Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 28:19

Γι' αυτό, εύλογα ο Σωτήρας και Κύριός μας Ιησούς, ο Υιός του Θεού, μετά την εκ νεκρών ανάστασή του, αφού είπε στους μαθητές του: «πηγαίνετε και κάντε μαθητές σας όλα τα έθνη», προσθέτει: «διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα». Διότι δεν τους έδωσε εντολή να διδάξουν σε όλα τα έθνη τις νομικές διατάξεις του Μωυσή, αλλά όσα ο ίδιος παρήγγειλε· και αυτά ήταν όσα αναφέρονται στα Ευαγγέλιά του. Εύλογα, λοιπόν, και οι δικοί του μαθητές και οι απόστολοι, κατά τη σύσκεψη σχετικά με τα έθνη, ομολογούν ότι δεν είναι δυνατόν να εφαρμόσουν τις διατάξεις του Μωυσή στα έθνη, εφόσον ούτε για τους ίδιους ούτε για τους πατέρες τους στάθηκε κατορθωτό να τις τηρήσουν. Λέει λοιπόν ο Πέτρος στις Πράξεις των Αποστόλων: «Τώρα, λοιπόν, γιατί πειράζετε τον Θεό, επιθέτοντας ζυγό στον τράχηλο των μαθητών, τον οποίο ούτε οι πατέρες μας ούτε εμείς μπορέσαμε να βαστάξουμε;».

Ποιος δε θα μπορούσε να είναι ο νόμος που προήλθε από τη Σιών, όντας διαφορετικός από εκείνον που νομοθετήθηκε στην έρημο μέσω του Μωυσή στο όρος Σινά, παρά ο ευαγγελικός λόγος, ο οποίος μέσω του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού και των αποστόλων του προήλθε από τη Σιών και διαδόθηκε σε όλα τα έθνη; Διότι είναι ολοφάνερο ότι από την Ιερουσαλήμ και το παρακείμενο σε αυτήν όρος Σιών, όπου ο Σωτήρας και Κύριός μας πέρασε τον περισσότερο χρόνο του και πραγματοποίησε τις διδασκαλίες του, ο νόμος της Καινής του Διαθήκης, αφού ξεκίνησε και προχώρησε από εκεί, έλαμψε σε όλους τους ανθρώπους, σύμφωνα με τα δικά του λόγια, τα οποία απηύθυνε προς τους μαθητές του λέγοντας: «να πορευθείτε και να μαθητεύσετε όλα τα έθνη, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα». Και ποια ήταν αυτά, παρά οι διδαχές και οι παιδαγωγικές οδηγίες της Καινής Διαθήκης; Επειδή λοιπόν έχει αποδειχθεί ότι τα πράγματα έχουν κατ' αυτόν τον τρόπο, είναι πλέον ώρα να εξετάσουμε τον χαρακτήρα της Καινής Διαθήκης, καθώς και της προαναγγελθείσας νέας ωδής και του νέου νόμου.

Αυτά και τα παρόμοια διακήρυξε σε όλα τα έθνη ο λόγος της Καινής Διαθήκης μέσω της διδασκαλίας του Χριστού. Και αυτά ήταν εκείνα που ο Χριστός του Θεού προέτρεπε τους μαθητές του να διακηρύξουν σε όλα τα έθνη, λέγοντας: «Πηγαίνετε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα»· παραδίδοντας, λοιπόν, αυτά προς τήρηση σε όλους τους ανθρώπους, Έλληνες και βαρβάρους, φανέρωσε με σαφήνεια τι ακριβώς είναι ο χριστιανισμός, ποιοι είμαστε εμείς και ποιος είναι ο διδάσκαλος τέτοιου είδους λόγων και διδαγμάτων, δηλαδή ο ίδιος ο Σωτήρας και Κύριός μας Ιησούς, ο Χριστός του Θεού, ο οποίος συνέστησε σε ολόκληρο τον κόσμο αυτή τη νέα και πανάρετη πολιτεία, έτσι ώστε να μαθαίνουν να φιλοσοφούν με αυτόν τον τρόπο όχι μόνο οι άνδρες αλλά και οι γυναίκες, οι πλούσιοι και οι φτωχοί, καθώς και οι δούλοι μαζί με τους κυρίους τους.

