Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 28:19

Ότι, έχοντας γίνει μέτοχοι της μυστικής ευλογίας, θα είμαστε εντελώς και με κάθε τρόπο άγιοι και ιεροί. Οικονόμοι των μυστηρίων του Σωτήρος μας έγιναν οι θεσπέσιοι μαθητές, και δεν άρπαξαν την τιμή για τον εαυτό τους, ούτε βέβαια προχώρησαν σε αυτό αυτόκλητοι. Αλλά μάλλον, έχοντας προχειριστεί για αποστολή, έλαβαν την εντολή να ιερουργούν σε όλους τους ανθρώπους κάτω από τον ουρανό το σωτήριο κήρυγμα, δηλαδή το Ευαγγέλιο του Χριστού. Διότι καθιστούσε λαμπρούς τους μυσταγωγούς, λέγοντας: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη». Υπακούοντας λοιπόν, και μάλιστα με μεγάλη προθυμία, στα δεσποτικά προστάγματα, φωταγωγούν την οικουμένη. Έχοντας λάβει οι ίδιοι ως δάσκαλο τον εν ουρανοίς Πατέρα και Θεό, καθιστούν άλλους κοινωνούς της χάριτος. Διότι θυμούνταν, όπως ήταν φυσικό, ότι προς αυτή τη νοοτροπία τους οδηγούσε ο Χριστός, λέγοντας σαφώς: «Δωρεάν ελάβετε, δωρεάν δότε». Γράφει λοιπόν ο θεσπέσιος Παύλος, και διατρανώνει το βαθύ μυστήριο της ένσαρκης οικονομίας, λέγοντας κάπου τα εξής: «Εκείνο δηλαδή που ήταν αδύνατο για τον νόμο, επειδή ήταν ανίσχυρος εξαιτίας της σάρκας, το έκανε ο Θεός στέλνοντας τον δικό Του Υιό με ομοίωμα αμαρτωλής σάρκας, και προσφέροντάς τον περί αμαρτίας κατέκρινε την αμαρτία στη σάρκα. Ώστε το δικαίωμα του νόμου να εκπληρωθεί σε εμάς, που δεν περιπατούμε σύμφωνα με τη σάρκα, αλλά σύμφωνα με το πνεύμα». Διότι «έγινε για εμάς αμαρτία ο Χριστός», όπως έχει γραφτεί, χωρίς βεβαίως να είναι σε καμία περίπτωση ένοχος αμαρτίας.

Ονομάστηκε δε και έσχατος Αδάμ, επειδή προήλθε από τον Αδάμ κατά σάρκα, και έγινε δεύτερη αρχή των ανθρώπων επί της γης, καθώς η ανθρώπινη φύση αναδημιουργήθηκε στο πρόσωπό του σε μια νέα ζωή, ζωή μέσα σε αγιασμό και αφθαρσία, μέσω της εκ νεκρών αναστάσεως. Διότι έτσι καταργήθηκε ο θάνατος, επειδή η κατά φύσιν Ζωή δεν ανέχθηκε να υποβάλει στη φθορά το ίδιο της το σώμα, εφόσον δεν ήταν δυνατόν να κρατηθεί ο Χριστός από αυτήν, σύμφωνα με τα λόγια του θεσπέσιου Πέτρου. Έτσι μεταβιβάστηκε και σε εμάς τους ίδιους το αγαθό που προέκυψε από αυτό το κατόρθωμα. Β— Πολύ σωστά τα είπες. Α— Πρόσεξε όμως και το εξής, επιπλέον αυτών. Β— Τι δηλαδή εννοείς; Α— Είπε κάπου ο Χριστός στους αγίους αποστόλους: «Πηγαίνετε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.» Έχουμε λοιπόν βαπτιστεί στην αγία και ομοούσια Τριάδα, εννοώ δηλαδή στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα. Ή μήπως δεν είναι αλήθεια αυτό που είπα; Β— Και πώς δεν είναι; Α— Δεν [† ... †] θεωρούμε ως Πατέρα αυτόν που γέννησε, και ως Υιό πάλι τον μονογενή Θεό Λόγο που γεννήθηκε από αυτόν κατά φύσιν; Β— Βεβαιότατα. Α— Πώς λοιπόν έχουμε βαπτιστεί στον θάνατό του, σύμφωνα με τα λόγια του μακαρίου Παύλου: «Όσοι δηλαδή», λέει, «βαπτιστήκαμε στον Χριστό, βαπτιστήκαμε στον θάνατό του»;

ΑΛΛΟ. Αποδεικτικώς. Ότι είναι πιο πρέπον να ονομάζουμε τον Θεό Πατέρα, παρά μόνο Θεό. Αν το όνομα Πατέρας δεν είναι κατά κάποιο τρόπο κυριότερο και πιο αξιόλογο για τον Θεό από το ίδιο το όνομα Θεός, για ποιον λόγο άραγε ο Σωτήρας, όταν απέστελλε τους μαθητές του για να βαπτίζουν, δεν τους έδωσε την εντολή να βαπτίζουν τα έθνη στο όνομα του Θεού, και του Υιού, και του Αγίου Πνεύματος, αλλά, δηλώνοντας με μεγαλύτερη αλήθεια το αξίωμα της θείας φύσης, είπε: «Στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα»; Ο Φίλιππος, εξάλλου, περιεργαζόμενος τη θεία φύση, ας πούμε, του έλεγε: «Δείξε μας τον Πατέρα». Βλέπεις πώς δεν τον ονομάζει πάλι Θεό, αλλά τον αποκαλεί Πατέρα; Και ο ίδιος ο Σωτήρας λέει προς αυτόν σχετικά: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Πάλι δεν είπε, έχει δει τον Θεό, αλλά τον Πατέρα, αποδίδοντάς Του το μείζον, και όχι το έλασσον. Διότι, όταν μεν ονομάζεται Πατέρας, προσδιορίζεται από το μεγαλύτερο και πιο αξιόλογο, δηλαδή από τον Υιό· όταν δε ονομάζεται Θεός, προσδιορίζεται από τα δημιουργήματα· πράγμα που είναι κατώτερο· και τόσο κατώτερο όση είναι η διαφορά μεταξύ δούλου και δεσπότη, δημιουργού και δημιουργήματος.

Ότι το Άγιο Πνεύμα είναι κατά φύσιν και εκ Θεού. Στο Ευαγγέλιο: Ο Θεός είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία. Βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.

Πιστεύουμε λοιπόν σε έναν Θεό, μία άναρχη αρχή, άκτιστη, αγένητη, ανώλεθρη και αθάνατη, αιώνια, άπειρη, απερίγραπτη, απεριόριστη, απειροδύναμη, απλή, ασύνθετη, ασώματη, άρρευστη, απαθή, άτρεπτη, αναλλοίωτη, αόρατη, πηγή αγαθότητας και δικαιοσύνης· φως νοερό, απρόσιτο· δύναμη που δεν γνωρίζεται με κανένα μέτρο, αλλά μετριέται μόνο με το δικό της θέλημα (διότι όλα όσα θέλει, τα μπορεί), δημιουργική όλων των ορατών και αοράτων κτισμάτων, που συνέχει και συντηρεί τα πάντα, που προνοεί για τα πάντα, που κρατεί, άρχει και βασιλεύει στα πάντα με ατελεύτητη και αθάνατη βασιλεία· που δεν έχει τίποτα εναντίον της, που γεμίζει τα πάντα, χωρίς να περιέχεται από κανένα, αλλά μάλλον η ίδια περιέχει τα σύμπαντα, και τα συνέχει και τα υπερβαίνει, που επιβατεύει αχράντως σε όλες τις ουσίες, και βρίσκεται πέρα από όλα, και είναι εξηρημένη από κάθε ουσία, ως υπερούσια και ούσα πάνω από τα όντα· υπέρθεη, υπεράγαθη, υπερπλήρης· που ορίζει όλες τις αρχές και τις τάξεις, και είναι εγκαθιδρυμένη πάνω από κάθε αρχή και τάξη, πάνω από την ουσία και τη ζωή, και τον λόγο και την έννοια, όντας η ίδια αυτοφώς, αυταγαθότητα, αυτοζωή, αυτοουσία (αφού δεν έχει το είναι από κάποιον άλλον, ούτε κάτι από όσα υπάρχουν· αλλά η ίδια είναι πηγή του είναι για τα όντα, της ζωής για όσα ζουν, του λόγου για όσα μετέχουν στον λόγο, αιτία όλων των αγαθών για τα πάντα), που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, μία ουσία, μία θεότητα, μία δύναμη, μία θέληση, μία ενέργεια, μία αρχή, μία εξουσία, μία κυριότητα, μία βασιλεία· που γνωρίζεται σε τρεις τέλειες υποστάσεις και προσκυνείται με μία προσκύνηση, που πιστεύεται και λατρεύεται από κάθε λογική κτίση, οι οποίες ενώνονται ασυγχύτως και διαιρούνται αδιαστάτως (πράγμα που είναι και παράδοξο) σε Πατέρα και Υιό και Άγιο Πνεύμα, στο όνομα των οποίων έχουμε και βαπτιστεί (διότι έτσι έδωσε εντολή ο Κύριος στους αποστόλους να βαπτίζουν, λέγοντας: «Βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος»)· σε έναν Πατέρα, την αρχή και αιτία των πάντων· που δεν γεννήθηκε από κανέναν, αλλά υπάρχει αναίτιος και αγέννητος μόνος αυτός· δημιουργός μεν των πάντων, Πατέρας δε κατά φύση ενός μόνο, του μονογενούς Υιού του, Κυρίου και Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, και προβολέας του Αγίου Πνεύματος· και σε έναν Υιό του Θεού, τον μονογενή, τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, που γεννήθηκε από τον Πατέρα προ πάντων των αιώνων, φως εκ φωτός, Θεό αληθινό εκ Θεού αληθινού, γεννηθέντα, ου ποιηθέντα, ομοούσιο με τον Πατέρα, δι' ου τα πάντα εγένετο.

