αλλά την αρχή των κακών πρέπει να την αποδίδουμε στην προαίρεση, η οποία παρυφίσταται ως παρέκκλιση από τα αγαθά. Τολμά μάλιστα ο λόγος να διατυπώσει και κάτι πιο τολμηρό: ότι όχι μόνο ο θείος όρος δεν είναι η αιτία των κακών που τολμώνται και πράττονται, αλλά συμβαίνει το εντελώς αντίθετο, εξαιτίας αυτών των κακών και της όποιας διάθεσης προς αυτά έχει προοριστεί ο ανάλογος όρος.