Ποιος ποτέ από τους αγύρτες διανοήθηκε να θεσπίσει νόμους κατά της ειδωλολατρίας, αντίθετους προς τα δόγματα των βασιλέων και των παλαιών νομοθετών, των φιλοσόφων, των ποιητών και των θεολόγων, και να τους εδραιώσει, και να τους αναδείξει ακαταμάχητους και αήττητους στο πέρασμα των αιώνων; Ο Σωτήρας και Κύριός μας, αντίθετα, δεν περιορίστηκε στο να το σκεφτεί χωρίς να τολμήσει να το επιχειρήσει, ούτε πάλι το επιχείρησε χωρίς να το κατορθώσει, αλλά με έναν λόγο και με μία φωνή, λέγοντας στους μαθητές του: «Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη στο όνομά μου, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα», έκανε τον λόγο του πράξη. Και αμέσως, μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, έγινε μαθητής του κάθε γένος Ελλήνων και βαρβάρων μαζί, και διασπάρθηκαν σε όλα τα έθνη νόμοι αντίθετοι προς τη δεισιδαιμονία των παλαιών, νόμοι πολέμιοι των δαιμόνων και εχθροί κάθε πολυθεϊστικής πλάνης, νόμοι που σωφρόνισαν τους Σκύθες, τους Πέρσες και τους άλλους βαρβάρους, απομακρύνοντάς τους από κάθε παράνομο και θηριώδη τρόπο ζωής, νόμοι ανατρεπτικοί των προαιώνιων εθίμων των ίδιων των Ελλήνων και κήρυκες της νέας και αληθινής ευσέβειας.

Και ποιος δεν θα εκπλησσόταν και δεν θα δυσπιστούσε, εύλογα, μπροστά στο παράδοξο του θαύματος, όταν κανείς από τους επιφανείς άνδρες που υπήρξαν ποτέ μεταξύ των ανθρώπων, ούτε βασιλιάς ούτε νομοθέτης ούτε φιλόσοφος, ούτε Έλληνας ούτε βάρβαρος, δεν αναφέρεται από την ιστορία ότι διανοήθηκε κάτι τέτοιο, αλλά ούτε καν ότι έφτασε στο σημείο να φανταστεί κάτι παρόμοιο; Διότι για τον καθένα ήταν ευκταίο, εάν κατόρθωνε να εδραιώσει το δικό του εγχείρημα έστω και μόνο στη δική του γη, και αν ήταν ικανός να επιβάλει τους νόμους που του φαίνονταν σωστοί, έστω και σε ένα μόνο, το δικό του έθνος. Εκείνος όμως, που δεν διανοήθηκε τίποτα το θνητό και το ανθρώπινο, δες αν δεν πρόφερε πάλι στ' αλήθεια φωνή Θεού, λέγοντας επί λέξει σε εκείνους τους πιο ταπεινούς μαθητές Του: «πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη». Και πώς, θα μπορούσαν να πουν οι μαθητές απαντώντας οπωσδήποτε στον δάσκαλο, θα μας είναι αυτό δυνατό; Πώς δηλαδή θα κηρύξουμε στους Ρωμαίους; Πώς θα συνομιλήσουμε με τους Αιγυπτίους; Και ποια γλώσσα θα χρησιμοποιήσουμε για να απευθυνθούμε στους Έλληνες, εμείς που είμαστε άνθρωποι αναθρεμμένοι μόνο με τη γλώσσα των Σύρων;