Κεφάλαιο 26. Και από όσα αναφέρονται μετά την ανάσταση, άλλα μεν είναι θεοπρεπή, όπως το «Βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός, και του Υιού, και του Αγίου Πνεύματος», υποδηλώνοντας βεβαίως ότι και το Άγιο Πνεύμα είναι Θεός· και το «Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες, έως τη συντέλεια του αιώνος»· και τα παρόμοια.

Επομένως, δεν θα πούμε ψέματα λέγοντας πως ένας είναι ο καιρός για αυτό, όπως μόλις ανέφερα, και μία ημέρα, την οποία και ο προφήτης μνημόνευσε λέγοντας εκ προσώπου του Θεού: «Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα, και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα». Γράφει δε και ο θεσπέσιος Παύλος: «Ιδού τώρα καιρός ευπρόσδεκτος, ιδού τώρα ημέρα σωτηρίας», κατά την οποία αναστήθηκε εκ νεκρών ο Χριστός, καταλύοντας το αμείλικτο κράτος του θανάτου, όταν και κατέστησε τους αγίους αποστόλους ως οικοδόμους και πνευματικούς τεχνίτες της Εκκλησίας των εθνών, λέγοντας: «Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, διδάσκοντάς τους να τηρούν πάντα, όσα σας ενετειλάμην· και ιδού εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες έως της συντελείας του αιώνος». Ή μήπως δεν λες ότι αυτή είναι η σύσταση της Εκκλησίας; ΠΑΛΛ. Τι ακριβώς εννοείς; ΚΥΡ. Την πίστη που παραδόθηκε μέσω των αγίων μυσταγωγών, και την πολιτεία που κηρύχθηκε, εννοώ δηλαδή την εν Χριστώ, και την ένωση με τον Θεό μέσω του αγίου βαπτίσματος, δια της μετοχής του Αγίου Πνεύματος.

Και μετά την ανάστασή του, αφού υπέφερε τον θάνατο, λέει: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Επομένως, το καταπέτασμα κρεμόταν μεν στους στύλους, καλύπτοντας εσωτερικά την κιβωτό, αλλά θα μπορούσε να αποτελεί τύπο του Χριστού, ο οποίος υψώνεται μέσω του κηρύγματος των αγίων ευαγγελιστών και φαίνεται με τη δόξα της θεότητας σε όσους βρίσκονται στην αγία σκηνή, δηλαδή στην Εκκλησία. Τέσσερις δε ήταν οι στύλοι, χρυσοί και επάργυροι· ισάριθμοι με αυτούς είναι και οι ευαγγελιστές, λαμπροί και πολύτιμοι. Έτσι λοιπόν, βρισκόταν η κιβωτός, και το καταπέτασμα εκτεινόταν από πάνω προς τα κάτω, καμωμένο από βύσσο, πορφύρα και τα υπόλοιπα, και την καθιστούσε αόρατη. Και πάνω από το καταπέτασμα και από τα Χερουβίμ που βρίσκονταν δεξιά και αριστερά, ο Θεός αποκάλυπτε το θέλημά του, δείχνοντας ότι είναι πάνω από κάθε κτίση· και όλα αυτά τα ανώτατα λογικά όντα, δηλαδή τα Σεραφίμ, βρίσκονται κάτω από τη θεία και άρρητη δόξα, και δορυφορούν τον ίδιο τον Υιό, έστω και αν έγινε σάρκα, και βρέθηκε ίσως σε κατώτερη θέση ως προς την ισότητα με τον Πατέρα, καθόσον έγινε άνθρωπος. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε και ο ίδιος έλεγε: «Ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου». Όντας όμως ίσος κατά φύση με αυτόν που τον γέννησε, λέει ότι έγινε κατώτερος αποκλειστικά και μόνο εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης του.

Εσύ όμως ολοκλήρωσε αυτό που νομίζεις σωστό και προσπάθησε να μου μιλήσεις, διότι εγώ είμαι έτοιμος να ακούσω και να μάθω ξανά με ακρίβεια ό,τι είναι απολύτως γνήσιο. Α— Πόσο βαρύ είναι το πράγμα και εντελώς δυσβάσταχτο το φορτίο. Ή δεν γνωρίζεις, φίλε μου, ότι αν κάποιος επέλεγε να κάνει μακρύ λόγο για το καθένα και να συνεχίζει διαρκώς την εξέταση, θα δαπανούσε πάρα πολύ χρόνο και, υπομένοντας βαρύ και αναπόφευκτο ιδρώτα, μόλις και μετά βίας θα τα κατάφερνε; Β— Αλήθεια. Α— Αφήνοντας λοιπόν στην άκρη, αν νομίζεις, την ιδέα ότι πρέπει να μακρηγορούμε και να φλυαρούμε υπερβολικά, και υποβάλλοντας το καθένα σε μια πολύ σύντομη εξέταση, εμπρός ας μιλήσουμε, και πρώτα απ' όλα προς τους δοκητές: «Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές», ούτε βέβαια «το μέγα μυστήριο της ευσέβειας», δηλαδή τον Χριστό, «ο Οποίος φανερώθηκε εν σαρκί, δικαιώθηκε εν Πνεύματι, εμφανίστηκε στους αγγέλους, κηρύχθηκε στα έθνη, πιστεύτηκε στον κόσμο, αναλήφθηκε εν δόξη». Νομίζω δε ότι οι αντίπαλοι πρέπει ή να καταδικάσουν με τη χείριστη απόφαση τους παλαιούς, και να αποκαλέσουν ψευδολόγους τους μυσταγωγούς της οικουμένης, στους οποίους ο ίδιος ο Χριστός είπε: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη», ή, αν φρίττουν να το κάνουν αυτό, να επιλέξουν να φρονούν τα ορθά για τον Χριστό και, αποχαιρετώντας τις δικές τους αμάθειες, να κρατηθούν σφιχτά από τα Ιερά Γράμματα και, διατρέχοντας την αλάνθαστη οδό των αγίων, να προχωρήσουν προς την ίδια την αλήθεια.

Κανείς, λοιπόν, ας μην χωρίζει την Παλαιά από την Καινή Διαθήκη. Κανείς ας μην λέει ότι άλλο είναι το Πνεύμα εκεί και άλλο εδώ, διότι έτσι προσκρούει στο ίδιο το Άγιο Πνεύμα, το οποίο τιμάται μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό και το οποίο συμπεριλαμβάνεται στην Αγία Τριάδα κατά την ώρα του αγίου βαπτίσματος. Διότι ο μονογενής Υιός του Θεού είπε σαφώς στους αποστόλους: Πηγαίνετε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.

Μετά από αυτά οδηγηθήκατε στην αγία κολυμβήθρα του θείου βαπτίσματος, όπως ο Χριστός από τον σταυρό στο προκείμενο μνήμα. Και ρωτήθηκε ο καθένας εάν πιστεύει στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.

Και αμέσως ο μακάριος τους πήρε και τους βάπτισε στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, από τον μικρότερο έως τον μεγαλύτερο από αυτούς, έως και χίλιες ψυχές. Και κάθε μέρα δεν έπαυε να τους διαβάζει τις θείες Γραφές, διδάσκοντας και λέγοντάς τους για τη βασιλεία των ουρανών, για την πίστη και τη δικαιοσύνη, για την ανάσταση των νεκρών και τη φοβερή κρίση. Και όπως η καλή και καλλιεργημένη γη όταν δέχεται τον σπόρο δίνει καλό καρπό, άλλη εκατό, άλλη εξήντα και άλλη τριάντα, έτσι και αυτοί με μεγάλη προθυμία δέχονταν τα λόγια του, ακούγοντας με ευχαρίστηση τη διδασκαλία του, και ήταν σαν άγγελος Θεού μπροστά τους. Και όπως το δέσιμο μιας ασφαλούς και άριστης οικοδομής, έτσι με την αγάπη και τον πόθο κάθε ψυχή συνδέθηκε μαζί του, και ο νους τους φωτίστηκε από την προτροπή της πίστης και της διδασκαλίας του. Έναν ολόκληρο χρόνο έμεινε μαζί τους ο μακάριος, αφού πρώτα πίστεψαν, διδάσκοντάς τους τον λόγο του Θεού αδιάκοπα, μέρα και νύχτα.

Αντί για ασπίδα, περιφρούρησε τον εαυτό σου με τον τίμιο σταυρό, σφραγίζοντας όλα τα μέλη σου και την καρδιά σου. Μην κάνεις το σημείο του σταυρού μόνο με το χέρι, αλλά να σφραγίζεις και τους λογισμούς σου· και τις ασχολίες σου, και την είσοδό σου, και την έξοδό σου σε κάθε καιρό, όταν κάθεσαι, και όταν σηκώνεσαι, την κλίνη σου, και οτιδήποτε κάνεις. Σφράγιζε πρώτα στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος· διότι αυτό το όπλο είναι πάρα πολύ ισχυρό, και κανείς δεν μπορεί ποτέ να σε βλάψει, όταν είσαι περιφρουρημένος με αυτό το όπλο. Διότι, αν αυτόν που φέρει τη σφραγίδα ενός επίγειου βασιλιά, κανείς δεν μπορεί να τον βλάψει, πόσο μάλλον εμείς που φέρουμε τέτοια σφραγίδα, ενός επουράνιου μεγάλου βασιλιά, δεν θα καταστούμε απρόσβλητοι από τον καθένα; Αυτό το όπλο λοιπόν να χρησιμοποιείς περισσότερο, αδελφέ μου, διότι ανθίσταται σφοδρά στα βέλη του Εχθρού, ή μάλλον στη ρομφαία του, την πικρή και φοβερή οξυχολία· διότι αυτή σαν δίκοπο μαχαίρι σε μια στιγμή εξολοθρεύει αυτόν που χτυπιέται από αυτήν, καθώς είναι γραμμένο: η ροπή του θυμού επιφέρει την πτώση του. Γι' αυτό, αδελφέ μου, ποτέ μην αμελείς να σφραγίζεσαι, και έτσι θα καταστρέψεις τις παγίδες, τις οποίες σου έκρυψε ο Διάβολος. Διότι είναι γραμμένο: σε αυτήν την οδό που πορευόμουν, μου έκρυψαν παγίδα. Να σφραγίζεσαι λοιπόν πάντοτε, και κανένα κακό δεν πρόκειται να αγγίξει το πνεύμα σου.

Πουθενά λοιπόν, όπως έχει προαναφερθεί, δεν επιτράπηκε στους Χριστιανούς να πράττουν κάτι τέτοιο. Διότι, όταν ήλθε ο Κύριος και Σωτήρας μας, τα κατάργησε όλα εκείνα, δηλαδή τις διδασκαλίες του διαβόλου, τις οποίες κακώς διδάχθηκε ο άνθρωπος παραβαίνοντας την εντολή του Θεού που τον έπλασε, και γενόμενος εξόριστος από τον παράδεισο, και μαθαίνοντας κάθε τι που ονομάζεται κακό κάτω από τον ουρανό. Όλα αυτά λοιπόν, όπως προαναφέρθηκε, όταν ήλθε ο Κύριος τα έπαυσε και τα εξόρισε, τόσο μέσω του εαυτού Του, όσο και μέσω των μαθητών Του, λέγοντας: Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους και διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα. Δηλαδή, να τους λέτε να μετανοούν, διότι έχει πλησιάσει η βασιλεία των ουρανών. Μην μεθάτε, μην χορεύετε, αλλά να μετανοείτε, να πενθείτε, να γρηγορείτε και να προσεύχεστε. Να είστε πάντοτε έτοιμοι, διότι η παρουσία του Κυρίου έχει πλησιάσει, η βασιλεία των ουρανών βρίσκεται επί θύραις.

Και το μεν Πνεύμα είναι Άγιο Πνεύμα, ο δε Υιός είναι Υιός, το δε Πνεύμα, εκπορευόμενο από τον Πατέρα και λαμβάνοντας από τον Υιό, «ερευνώντας τα βάθη του Θεού», αναγγέλλοντας τα του Υιού στον κόσμο, αγιάζοντας τους αγίους δια της Τριάδος, όντας τρίτο κατά την ονομασία (επειδή η Τριάδα είναι ο Πατήρ και ο Υιός και το Άγιον Πνεύμα· διότι λέει «πορευθέντες βαπτίσατε εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος»), αποτελεί επισφραγίδα της χάριτος, σύνδεσμο της Τριάδος, όχι ξένο ως προς τον αριθμό, όχι διαχωρισμένο ως προς την ονομασία, όχι αλλότριο προς τη δωρεά, αλλά ένας Θεός, μία πίστη, ένας Κύριος, ένα χάρισμα, μία Εκκλησία, ένα βάπτισμα. Διότι η Τριάδα είναι πάντοτε Τριάδα και ουδέποτε δέχεται προσθήκη, αριθμούμενη ως εξής: Πατήρ και Υιός και Άγιον Πνεύμα. Η Τριάδα δεν είναι συναλοιφή, ούτε υπάρχει κάτι διαχωρισμένο σε αυτήν από την ίδια της τη μονάδα, αλλά εν υποστάσει τελειότητος είναι τέλειος ο Πατήρ, τέλειος ο Υιός, τέλειο το Άγιον Πνεύμα· Πατήρ και Υιός και Άγιον Πνεύμα. Και πάλι, το Πνεύμα εντάσσεται στα χαρίσματα· «διότι υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά είναι ο ίδιος Κύριος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός, ο οποίος ενεργεί τα πάντα εν πάσι». Ας μην εκπέσουμε από το προκείμενο ζήτημα, ας μην αποστατήσουμε από την αλήθεια.

Διότι λέγει: «πορευθέντες βαπτίσατε εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Εάν δε βαπτίζει ο Πατήρ στο δικό του όνομα, στο όνομα του Θεού, και είναι τέλεια η σφραγίδα που έχει σφραγιστεί μέσα μας στο όνομα του Θεού, και βαπτίζει ο Χριστός στο δικό του όνομα, στο όνομα του Θεού, και είναι τέλεια η σφραγίδα που έχει σφραγιστεί μέσα μας στο όνομα του Θεού, ποιος θα τολμήσει να καταπολεμήσει την ίδια του την ψυχή, λέγοντας ότι το Πνεύμα είναι ξένο προς τη θεότητα; Διότι, εάν σφραγίζουμε στο όνομα του Πατρός και στο όνομα του Υιού και στο όνομα του Αγίου Πνεύματος, μία είναι η σφραγίδα της Τριάδος· άρα μία είναι η δύναμη της θεότητος στην Τριάδα. Εάν όμως το ένα είναι Θεός, ενώ τα άλλα είναι κτιστά και όχι Θεός, με ποια λογική συνδέονται τα δύο με το ένα στη σφραγίδα της τελειότητος; Άραγε λοιπόν στο βασιλικό όνομα σφραγισθήκαμε, στο ένα, αυτό του Πατρός, ενώ τα άλλα δεν είναι βασιλικά, αλλά εξακολουθούμε να είμαστε υποδουλωμένοι σε στοιχεία και κτίσματα, και δεν μπορούσε μόνο το όνομα του Πατρός να σώσει, αλλά προσέλαβε στον εαυτό του, έχοντας κτίσει, άλλα δύο στοιχεία, σύμφωνα με την αντίληψη αυτών που βλασφημούν, προκειμένου η θεότητά του να προσλάβει και άλλες δυνάμεις και να δυνηθεί να σώσει αυτόν που σφραγίζεται από αυτόν, και να λάβει λύτρωση διά της αφέσεως των αμαρτιών ο κτισθείς από αυτόν άνθρωπος;