Αλλά ο Ιωάννης, ομολογώντας την αλήθεια, δεν αρνήθηκε ότι ήταν προφήτης, διότι ήταν, αλλά ότι ήταν ο ίδιος ο προφήτης που είχε φανερωθεί από τον Μωυσή· και δίδασκε ότι είχε αποσταλεί πριν από εκείνον τον προφήτη. Και επειδή ακριβώς ο λόγος προφήτευε ότι ο προφήτης θα αναδειχθεί για αυτούς τους ίδιους τους εκ περιτομής, ευλόγως ο Σωτήρας και Κύριός μας, εφόσον ήταν ο ίδιος εκείνος που είχε προκηρυχθεί, λέει: «Δεν ήλθα παρά μόνο για τα απολωλότα πρόβατα του οίκου Ισραήλ». Στους αποστόλους του δε παρήγγειλε λέγοντας: «Σε οδό εθνών να μην υπάγετε, και σε πόλη Σαμαρειτών να μην εισέλθετε, αλλά πορεύεσθε μάλλον προς τα απολωλότα πρόβατα του οίκου Ισραήλ», διδάσκοντας σαφώς ότι πρωτίστως σε αυτούς είχε αποσταλεί, σύμφωνα με την προφητεία. Επειδή όμως δεν δέχθηκαν τη χάρη, τους ελέγχει, λέγοντας σε άλλο σημείο: «Διότι ήλθα, και δεν υπήρχε άνθρωπος; Κάλεσα, και δεν υπήρχε αυτός που να υπακούει;». Και λέει προς αυτούς: «Θα αφαιρεθεί από εσάς η βασιλεία του Θεού και θα δοθεί σε έθνος που θα αποδώσει τους καρπούς της». Και στους μαθητές του, μετά την απόρριψη από εκείνους, προστάζει: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη στο όνομά μου».

Προτού όμως προχωρήσω στα δικά του λόγια, θα συμβούλευα αναγκαίως όσους μελετούν το σύγγραμμα του ανδρός, και μάλιστα αν τυχόν υπάρχουν κάποιοι Γαλάτες, να μη λησμονούν τη θεία φωνή του αποστόλου Παύλου. Ο ίδιος, γράφοντας προς τους Γαλάτες, τους προέτρεπε να μην απομακρύνονται «από εκείνον που τους κάλεσε με τη χάρη του Χριστού, για να στραφούν σε άλλο ευαγγέλιο» (διότι «δεν υπάρχει άλλο», όπως είπε, «παρά μόνο ότι υπάρχουν μερικοί που σας αναστατώνουν και θέλουν να διαστρέψουν το ευαγγέλιο του Χριστού»). Επίσης, είναι ανάγκη να προσέξουν εκείνον τον λόγο, με τον οποίο ένας τόσο σπουδαίος απόστολος, βάζοντας στο στόχαστρο ακόμη και τον εαυτό του για να καταντροπιάσει αυτούς που προσπαθούσαν να διαστρέψουν τους ανθρώπους, πρόσθεσε λέγοντας: «αλλά κι αν εμείς ή άγγελος από τον ουρανό σας κηρύξει ευαγγέλιο διαφορετικό από εκείνο που σας κηρύξαμε, ας είναι ανάθεμα». Αυτό ακριβώς επαναλαμβάνει για δεύτερη φορά λέγοντας: «όπως έχουμε προείπει, και τώρα το λέω πάλι, αν κάποιος σας κηρύττει ευαγγέλιο διαφορετικό από εκείνο που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα». Τι ήταν όμως αυτό, πέρα από το οποίο δεν έπρεπε να κηρύττεται άλλο ευαγγέλιο, αν όχι βεβαίως εκείνο ακριβώς που έχει καταγραφεί ότι είπε ο Σωτήρας όταν το παρέδιδε στους μαθητές του: «Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τα στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος»;

Αφού λοιπόν αυτά παρατέθηκαν εν συντομία στους ίδιους τους Γαλάτες αντλώντας μόνο από την προς αυτούς επιστολή, και καθώς η σωτήρια πίστη παρέχει τη μυστική αναγέννηση «εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», και εφόσον, επιπλέον των θείων κειμένων, η Καθολική Εκκλησία του Θεού από τα πέρατα της γης έως τα πέρατα επισφραγίζει τις μαρτυρίες των θείων Γραφών μέσω της άγραφης παράδοσης, έφτασε πλέον η ώρα να εξετάσουμε και τα λόγια του Μάρκελλου και να παράσχουμε τις αποδείξεις για όσα υποσχεθήκαμε, ώστε να μην νομίσει κανείς ότι ο άνδρας συκοφαντείται από εμάς. Επειδή δε ο σκοπός μου είναι να εκθέσω εν συντομία τα λεγόμενά του, δεν θα σταχυολογήσω όλες τις φράσεις του ανδρός, αλλά θα χρησιμοποιήσω μόνο τις πλέον ουσιώδεις, παραλείποντας τις περισσότερες ως περιττές και ως επαναλαμβάνουσες τα ίδια. Πριν όμως από την απόδειξη των λεγομένων, θεωρώ αναγκαίο να καταδείξω πρώτα απ' όλα στους αναγνώστες ότι δεν είχε εξακριβώσει ούτε καν τις πιο εύληπτες φράσεις των θείων αναγνωσμάτων, ώστε να γίνει γνωστό σε όσους ακόμη τον αγνοούν τι λογής άνθρωπος είναι αυτός που οδηγήθηκε στο θράσος να διατυπώσει αυτά τα πράγματα.