Και σχετικά μεν με την Τριάδα και την ομοουσιότητα του Θεού Πατέρα και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, εμείς οι αδύναμοι και απλοϊκοί, χωρίς να σοφιζόμαστε τίποτα ούτε να εμπιστευόμαστε τους εαυτούς μας «στην κυβεία των ανθρώπων», αλλά μάλλον συγκεντρώνοντας μαρτυρίες από τις θείες Γραφές για όσους επιθυμούν, προς ανακάλυψη των πιστών και αναίρεση των κακόπιστων και κενόδοξων, κάναμε εν μέρει αυτή τη συλλογή. Διότι πολλή είναι η δύναμη της πίστεως εν Αγίω Πνεύματι, η οποία έχει κηρυχθεί με ποικίλους τρόπους σε όλες τις θείες Γραφές. Επειδή όμως η ασφάλεια της σωτηρίας μας έγκειται στην ασφαλή ομολογία και τη βεβαίωση της ελπίδας περί της ενανθρωπήσεως και της ένσαρκης παρουσίας του Σωτήρα μας, καθώς και περί της αναστάσεως των νεκρών και της δικής μας παλιγγενεσίας, προσθέτοντας πάλι λίγα εμείς οι ίδιοι σε αυτόν τον κόπο μας για όσους επιθυμούν να εντρυφήσουν ακριβέστερα από τις ίδιες τις θείες Γραφές, επιμένουμε συγκεντρώνοντας και προσθέτοντας στον λόγο. Διότι, όπως ήδη διδαχθήκαμε στα προηγούμενα, ο ίδιος ο Κύριός μας, όταν στο Ευαγγέλιό του είπε προς τους μαθητές του: «πηγαίνετε και βαπτίστε όλα τα έθνη στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, διδάσκοντάς τους να τηρούν τις εντολές που σας έδωσα» * ο ίδιος είναι ο Άγιος Λόγος ο ενυπόστατος, αυτός που προήλθε εκ του Πατρός, δι' ου δημιουργήθηκαν οι αιώνες και δι' ου έγιναν οι χρόνοι και οι καιροί. Διότι δεν υπήρχε καιρός ούτε χρόνος πριν από τον Υιό.

Αυτός, λοιπόν, ο μονογενής, ο τέλειος, ο άκτιστος, ο άτρεπτος, ο αναλλοίωτος, ο απερινόητος, ο αόρατος, ο οποίος ενανθρώπησε ανάμεσά μας και αναστήθηκε πνευματικά και «δεν πεθαίνει πλέον», που δεν πτωχεύει πλέον, αυτός που «για εμάς πτώχευσε, αν και ήταν πλούσιος», ο οποίος είναι εξ ολοκλήρου πνεύμα, αυτός που ενώνει το σαρκικό με το θεϊκό, ο ένας Κύριος και Βασιλιάς Χριστός, ο Υιός του Θεού, αφού κάθισε στον ουρανό στα δεξιά του Πατέρα «πάνω από κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη και από κάθε όνομα που ονομάζεται», λέει στο Ευαγγέλιο: «πορευθείτε και βαπτίστε όλα τα έθνη στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Αυτό δε, [...] δεν υποδήλωνε συναλοιφή του Υιού με τον Πατέρα ούτε συναλοιφή του Αγίου Πνεύματος με τον Πατέρα και τον Υιό, αλλά αναγνωρίζει τον Πατέρα ως αληθινό Πατέρα, και τον εαυτό Του τον απέδειξε αληθινό, ενυπόστατο Λόγο, και το Άγιο Πνεύμα Του ως ενυπόστατο Πνεύμα και «Πνεύμα αληθείας», άκτιστο, άτρεπτο, αναλλοίωτο. Όχι για να υποθέσει κανείς κάτι αντίθετο, φερόμενος με δόλο προς την πίστη, αποκρύπτοντας τα ίχνη του και ενεργώντας δόλια απέναντι στην αλήθεια («διότι ο Θεός ερευνά καρδιές και νεφρούς»).

Διότι μετά την είσοδό του έδειξε τα χέρια, τα πόδια και την τρυπημένη πλευρά, τα οστά, τα νεύρα και τα υπόλοιπα, ώστε το ορώμενο να μην είναι φαντασία· και πραγματοποιούσε την υπόσχεση της δικής μας πίστης και ελπίδας, έχοντας ολοκληρώσει τα πάντα διά του εαυτού του. Και συντρώγει μαζί τους όχι φαινομενικά αλλά αληθινά, και παιδαγωγώντας τους δίδαξε να κηρύττουν τη βασιλεία των ουρανών με αλήθεια, υποδεικνύοντας το μέγα και κορυφαίο * στους μαθητές και λέγοντας «μαθητεύσατε τα έθνη», δηλαδή μεταστρέψτε τα έθνη από την κακία στην αλήθεια, από τις αιρέσεις σε μία ενότητα, «βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», στην κυριακή ονομασία της Τριάδας, την αγία και βασιλική σφραγίδα, ώστε να δείξει μέσα από το όνομα ότι δεν υπάρχει καμία αλλοίωση της μίας ενότητας. Διότι όπου οι βαπτιζόμενοι προστάζονται από αυτόν 〈να σφραγίζονται〉 στο όνομα του Πατρός, η δοξολογία είναι ασφαλής· «στο όνομα του Υιού», η επίκληση δεν υστερεί· «στο όνομα του Αγίου Πνεύματος», ο δεσμός δεν είναι διαιρεμένος ούτε αποξενωμένος, κατέχοντας τη σφραγίδα της μίας θεότητας. 4.

Το έλεγε δε αυτό όντας εν Αγίω Πνεύματι· διότι δεν το είπε για να εξαλειφθεί η Τριάδα. Άλλωστε, ο ίδιος ο Κύριος λέει σαφώς: «Αφού πορευθείτε, να βαπτίσετε όλα τα έθνη στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Και πάλι ο Απόστολος λέει: «Ένα δε είναι το Πνεύμα, το οποίο διανέμει στον καθένα όπως θέλει, προς το συμφέρον». Ιδού λοιπόν ο Πατήρ, ιδού ο Υιός, ιδού το Άγιο Πνεύμα· και πουθενά δεν αναφέρει για τον Μελχισεδέκ ότι χορηγείται μεταξύ των χαρισμάτων ούτε μεταξύ των υψωμάτων. Και μάταια διαλαλούνται από αυτούς τα ψευδή και επινοημένα προσκόμματα, τα οποία δεν προέρχονται σε αυτούς από την αλήθεια, αλλά από αυτό το ίδιο το σφύριγμα του δράκοντα, με το οποίο μπόρεσε να εξαπατήσει και να παραπλανήσει κάθε αίρεση.

Διότι το Πνεύμα είναι πάντοτε μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό, όχι αδελφό του Πατέρα, ούτε γεννητό, ούτε κτιστό, ούτε αδελφό του Υιού, ούτε έκγονο του Πατέρα, αλλά εκπορευόμενο από τον Πατέρα και λαμβάνον από τον Υιό, όχι ξένο προς τον Πατέρα και τον Υιό, αλλά από την ίδια ουσία, από την ίδια θεότητα, από τον Πατέρα και τον Υιό, μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό, πάντοτε ενυπόστατο Άγιο Πνεύμα, Πνεύμα θείο, Πνεύμα δόξης, Πνεύμα Χριστού, Πνεύμα Πατέρα («διότι το Πνεύμα του Πατέρα», λέει, «είναι αυτό που λαλεί μέσα σας» και «το Πνεύμά μου βρίσκεται ανάμεσά σας»), τρίτο κατά την ονομασία, ίσο κατά τη θεότητα, μη αλλοιωμένο σε σχέση με τον Πατέρα και τον Υιό, σύνδεσμος της Τριάδας, επισφράγιση της ομολογίας. Διότι ο Υιός λέει: «εγώ και ο Πατέρας, οι δύο, ένα είμαστε»· και δεν είπε «ένας είμαι», αλλά με το «εγώ» και με το «ο Πατέρας» υποδηλώνει τον Πατέρα ως ενυπόστατο και τον Υιό ως ενυπόστατο· και είπε «οι δύο», και δεν είπε «ο ένας»· και πάλι «ένα είμαστε», και δεν είπε «ένας είμαι». Ομοίως δε: «αφού πορευτείτε», λέει, «να βαπτίσετε εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος».

Σύμφωνα όμως με τη βλάσφημη υπόθεσή τους, θα μπορούσε κάποιος να τους αντιλέξει και να πει: ώ γενναίοι σοφιστές και διαστροφείς των λόγων, εσείς που θέλετε να συγκαταλέγετε το άγιο Πνεύμα του Θεού στα δημιουργήματα, εξαιτίας του χωρίου «δι' αυτού τα πάντα εγένετο», επειδή αναφέρει τη λέξη «πάντα», μολονότι το άγιο Πνεύμα δεν συγκαταλέγεται πουθενά μαζί με τα πάντα. Άρα, οφείλετε να σκεφτείτε, είτε εσείς είτε κάποιος άλλος χειρότερός σας, ότι και ο Πατέρας δημιουργήθηκε διά του Υιού, σύμφωνα με τη βλάσφημη υπόθεσή σας. Διότι ο λόγος που αναφέρει ότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού είναι απόλυτα περιεκτικός. Εάν όμως είναι βλάσφημο και ανόητο να λογίζεται κάτι τέτοιο για τον Πατέρα, το ίδιο ισχύει και για εκείνους που σκέφτονται με αυτόν τον τρόπο για το άγιο Πνεύμα, το οποίο συναριθμείται με τον Πατέρα και τον Υιό. Διότι, εάν ανήκε στα δημιουργήματα, δεν θα συναριθμούνταν με τον άκτιστο Πατέρα και τον άκτιστο Υιό, αλλά συναριθμείται ακριβώς επειδή είναι άκτιστο. Διότι είπε: «πηγαίνετε και βαπτίστε εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Πώς λοιπόν θα μπορούσε να είναι κτιστό το Πνεύμα, για το οποίο μαρτυρείται ότι «εκ του Πατρός εκπορεύεται» και «εκ του εμού λαμβάνει», διά του οποίου εκπληρώθηκε προς πλήρη δικαίωση και η τέλεια σωτηρία των ανθρώπων και η ένσαρκη οικονομία; «Διότι τον έχρισε με άγιο Πνεύμα», λέει η Γραφή για τον Κύριο.

Και σας παρακαλούμε, κύριοι τιμιότατοι συλλειτουργοί, αφού λάβετε γνώση, να προσυπογράψετε ότι έχετε εδραιωθεί στην πίστη που παραδόθηκε από τους Πατέρες και ότι φρονούμε σε συμφωνία με εσάς, σύμφωνα με όσα έχουμε πιστέψει, ώστε, όταν πληροφορηθούν αυτοί που τολμούν να εισαγάγουν την ίδια ασέβεια, ότι, σαν μια κληρονομιά, διαφυλάσσουμε την πίστη έχοντάς την παραλάβει όπως παραδόθηκε από τους Πατέρες, από τους αποστολικούς χρόνους μέσω των ενδιάμεσων γενεών μέχρι και σε εμάς, είτε να ντραπούν και να διορθωθούν, είτε, εάν επιμείνουν, να αποκηρυχθούν από την Εκκλησία, ως άνθρωποι που ήδη προετοιμάζουν οι ίδιοι την αποστασία για τον υιό της ανομίας, ο οποίος απειλεί με θράσος ακόμη και «να καθίσει στον ναό του Θεού». 3. Η πίστη μας είναι στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα. Διότι έτσι δίδασκε τους μαθητές του ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, λέγοντας: «Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Επομένως, όσοι αναγεννιόμαστε σε αυτή την πίστη, οφείλουμε να κατανοούμε με ευσέβεια τις έννοιες που πηγάζουν από αυτά τα ονόματα.

Διότι δεν είπε: «βαπτίζοντάς τους στο όνομα του ασάρκου και του σαρκωθέντος» ή «του αθανάτου και εκείνου που έλαβε πείρα θανάτου» ή «του αγεννήτου και του γεννητού», αλλά στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, ώστε, ακούγοντας τα ονόματα προερχόμενα από τα φυσικά πράγματα, στα οποία, να αντιλαμβανόμαστε τον Πατέρα ως αίτιο ουσίας όμοιας με τη δική Του, και ακούγοντας το όνομα του Υιού να νοήσουμε τον Υιό όμοιο με τον Πατέρα, του οποίου είναι Υιός. Πιστέψαμε, λοιπόν, σε Πατέρα και Υιό και Άγιο Πνεύμα, όχι σε κτίστη και κτίσμα. Διότι άλλο πράγμα είναι κτίστης και κτίσμα, και άλλο Πατέρας και Υιός, επειδή το καθένα από αυτά διαχωρίζεται ως προς την έννοια. Διότι, αναφέροντας το κτίσμα, πρώτα εννοώ τον κτίστη, και η λέξη Υιός, λαμβανόμενη από τα σωματικά και εξαιτίας των παθών και των απορροιών των σωματικών πατέρων και υιών, καθιερώνει καθαρά την έννοια της ύπαρξης του ασώματου Υιού από τον ασώματο Πατέρα, γι' αυτό και παρενέβαλε την έννοια του κτίσματος, επειδή παρέπεμπε σε κάτι σωματικό. Και επειδή το κτίσμα που δημιουργεί είναι υιός, τον ονόμασε Υιό, λαμβάνοντας από τον κτίστη και το κτίσμα μόνο το απαθές του δημιουργού σε σχέση με το δημιούργημα, και από το κτίσμα το ότι υφίσταται σταθερά από τον απαθή κτίστη και ακριβώς όπως το βούλονταν ο κτίστης, και έτσι μας δίδαξε καθαρά την τέλεια έννοια περί Πατρός και Υιού μέσα από τον σωματικό πατέρα και υιό και μέσα από τον σωματικό κτίστη και το κτίσμα.

Αλλά ούτε αποκαλούν τον Πατέρα και τον Υιό δύο θεούς· διότι ομολογούν ότι υπάρχει μία θεότητα, η οποία εμπεριέχει τα πάντα διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι, και μολονότι ομολογούν μία θεότητα και μία βασιλεία και μία αρχή, εντούτοις αναγνωρίζουν ευσεβώς τα πρόσωπα μέσα στις ιδιότητες των υποστάσεων, κατανοώντας ότι ο Πατέρας υφίσταται στην πατρική αυθεντία και ομολογώντας ότι ο Υιός δεν αποτελεί μέρος του Πατέρα, αλλά ότι γεννήθηκε καθαρά εκ του Πατρός, τέλειος από τέλειο, και υφίσταται, και αναγνωρίζοντας ότι το Άγιο Πνεύμα, το οποίο η θεία Γραφή ονομάζει Παράκλητο, υφίσταται εκ του Πατρός διά του Υιού. Διότι, όπως ακριβώς ο Παράκλητος, το Πνεύμα της αληθείας, μας διδάσκει την αλήθεια, η οποία είναι ο Υιός («διότι κανείς δεν μπορεί να πει ότι ο Ιησούς είναι Κύριος, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι»), έτσι και ο Υιός, ο οποίος είναι η αλήθεια, θα μας διδάξει να γνωρίζουμε ευσεβώς τον αληθινό Θεό, τον δικό Του Πατέρα, όπως λέει «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Επομένως, εν Αγίω Πνεύματι κατανοούμε επαξίως τον Υιό, και εν τω μονογενεί Υιώ δοξάζουμε ευσεβώς και επαξίως τον Πατέρα. Και αυτή είναι η σφραγίδα της πίστεως, με την οποία σφραγίδα πρόσταξε να βαπτιζόμαστε ο Σωτήρας και Κύριος Ιησούς Χριστός, λέγοντας «πορευθείτε και κάνετε μαθητές όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». 17.

Πιστεύουμε δε και στον Κύριό μας Ιησού Χριστό, τον Υιό του Θεού, ο οποίος γεννήθηκε από αυτόν απάθως προ πάντων των αιώνων, Θεό Λόγο, Θεό από Θεό μονογενή, φως, ζωή, αλήθεια, σοφία, δύναμη, δια του οποίου έγιναν τα πάντα, τα επουράνια και τα επίγεια, είτε ορατά είτε αόρατα. Πιστεύουμε ότι αυτός, κατά τη συντέλεια των αιώνων, για την αθέτηση της αμαρτίας, έλαβε σάρκα από την αγία Παρθένο και ενανθρώπησε, έπαθε υπέρ των αμαρτιών μας, αναστήθηκε, αναλήφθηκε στους ουρανούς, κάθεται στα δεξιά του Πατρός και έρχεται πάλι με δόξα να κρίνει ζώντες και νεκρούς. Πιστεύουμε δε και σε ένα Άγιο Πνεύμα, το οποίο ο Σωτήρας και Κύριός μας Ιησούς Χριστός ονόμασε Παράκλητο, υποσχόμενος ότι, μετά την ανάληψή του, θα το έστελνε στους μαθητές, το οποίο και απέστειλε, και δια του οποίου αγιάζει αυτούς που πιστεύουν στην Εκκλησία και βαπτίζονται στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Όσους δε κηρύττουν οτιδήποτε άλλο πέρα από αυτή την πίστη, η καθολική Εκκλησία τους θεωρεί αλλότριους. Το ότι δε με αυτήν την πίστη ισοδυναμεί και η πίστη που είχε εκτεθεί προηγουμένως στο Σίρμιο επί της ευσεβείας του βασιλέως μας, το γνωρίζουν όσοι τη μελετούν. 26. Στην πίστη αυτή υπέγραψαν οι παρόντες: ο Βασίλειος, ο Μάρκος και ο Γεώργιος ο επίσκοπος Αλεξανδρείας, ο Παγκράτιος και ο Υπατιανός και οι περισσότεροι επίσκοποι της Δύσεως.