Και προσθέτει: διότι έτσι είπε ο Σωτήρας προς τις ιερές πηγές: «πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη». Έπειτα, σαν να συνοψίζει τον λόγο του, εισάγει το συμπέρασμα στη δική του διήγηση λέγοντας: είναι από παντού φανερό ότι οι ιεροί απόστολοι ονομάστηκαν μεταφορικά και πηγές από τον προφήτη. Και ενώ θέλει οι απόστολοι να είναι οι πηγές, δεν του αρέσουν οι προφήτες· γιατί άραγε, παρά μόνο επειδή δεν μπορούσε να τοποθετήσει τη σάρκα του Σωτήρα πριν από εκείνους; Καίτοι, ακόμη και πριν από τις φυσικές και αισθητές πηγές, τις οποίες μνημόνευσε και ο Μωυσής στην κοσμογονία λέγοντας «πηγή δε ανέβαινε από τη γη και πότιζε όλο το πρόσωπο της γης» και πάλι «ποταμός δε εκπορεύεται από την Εδέμ για να ποτίζει τον παράδεισο», προϋπήρχε ο Υιός του Θεού, ο Οποίος διδάσκει αυτά για τον εαυτό Του στο βιβλίο των Παροιμιών. Εκείνος δε που αποκαλύπτεται στον Ιώβ μνημονεύει και πηγές της θάλασσας λέγοντας: «ήλθες δε στην πηγή της θάλασσας, και στα ίχνη της αβύσσου περπάτησες;». Επειδή δε η Γραφή διδάσκει ότι υπάρχουν και κάποια ύδατα υπεράνω των ουρανών, λέγοντας: «αινείτε Αυτόν οι ουρανοί των ουρανών, και τα ύδατα τα υπεράνω των ουρανών», είναι λογικό να νοήσουμε ότι υπάρχουν κάποιες πηγές και για εκείνα τα ύδατα (όποια και αν είναι η φύση τους), έτσι ώστε να αποδειχθεί ότι είναι αρχαιότερος και από εκείνες Εκείνος που έχει πει ότι προϋπάρχει «πριν προέλθουν οι πηγές των υδάτων».

Γι' αυτό τον λόγο, μόνο στην αγία και τρισμακάρια Τριάδα έχει συμπεριληφθεί τούτο, αφού ο Σωτήρας δεν διέταξε τους αποστόλους του να παραδίδουν το μυστήριο της αναγέννησης σε όλους όσοι από τα έθνη πιστεύουν σε αυτόν με άλλον τρόπο, παρά «βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Με τον Πατέρα αφενός να έχει την πρωταρχική εξουσία και να δωρίζει τη χάρη, τον Υιό αφετέρου να τη διακονεί (διότι «η χάρη και η αλήθεια ήλθε διά του Ιησού Χριστού»), και το Άγιο Πνεύμα, δηλαδή τον Παράκλητο, να είναι το ίδιο που χορηγείται σύμφωνα με τις διαιρέσεις των χαρισμάτων που υπάρχουν σε αυτό, «διότι σε άλλον μεν δίνεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας, σε άλλον λόγος γνώσεως σύμφωνα με το ίδιο Πνεύμα, σε έτερον πίστη με το ίδιο Πνεύμα» και ομοίως τα όσα απαριθμούνται μαζί με αυτά. Το Άγιο Πνεύμα, λοιπόν, από τη φύση του ενοικεί μόνο στους αγίους, χορηγούμενο μέσω του Υιού σε όσους κρίνει ο Πατέρας. Και αυτό θα ήταν το έργο του, το να αγιάζει τους πάντες, στους οποίους μεταδίδει ένα ή και περισσότερα από τα χαρίσματα που βρίσκονται σε αυτό, ώστε και οι προφήτες και οι απόστολοι και κάθε θεοφιλής ψυχή, όπως είναι φυσικό και οι ανώτερες και θείες δυνάμεις, να μετέχουν στην αγιότητα που πηγάζει από αυτό.