Το δε Πνεύμα, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα και λαμβάνει από τον Υιό, «ερευνά τα βάθη του Θεού», «αναγγέλλει» τα του Υιού στον κόσμο, αγιάζει τους αγίους μέσω της Τριάδας· είναι τρίτο κατά την ονομασία (επειδή η Τριάδα είναι Πατέρας και Υιός και Άγιο Πνεύμα· διότι λέει: «αφού πορευθείτε, βαπτίσατε στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος»), επισφράγισμα της χάριτος, σύνδεσμος της Τριάδας, διόλου ξένο προς τον αριθμό, διόλου διαχωρισμένο από την ονομασία, διόλου ξένο προς τη δωρεά, αλλά ένας Θεός, μία πίστη, ένας Κύριος, ένα χάρισμα, μία Εκκλησία, ένα βάπτισμα. 12. Διότι πάντοτε η Τριάδα παραμένει Τριάδα, όπως πολλές φορές έχω πει, και ουδέποτε δέχεται προσθήκη, όπως είναι γλυκύ να ομολογεί κανείς και αχόρταγα να λέει· διότι «γλυκά», λέει ο προφήτης, «είναι στον λάρυγγά μου τα λόγιά σου». Και αν τα λόγια είναι γλυκά, πόσο μάλλον το άγιο όνομα, η Τριάδα, η πηγή κάθε γλυκύτητας; Τριάδα, λοιπόν, που αριθμείται ως εξής: Πατέρας και Υιός και Άγιο Πνεύμα. Η Τριάδα δεν αποτελεί συναλοιφή, ούτε είναι διαχωρισμένη από τη δική της μονάδα, αλλά στην υπόσταση της τελειότητας, τέλειος είναι ο Πατέρας, τέλειος ο Υιός, τέλειο το Άγιο Πνεύμα· Πατέρας και Υιός και Άγιο Πνεύμα. Αντιστρόφως, το Πνεύμα τάσσεται στα χαρίσματα· «διότι υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το ίδιο Πνεύμα· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά ο ίδιος Κύριος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός, ο οποίος ενεργεί τα πάντα σε όλους».

Έλεγε δε αυτά ο απόστολος κινούμενος από το Άγιο Πνεύμα. Γι' αυτό δεν είχε την ανάγκη να δηλώσει κάτι περί του Πνεύματος, όχι επειδή το Πνεύμα δεν συνδοξάζεται με τον Πατέρα και τον Υιό, ούτε για να το συγκαταλέξει σε όλα όσα κτίστηκαν μέσω του Υιού. Διότι αρκούσε το ότι συναριθμήθηκε με τον Πατέρα και τον Υιό μέσω της βέβαιης ομολογίας του Υιού, όταν είπε: «πορευθέντες βαπτίσατε εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Ομιλώντας, λοιπόν, ο απόστολος, ή μάλλον το Άγιο Πνεύμα που ομιλούσε μέσα του, δεν δήλωνε κάτι για τον Εαυτό Του. Διότι η γνώση περί Αυτού ήταν σαφής και δεν αμφισβητείτο ούτε από τους Ιουδαίους· αποσιωπήθηκε δε, για να μην θεωρηθεί το Άγιο Πνεύμα αυτοσύστατο. Ο απόστολος, επομένως, καθοδηγούνταν από το Άγιο Πνεύμα και μιλούσε για τον Πατέρα και τον Υιό, ώστε να αποδειχθεί ότι η Τριάδα υπάρχει πάντοτε και ποτέ δεν παύει να υπάρχει. Μην απορείς, λοιπόν, εάν ακούσεις «ένας Θεός από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Διότι με το να ονομάσει τον Υιό Κύριο, ο απόστολος διόλου δεν αρνήθηκε ότι ο Κύριος είναι και Θεός, και με το να πει «ένας Θεός μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα» δεν αρνήθηκε ότι ο Θεός είναι και Κύριος. Διότι ταυτόχρονα είναι και Κύριος και Θεός, και Θεός και Κύριος, και αυτό δεν επιφέρει καμία διαφορά σε όσα έχουν κηρυχθεί σε εμάς εν αληθεία για τη σωτηρία μας από τον Θεό μέσω των αποστόλων.

Για εμάς, λοιπόν, αυτή είναι η πίστη και αυτή η τιμή και αυτή η μητέρα μας, η Εκκλησία, η οποία διά της πίστεως σώζει και διά της ελπίδας ενδυναμώνεται και διά της αγάπης του Χριστού τελειοποιείται, τόσο στην ομολογία όσο και στα μυστήρια και στην καθαρτική δύναμη του λουτρού, επειδή λέει: «Πορευθέντες βαπτίσατε εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», στο όνομα, δηλαδή, της θεϊκής Τριάδας, μιας ονομασίας που δεν παρουσιάζει καμία διαφορά, αλλά ένας Θεός μάς έχει κηρυχθεί και αναγγελθεί και γίνει πιστευτός στον Νόμο και στους προφήτες και στα ευαγγέλια και στους αποστόλους, στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη, Πατέρας και Υιός και Άγιο Πνεύμα, χωρίς η θεότητα να αποτελεί κάποια συναλοιφή, αλλά ούσα πραγματικά τέλεια Τριάδα, τέλειος ο Πατέρας, τέλειος ο Υιός, τέλειο το Άγιο Πνεύμα, μία θεότητα, ένας Θεός, στον οποίο ανήκει η δόξα, η τιμή και το κράτος, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν. 19. Αυτή είναι η πίστη, η πραγματεία της δικής μας ζωής, αυτό είναι το στήριγμα της αλήθειας, αυτή είναι η παρθένος και άκακη περιστερά του Χριστού· αυτή είναι η ζωή και η ελπίδα και η βεβαίωση της αφθαρσίας.

Λέει, λοιπόν, προς αυτούς: Οι 〈άγγελοι〉 των αγαθών, εσείς οι μαθητές του Χριστού, 〈πορευθείτε〉, όπως ακριβώς σας διέταξε και ο ίδιος ο Σωτήρας λέγοντας: «να 〈πορεύεστε〉 δε μάλλον προς τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ», και: «〈αφού πορευθείτε〉, κάντε μαθητές μου όλα τα έθνη στο όνομά μου». 〈Πορευόμενοι〉 δε, λέει, να γίνετε 〈ελαφροί〉 και ευκίνητοι, ώστε να κάνετε την πορεία σας εύκολη, πράγμα το οποίο και ο ίδιος πάλι τους συμβούλευε λέγοντας: «να μην πάρετε τίποτα για τον δρόμο», και: «να μην αποκτήσετε χρυσό ούτε άργυρο ούτε χαλκό στις ζώνες σας, να μην έχετε σακίδιο για τον δρόμο ούτε δύο χιτώνες ούτε υποδήματα ούτε ραβδί». Γι' αυτόν τον λόγο με απόλυτη ευστοχία τους ονόμασε 〈ελαφρούς αγγέλους〉, και προστάζει «να 〈πορεύονται προς έθνος μετέωρο και ξένο και προς λαό σκληρό〉»· διότι δεν 〈αποστέλλονταν〉 προς γνωστούς, ούτε προς κάποιους οικείους και αδελφούς, αλλά προς κάποιους αποξενωμένους, άγνωστους άνδρες και αλλογενείς ανάμεσα σε όλα τα έθνη, όπου ήταν πραγματικά 〈μετέωροι〉, καθώς δεν στέκονταν σε τίποτα το σταθερό, αλλά περιπλανιόνταν «και παρασύρονταν από κάθε άνεμο» της πολυθεϊστικής πλάνης. Αυτοί, επίσης, αποτελούσαν και 〈σκληρό έθνος〉, καθώς διάκειντο εχθρικά και πολεμικά προς τον λόγο της θεοσέβειας. Ωστόσο, προς αυτούς ακριβώς παρακινεί να απευθυνθούν οι 〈άγγελοι〉 οι 〈ελαφροί〉 και σε αυτούς να κηρύξουν, και να διαβούν έως τα πέρατα της γης.