Και τους προτρέπει να διδάσκουν, μετά την κάθαρση μέσω της δικής του μυστικής διδασκαλίας, όχι τα ιουδαϊκά παραγγέλματα ούτε τις διατάξεις του Μωυσή, αλλά όσα ο ίδιος τους έδωσε εντολή να τηρούν. Αυτά ήταν που όλοι, με απόλυτη συμφωνία, αφού περιόδευσαν όλα τα έθνη, παρέδωσαν σε όλους τους γνώριμους και σε όλες τις εκκλησίες σε ολόκληρη την οικουμένη. Κατ' ανάγκην δε τους προτρέπει και τους καθιστά πιο πρόθυμους στο να αλιεύσουν, να περιοδεύσουν όλα τα έθνη και να κάνουν μαθητές τους κάθε γένος ανθρώπων, μέσω της υπόσχεσης που τους έδωσε λέγοντας: «Και ιδού, εγώ είμαι μαζί σας». [ ] Επισφραγίζοντας δε με έργο αυτόν τον λόγο της υπόσχεσης, όντας μαζί με τον καθένα με θεϊκή δύναμη και παρών ταυτόχρονα σε όλους, εμπνέοντάς τους και συνεργώντας μαζί τους, επιβεβαίωσε το επίτευγμά τους, αναδεικνύοντάς τους δασκάλους όλων των εθνών της θεοσέβειας που παραδόθηκε από αυτόν. Λαμβάνοντας, λοιπόν, θάρρος από αυτήν την υπόσχεση, εκπλήρωναν με έργα τους λόγους του· αμέσως, χωρίς καμία αναβολή, με κάθε προθυμία προχώρησαν στη διδασκαλία των εθνών, αφού αντιλήφθηκαν εμπράκτως και είδαν με τα ίδια τους τα μάτια ζωντανό εκείνον που πριν από λίγο είχε πεθάνει, και εκείνον τον οποίο απαρνήθηκαν με όρκους εξαιτίας όσων είχαν συμβεί, αυτόν τον ίδιο να είναι ολοκάθαρα και αυτοπροσώπως παρών, να συνομιλεί μαζί τους με τον συνήθη τρόπο και να τους υπόσχεται τα όσα προαναφέρθηκαν, μη έχοντας πλέον περιθώριο να απιστήσουν στις υποσχέσεις εξαιτίας της θέας που αντίκριζαν.

Πιστεύοντας ότι καθένα από αυτά είναι και υπάρχει, ότι δηλαδή ο Πατέρας είναι αληθινά Πατέρας, ο Υιός αληθινά Υιός και το Άγιο Πνεύμα αληθινά Άγιο Πνεύμα, όπως ακριβώς και ο Κύριός μας, αποστέλλοντας τους μαθητές του στο κήρυγμα, είπε: «αφού πορευθείτε, να μαθητεύσετε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τα στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Για τα θέματα αυτά διαβεβαιώνουμε ότι έτσι έχουν και έτσι φρονούμε και ότι ανέκαθεν έτσι πιστεύαμε, και ότι μέχρι θανάτου παραμένουμε σταθεροί υπέρ αυτής της πίστεως, αναθεματίζοντας κάθε άθεη αίρεση. Μαρτυρόμαστε ενώπιον του Παντοκράτορος Θεού και του Κυρίου μας Ιησού Χριστού ότι αυτά φρονούσαμε πάντοτε από καρδιάς και ψυχής, από τότε που γνωρίζουμε τον εαυτό μας, και ότι και τώρα τα φρονούμε και τα λέμε σύμφωνα με την αλήθεια, έχοντας τη δυνατότητα να τα καταδείξουμε με αποδείξεις και να σας πείσουμε ότι και κατά τα παρελθόντα χρόνια έτσι πιστεύαμε και έτσι κηρύσσαμε».