Για αυτόν τον λόγο έχει ειπωθεί: «η μία δεν αναζήτησε την άλλη· διότι ο Κύριος τους έδωσε εντολή, και το πνεύμα του τους συγκέντρωσε»· διότι αυτός που τους είπε: «πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη στο όνομά μου», ο ίδιος έδωσε εντολή να μην διαμένουν στο ίδιο μέρος, αλλά να περιτρέχουν παντού και να μεριμνούν για τη συγκρότηση των εκκλησιών του. «Και αυτός ρίχνει κλήρους για αυτούς, και το χέρι του τους μοίρασε τόπους για να βόσκουν εις τον αιώνα»· επομένως, τους παρείχε και δύναμη και βοήθεια, καθώς και «κλήρους εις γενεάς γενεών», ώστε να αναπαυθούν στους δικούς τους «κλήρους», δηλαδή στα έθνη που τους κληρώθηκαν, στα οποία «εις γενεάς γενεών» η μνήμη τους αναζωπυρώνεται μέσα στις εκκλησίες που ιδρύθηκαν από αυτούς. Βλέπεις τι προφητεύει για τις «ελάφους»· και το ότι δεν ήταν δυνατόν αυτές οι υποσχέσεις να εκπληρωθούν στην προαναφερθείσα έρημο της Σιών είναι σε όλους φανερό· διότι λεγόταν ότι «σκαντζόχοιροι» και «ονοκένταυροι και δαιμόνια θα κατοικήσουν σε αυτήν». Επομένως, άλλη θα πρέπει να είναι η χώρα των «ελάφων», στην οποία ο ίδιος ο Κύριος «έριξε κλήρους» για τις ελάφους, «και το χέρι του» τους έδωσε «να βόσκουν εις τον αιώνα». Αυτή λοιπόν είναι η χώρα που απονεμήθηκε στις «ελάφους», την οποία παρουσιάζει ο λόγος που αναφέρει στους Ψαλμούς: «φωνή Κυρίου που καταρτίζει ελάφους και θα αποκαλύψει δρυμούς».

Διότι ακριβώς εκείνο τον καιρό, όταν το Άγιο Πνεύμα κατήλθε επάνω του εν είδει περιστεράς, εκπληρωνόταν η προφητεία που έλεγε εκ μέρους του: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε»· διότι δεν θα μπορούσε να ειπωθεί ότι χρίστηκε με σωματικό χρίσμα παρόμοια με τους παλαιούς, επειδή δεν θα είχε τίποτα το ξεχωριστό, εάν είχε χριστεί όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι. Τώρα όμως, λαμβάνοντας το χρίσμα με το Άγιο Πνεύμα, αναδεικνύεται ξεχωριστός από όλους και μονογενής Χριστός του Θεού. Και το: «με απέστειλε να ευαγγελιστώ τους πτωχούς», εκπληρωνόταν εκείνο τον καιρό, όταν, κηρύσσοντας τη βασιλεία των ουρανών, απήγγειλε και τους μακαρισμούς στους μαθητές του, λέγοντας: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών», αλλά και γιάτρευε «τους συντετριμμένους στην καρδιά», θεραπεύοντάς τους με τις επαγγελίες, μέσω των οποίων έλεγε: «Μακάριοι οι πενθούντες, διότι αυτοί θα παρακληθούν», και: «Μακάριοι όσοι κλαίνε, διότι αυτοί θα γελάσουν». Ήδη δε και στα έθνη, των οποίων οι ψυχές είχαν αιχμαλωτιστεί από τους αόρατους και νοητούς εχθρούς, «κήρυττε άφεση», δίνοντας παραγγελία στους μαθητές του και λέγοντας: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», παρέχοντας μέσω αυτών την «άφεση» των προηγούμενων ασεβειών.

Άνοιξε τα μάτια της διάνοιάς σου και άνοιξε διάπλατα τις πύλες του λογισμού, και αφού σταθείς για πολύ στον εαυτό σου, συλλογίσου, και ρώτησε τον εαυτό σου, και σαν να ζητάς πληροφορίες από κάποιον άλλον, ερευνώντας κάπως έτσι τη φύση των πραγμάτων: ποιος ποτέ από τους απ' αιώνος βασιλιάδες ή άρχοντες ή φιλοσόφους ή νομοθέτες ή προφήτες, Έλληνας ή βάρβαρος, πέτυχε τόσο μεγάλη αρετή και μεγαλείο, όχι βέβαια μετά θάνατον αλλά ενώ ακόμη ζούσε και ανέπνεε και είχε μεγάλη δύναμη, ώστε να γεμίσει την ακοή και τη γλώσσα όλων των ανθρώπων πάνω στη γη με το όνομά του; Αλλά αυτό κανένας δεν το κατόρθωσε παρά μόνο ένας, ο δικός μας Σωτήρας, μετά τη νίκη του κατά του θανάτου, λέγοντας στους μαθητές του έναν λόγο και κάνοντάς τον πράξη: «πορευθείτε, λοιπόν, και μαθητεύστε όλα τα έθνη στο όνομά μου», τους είπε. Και αφού προείπε και διακήρυξε εκ των προτέρων ότι πρέπει να κηρυχθεί το ευαγγέλιό του σε όλη την οικουμένη ως μαρτυρία σε όλα τα έθνη, ταυτόχρονα με τον λόγο έφερε εις πέρας και το έργο. Αμέσως λοιπόν, και όχι μετά από πολύ καιρό, η σύμπασα οικουμένη πληρώθηκε από τα λόγια του. Τι θα μπορούσε, επομένως, να πει απέναντι σε αυτό εκείνος που στην αρχή του λόγου μάς κατέκρινε, όταν η μαρτυρία της ίδιας της όρασης είναι ισχυρότερη από κάθε λόγο;

Διότι αυτοί, αφού έλαβαν την προσταγή από τον ίδιο τον Σωτήρα να μαθητεύσουν όλα τα έθνη, εμπνευσμένοι από τη δική του δύναμη, αφού ξεκίνησαν την πορεία τους προς όλα τα έθνη, διέσχισαν και τα βάρβαρα φύλα και διέτρεξαν ολόκληρη την οικουμένη. Εύλογα λοιπόν, εκ μέρους τους, λέγονται αυτά προς εκείνους που αποδέχθηκαν το κήρυγμα: Ότι, αν και ο Κύριος που κηρύσσεται από εμάς δεν γίνεται αντιληπτός σωματικά και με τα μάτια της σάρκας, εντούτοις από τα ίδια τα έργα μάθετε ποιος πραγματικά είναι και πόσο μέγας είναι αυτός.

Γι' αυτό στα προκείμενα έχει λεχθεί: «Εκεί θα ευφρανθούμε σε αυτόν». Επομένως, ευλόγως το ίδιο προφητικό πνεύμα μέσω του Ησαΐα, εξαγγέλλοντας το χαρμόσυνο μήνυμα για την έρημο, έκανε μνεία και του ίδιου του Ιορδάνη, λέγοντας: «Ευφράνσου, έρημος που διψάς· ας αγαλλιάσει η έρημος, και ας ανθίσει σαν κρίνος· και θα εξαναθήσουν και θα αγαλλιάσουν τα έρημα μέρη του Ιορδάνη. Δυναμώστε, χέρια χαλαρωμένα, και γόνατα παραλυμένα· πάρτε θάρρος οι ολιγόψυχοι στη διάνοια. Δυναμώστε, μη φοβάστε. Ιδού, ο Θεός μας ανταπέδωσε κρίση· αυτός θα έλθει και θα μας σώσει. Τότε θα ανοιχθούν τα μάτια των τυφλών, και τα αυτιά των κωφών θα ακούσουν. Τότε ο χωλός θα πηδήξει σαν ελάφι, και καθαρή θα γίνει η γλώσσα των μογιλάλων· διότι ανέβλυσε νερό στην έρημο, και φάραγγα σε γη διψασμένη». Σε αυτό αναφέρεται τώρα λέγοντας: «Εκεί θα ευφρανθούμε σε αυτόν»· τα οποία βεβαίως εκπληρώθηκαν κατά τη θεοφάνεια του Σωτήρα μας στους ανθρώπους. Γι' αυτό ευλόγως ο παρών ψαλμός, απευθυνόμενος σε όλα τα έθνη, έλεγε: «Ελάτε και δείτε τα έργα του Θεού»· και πάλι: «Πείτε στον Θεό: Πόσο φοβερά είναι τα έργα σου!». Και με απόλυτη συνοχή, αφού είπε: «Εκεί θα ευφρανθούμε σε αυτόν», προσθέτει: «Σε αυτόν που δεσπόζει με τη δύναμή του στον αιώνα». Θα το κατανοήσεις δε και αυτό, ακούγοντας τον ίδιο τον Σωτήρα να λέει: «Μου δόθηκε κάθε εξουσία στον ουρανό και επί της γης· πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη στο όνομά μου».