Αλλά πρέπει να επανέλθουμε πάλι στη ρήση και ας εξετάσουμε τι άραγε εννοεί ο δάσκαλος με το «προσεχώς» (άμεσα) και το «διά του προσεχώς». «Αφού πορευθείτε», λέει ο Κύριος στους ιερούς αποστόλους, «να μαθητεύσετε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τα στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος»· και εκείνοι πορεύονταν, και αφού πρώτα τους δίδασκαν να πιστεύουν στον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, τον αληθινό και μόνο Θεό, έχοντας πλέον απομακρυνθεί από κάθε άλλο αντικείμενο λατρείας, έτσι τους βάπτιζαν σε αυτό το όνομα. Αυτές λοιπόν οι ονομασίες αποτελούν το γνώρισμα της ομολογίας μας· μέσω αυτών σφραγιζόμαστε και υιοθετούμαστε, και, ομολογώντας γνήσια τα όσα αυτές δηλώνουν, αναγόμαστε στους ουρανούς· το να τις προσφέρουμε με αυτόν τον τρόπο δεν το δίδαξε άγγελος, ούτε άνθρωπος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος· γι' αυτόν τον λόγο και ανάμεσά μας η εκκλησιαστική πράξη χρησιμοποιεί ευρύτατα το όνομα του Πατρός, και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, και το διατηρεί μάλιστα ως αντικείμενο αιώνιας και ευσεβούς προσκύνησης.

Βρόντηξε μαζί με τον Ιωάννη, τον υιό της βροντής, χωρίς να προφέρεις τίποτα το ταπεινό για τον Θεό, ούτε το γήινο, αλλά το υψηλό και υπερκόσμιο (αναγνωρίζοντας ως Θεό Εκείνον που υπήρχε εξαρχής, και ήταν προς τον Θεό, και ήταν ο Θεός Λόγος, και αληθινό Θεό εκ του αληθινού Πατρός, και όχι κάποιον αγαθό σύνδουλο που τιμήθηκε απλώς με την προσηγορία του Υιού· καθώς και τον άλλον Παράκλητο, δηλαδή άλλον σε σχέση με Εκείνον που ομιλεί· και αυτός που ομιλεί είναι ο Λόγος του Θεού)· και όταν μεν διαβάζεις το «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», να ενοπτρίζεσαι την ενότητα της ουσίας· όταν δε διαβάζεις το «θα έλθουμε προς αυτόν και θα κατοικήσουμε μαζί του», να αναλογίζεσαι τη διάκριση των υποστάσεων· όταν δε ακούς το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, να αναλογίζεσαι τις τρεις ιδιότητες.

Αν όμως υπάρχει κάποιο θηρίο αιρετικό και παράλογο, ας παραμείνει κάτω· διαφορετικά θα κινδυνεύσει να λιθοβοληθεί από τον λόγο της αλήθειας. Θα σε βαπτίσω, αφού σε κατηχήσω, εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Ένα είναι το κοινό όνομα και των τριών, η θεότητα. Θα γνωρίσεις, τόσο με τους τύπους όσο και με τα λόγια, ότι, όπως ακριβώς αποβάλλεις ολόκληρη την αθεΐα, έτσι ακριβώς συντάσσεσαι με ολόκληρη τη θεότητα. Να πιστεύεις ότι ολόκληρος ο σύμπας κόσμος, και ο ορατός και ο αόρατος, αφού δημιουργήθηκε εκ του μη όντος από τον Θεό και διοικείται από την πρόνοια του Δημιουργού του, θα δεχθεί τη μεταβολή προς το καλύτερο. Να πιστεύεις ότι το κακό δεν έχει κάποια δική του ουσία, ούτε βασιλεία, ούτε είναι άναρχο, ούτε έλαβε υπόσταση από μόνο του, ούτε δημιουργήθηκε από τον Θεό, αλλά ότι αυτό είναι δικό μας έργο και του πονηρού, το οποίο εισήλθε μέσα μας εξαιτίας της απροσεξίας μας, και δεν είναι έργο του Κτίστη.

Τη διδασκαλία, λοιπόν, από την αρχαιότερη Γραφή, δηλαδή από τον Νόμο, την προφητεία και την παροιμιώδη σοφία, η οποία αναφέρεται στην υπερκείμενη φύση, τη δεχόμαστε μέσα από κάποιο κάτοπτρο και αίνιγμα ως μαρτυρία της αλήθειας που μας έχει αποκαλυφθεί, εκλαμβάνοντας με ευσέβεια το νόημα των ρητών, ώστε να συμφωνεί με την πίστη που έχει εκτεθεί από τον Δεσπότη των όλων. Αυτή την πίστη τη διαφυλάσσουμε κατά λέξη, καθαρή και ανόθευτη, όπως ακριβώς την παραλάβαμε, κρίνοντας την έστω και κατ' ελάχιστον παραποίηση των παραδοθέντων ρητών ως έσχατη βλασφημία και ασέβεια. Πιστεύουμε, επομένως, σύμφωνα με την πίστη που εξέθεσε στους μαθητές ο Κύριος, ο οποίος είπε: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος». Αυτός είναι ο λόγος του μυστηρίου, εντός του οποίου, μέσω της άνωθεν γεννήσεως, μετασκευάζεται η φύση μας από το φθαρτό προς το άφθαρτο, ανακαινιζόμενη από τον παλαιό άνθρωπο κατ' εικόνα Εκείνου που έκτισε εξ αρχής το θεοειδές ομοίωμα. Σε αυτήν, λοιπόν, την πίστη που παραδόθηκε από τον Θεό στους Αποστόλους δεν κάνουμε ούτε αφαίρεση, ούτε παραλλαγή, ούτε προσθήκη, γνωρίζοντας απολύτως ότι όποιος τολμά να διαστρεβλώσει τη θεία φωνή μέσω σοφιστικής κακουργίας, αυτός προέρχεται από τον πατέρα του τον διάβολο, ο οποίος, έχοντας εγκαταλείψει τα λόγια της αλήθειας, λαλεί από τα δικά του, γινόμενος ο πατέρας του ψεύδους.

Γι' αυτόν τον λόγο λέμε ότι το μυστήριο της ευσέβειας έχει παραδοθεί στους αγίους μαθητές ως ενωμένο και ταυτόχρονα διακριτό, το ότι δηλαδή πρέπει να πιστεύουμε στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Διότι, από τη μία πλευρά, η ιδιότητα των υποστάσεων καθιστά σαφή και ασύγχυτη τη διάκριση των προσώπων, και από την άλλη, το ένα και μοναδικό όνομα που προτάσσεται στην έκθεση της πίστεως ερμηνεύει σαφώς σε εμάς την ενότητα της ουσίας των προσώπων της πίστεως, εννοώ του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Διότι μέσω αυτών των ονομασιών δεν διδασκόμαστε κάποια διαφορά ως προς τη φύση, αλλά μόνο τις γνωριστικές ιδιότητες των υποστάσεων· ώστε να γνωρίζουμε ότι ούτε ο Πατέρας είναι Υιός, ούτε ο Υιός είναι Πατέρας, ούτε το Άγιο Πνεύμα είναι Υιός ή Πατέρας, αλλά να αναγνωρίζουμε το καθένα από αυτά στον ιδιαίτερο χαρακτήρα της υπόστασής του, θεωρούμενο καθ' εαυτό σε απεριόριστη τελειότητα και χωρίς να διαιρείται από αυτό με το οποίο είναι ενωμένο.