Διότι, ενώ απευθυνόταν στους μαθητές του με απλή φωνή λέγοντας: «Ελάτε να με ακολουθήσετε, και θα σας κάνω αλιείς ανθρώπων», επιτελούσε το έργο με δύναμη. Και πάλι, όταν τους έδωσε εντολή και είπε: «Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη στο όνομά μου», έδειχνε τη δύναμή του έμπρακτα. Και όταν πάλι είπε: «Πρέπει να κηρυχθεί το Ευαγγέλιο της βασιλείας σε όλη την οικουμένη ως μαρτυρία σε όλα τα έθνη», τους παρείχε τη δυνατότητα να δουν τη δύναμη του λόγου μέσα από τα ίδια τα έργα. Και όταν άλλοτε ανέφερε: «Πάνω σε αυτή την πέτρα θα οικοδομήσω την Εκκλησία μου, και οι πύλες του άδη δεν θα την κατισχύσουν», απέδειξε τη δύναμή του με το ίδιο το γεγονός. Με τον ίδιο λοιπόν τρόπο και σε όλα τα υπόλοιπα λόγια της διδασκαλίας του θα μπορούσες να βρεις συνυφασμένη τη θεϊκή δύναμη. Γι' αυτόν τον λόγο έχει λεχθεί: «Ιδού, θα δώσει στη φωνή του φωνή δύναμης». Αφού λοιπόν δίδαξε αυτά, στη συνέχεια προτρέπει λέγοντας: «Δώστε δόξα στον Θεό για τον Ισραήλ· η μεγαλοπρέπειά του και η δύναμή του βρίσκονται στις νεφέλες». Το μεν λοιπόν, «Δώστε δόξα στον Θεό», λέγεται προς όλους όσοι έχουν κληθεί στη σωτήρια πίστη. Το δε, «για τον Ισραήλ [είναι] η μεγαλοπρέπειά του», υποδηλώνει εκείνους που προέρχονταν από τον Ισραήλ και έγιναν κήρυκες της θεότητάς του, δηλαδή τους αποστόλους και τους ευαγγελιστές, στους οποίους έγινε γνωστή η μεγαλοπρέπειά του, καθώς με αυτόν τον τρόπο ονομάζεται η θεότητά του. Γι' αυτό και λέγεται σε άλλα χωρία: «Διότι υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά σου υπεράνω των ουρανών».

Ακολούθως δε, σαλεύτηκε και σείστηκε η γη, ή κλονίστηκε εξαιτίας όσων ειπώθηκαν προηγουμένως. Διότι, εάν οι αστραπές του φώτισαν την οικουμένη, εάν η φωνή της βροντής του αντήχησε στον τροχό, εάν τα βέλη του διαπερνούν τους πάντες, εάν οι νεφέλες έδωσαν τη φωνή τους, ήταν επόμενο από όλα αυτά να κλονιστεί και να σαλευτεί η γη. Το πώς δε ο δρόμος του βρέθηκε μέσα στη θάλασσα, και τα μονοπάτια του μέσα σε πολλά ύδατα, και πώς τα ίχνη του παραμένουν άγνωστα, θα το κατανοήσεις εάν στρέψεις την προσοχή σου στην υπόσχεση που έδωσε στους μαθητές του, λέγοντας: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη στο όνομά μου»· και, «Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες, έως τη συντέλεια του αιώνος». Διότι αοράτως, συμπαραστεκόμενος στους μαθητές του παντού στη γη, πορευόταν μέσα στη θάλασσα του βίου και στα πολλά ύδατα των εθνών. Και αυτό το έπραττε με αόρατη και αφανή δύναμη· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Και τα ίχνη σου δεν θα γίνουν γνωστά».

Στους ίδιους δε απευθύνει και τα ακόλουθα, εφόσον πρόκειται να αναγγείλουν τη δόξα του Κυρίου σε όλα τα έθνη, και πρόκειται να κηρύξουν σε όλους τους λαούς τα θαυμάσιά του. Ποιοι λοιπόν ήταν αυτοί που τα επιτέλεσαν αυτά με έργα; Αν μεν ήταν δυνατόν να υποδειχθούν άλλοι τέτοιοι, είτε κατά τους χρόνους του Κύρου είτε κατά τους χρόνους του Δαρείου· οι προκείμενες προσταγές δίνονται στους μαθητές του Ιησού, οι οποίοι ακούνε το: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη». Διότι το Άγιο Πνεύμα θέλει να επιτελούν το ευαγγελικό έργο με εντατική και αδιάλειπτη προθυμία· επειδή με τη φράση «από ημέρα σε ημέρα», αυτό ακριβώς φανερώνει, το να ευαγγελίζονται δηλαδή συνεχώς το σωτήριο, για το οποίο έχει ειπωθεί: «Αυτός είναι αληθινά ο Σωτήρας του κόσμου».

Διότι το κάθε ένα από τα έργα του μετέχει στη σοφία του, όντας ποικιλοτρόπως κατασκευασμένο, και μετέχοντας πάνσοφα στη δημιουργική του δύναμη· ξεχωριστά όμως και εξαιρετικά οι όσιοί του του αποδίδουν την ύψιστη δοξολογία· διότι με όσα φρονούν και πράττουν, θα διακηρύξουν τη βασιλεία του, φανερώνοντας προγευστικά ότι, έχοντας στρατευθεί σε αυτόν, αποτελούν δόξα της βασιλείας του· θα μιλήσουν δε και για την εξουσία που είναι σύμφυτη με τη βασιλεία του, καθώς το κάθε ένα από τα κτίσματα του υποτάσσεται με τάξη. Όντας φιλάνθρωποι όσοι επιδιώκουν την οσιότητα που κατευθύνεται προς εσένα και προέρχεται από εσένα, μεταδίδουν άφθονα με διδακτικό τρόπο στους υιούς των ανθρώπων τα αγαθά που έλαβαν. Διότι μόνο σε αυτούς που έχουν υπερβεί την ανθρώπινη ζωή είναι δάσκαλος και καθοδηγητής ο Χριστός, ενώ για εκείνους που τυγχάνουν να είναι ακόμη υιοί των ανθρώπων, δάσκαλοι γίνονται αυτοί που έχουν εκπαιδευτεί από τον Χριστό. Ο Παύλος, για παράδειγμα, ο οποίος δεν παρέλαβε ούτε διδάχθηκε το Ευαγγέλιο από ανθρώπους ή μέσω ανθρώπων, αλλά μέσω της αποκάλυψης του Ιησού Χριστού, έγινε δάσκαλος των εθνών εν πίστει και αληθεία. Εξάλλου, και ο ίδιος ο Σωτήρας αποστέλλει τους αποστόλους για να μαθητεύσουν όλα τα έθνη, έχοντάς τους προηγουμένως διδάξει να μην ονομάζουν κανέναν δάσκαλο επί της γης· επομένως, όσα μαθαίνουν οι όσιοι από αυτόν, τα γνωστοποιούν στους υιούς των ανθρώπων.

Μετά βεβαίως την Ανάληψη του Σωτήρος μας, οι Ιουδαίοι, εκτός από το τόλμημά τους εναντίον Του, είχαν ήδη μηχανευτεί πάρα πολλές επιβουλές και εναντίον των αποστόλων Του. Αρχικά ο Στέφανος θανατώθηκε από αυτούς με λιθοβολισμό· έπειτα μετά από αυτόν αποκεφαλίστηκε ο Ιάκωβος, ο γιος του Ζεβεδαίου και αδελφός του Ιωάννη. Επιπλέον όλων, ο Ιάκωβος, ο οποίος πρώτος είχε αναλάβει τον επισκοπικό θρόνο εκεί μετά την Ανάληψη του Σωτήρος μας, πέθανε με τον τρόπο που έχει ήδη προαναφερθεί. Και αφού οι υπόλοιποι απόστολοι υπέστησαν μύριες θανάσιμες επιβουλές και εκδιώχθηκαν από την ιουδαϊκή γη, ξεκίνησαν την πορεία τους προς όλα τα έθνη για τη διδασκαλία του κηρύγματος, με τη δύναμη του Χριστού, ο οποίος τους είχε πει: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη στο όνομά μου». Εξάλλου, και ο λαός της Εκκλησίας των Ιεροσολύμων είχε λάβει εντολή –σύμφωνα με κάποιο χρησμό που δόθηκε με αποκάλυψη στους δοκίμους άνδρες του τόπου πριν από τον πόλεμο– να μεταναστεύσει από την πόλη και να κατοικήσει σε κάποια πόλη της Περαίας, την οποία ονομάζουν Πέλλα. Όταν λοιπόν όσοι είχαν πιστέψει στον Χριστό μετοίκησαν σε αυτήν από την Ιερουσαλήμ, και αφού πλέον οι άγιοι άνδρες είχαν εγκαταλείψει παντελώς την ίδια τη βασιλική μητρόπολη των Ιουδαίων και ολόκληρη την ιουδαϊκή γη, η θεία δίκη τους καταδίωξε τελικά, επειδή είχαν διαπράξει τόσες παρανομίες εναντίον του Χριστού και των αποστόλων Του, εξαφανίζοντας ριζικά την ίδια εκείνη γενεά των ασεβών από τους ανθρώπους.