Τι σημαίνει λοιπόν το ακατονόμαστο όνομα, για το οποίο ο Κύριος, αφού είπε «βαπτίζοντάς τους εις το όνομα», δεν προσέθεσε την ίδια την ενδεικτική λέξη που δηλώνεται από το όνομα; Έχουμε την εξής αντίληψη για το ζήτημα αυτό: ότι δηλαδή όλα τα όντα που υπάρχουν στην κτίση προσδιορίζονται μέσω της σημασίας των ονομάτων. Διότι αυτός που προφέρει τη λέξη «ουρανός», κατεύθυνε τη διάνοια του ακροατή στο κτίσμα που δηλώνεται από το όνομα, και εκείνος που ανέφερε ονομαστικά τον άνθρωπο ή κάποιο άλλο από τα ζώα, αποτύπωσε αμέσως στον ακροατή τη μορφή του ζώου· και όλα τα άλλα ομοίως, μέσω των ονομάτων που τους έχουν αποδοθεί, ζωγραφίζονται στην καρδιά εκείνου που δέχθηκε μέσω της ακοής την ονομασία η οποία χαρακτηρίζει το πράγμα. Μόνη δε η άκτιστη φύση, την οποία πιστεύουμε στον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, είναι ανώτερη από κάθε ονομαστική σημασία. Γι' αυτόν τον λόγο, ο Λόγος κατά την παράδοση της πίστεως, αν και ανέφερε τη λέξη «όνομα», δεν προσέθεσε ποιο είναι αυτό (διότι πώς θα μπορούσε να βρεθεί όνομα για κάτι που είναι πάνω από κάθε όνομα;), αλλά έδωσε την ελευθερία, ανάλογα με το τι μπορεί να συλλάβει η κινούμενη με ευσέβεια διάνοιά μας ώστε να βρει κάποιο όνομα ενδεικτικό της υπερκείμενης φύσης, αυτό να το εφαρμόζει ομοίως στον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, είτε είναι το «αγαθό» είτε το «άφθαρτο», ό,τι νομίζει ο καθένας ότι αξίζει να χρησιμοποιηθεί προς ένδειξη της ακήρατης φύσης.

Αφού, λοιπόν, αυτά διαχωρίστηκαν με αυτόν τον τρόπο, αναθεματίζοντας κάθε αιρετική αντίληψη σχετικά με τα θεία δόγματα, πιστεύουμε, όπως διδαχθήκαμε από τη φωνή του Κυρίου, στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, ομολογώντας μαζί με αυτή την πίστη και την οικονομία που επιτελέστηκε από τον Δεσπότη της κτίσεως υπέρ των ανθρώπων. Ο Οποίος, αν και υπήρχε στη μορφή του Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό Του λαμβάνοντας μορφή δούλου και, αφού σαρκώθηκε στην αγία Παρθένο, μας λύτρωσε από τον θάνατο στον οποίο κρατιόμασταν όντας πουλημένοι εξαιτίας της δικής μας αμαρτίας, δίνοντας ως αντάλλαγμα για τη λύτρωση των ψυχών μας το τίμιο αίμα Του, το οποίο έχυσε πάνω στον σταυρό· και αφού άνοιξε τον δρόμο σε εμάς για την εκ νεκρών ανάσταση μέσω του εαυτού Του, θα έλθει στους καθορισμένους καιρούς μέσα στη δόξα του Πατρός, για να κρίνει την κάθε ψυχή με δικαιοσύνη, όταν όλοι όσοι βρίσκονται στα μνήματα θα ακούσουν τη φωνή Του, και θα εξέλθουν, εκείνοι μεν που έπραξαν τα αγαθά σε ανάσταση ζωής, ενώ εκείνοι που έπραξαν τα φαύλα σε ανάσταση κρίσεως. Προκειμένου, όμως, η αιρετική διαφθορά, που τώρα διασπείρεται από τον Ευνόμιο, να μην παρεισφρήσει ανεξέταστα σε κάποιον από τους πιο απλοϊκούς και βλάψει τον ακέραιο άνθρωπο, αναγκαστικά θα προσπαθήσουμε, παραθέτοντας τμηματικά την έκθεση πίστεως που κυκλοφορεί από αυτούς, να ανασκευάσουμε την κακία του δόγματός τους.

Η διατύπωση λοιπόν του δόγματός τους έχει ως εξής: «πιστεύουμε στον έναν και μόνο αληθινό Θεό, σύμφωνα με τη διδασκαλία του ίδιου του Κυρίου, τιμώντας τον όχι με ψευδή φωνή (διότι είναι αψευδής), αλλά σε αυτόν που είναι πραγματικά, ως προς τη φύση και τη δόξα, ένας Θεός, ανάρχως, αϊδίως και ατελευτήτως μόνος». Αυτός που διακηρύττει ότι πιστεύει σύμφωνα με τη διδασκαλία του Κυρίου, ας μην διαστρεβλώνει την έκθεση της πίστεως που παραδόθηκε από τον Δεσπότη των όλων σύμφωνα με τις δικές του αντιλήψεις, αλλά ας ακολουθεί τους λόγους της αλήθειας. Εφόσον λοιπόν εκεί ο λόγος περί της πίστεως περιέχει το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, τι είδους συμφωνία έχουν τα όσα εκτίθενται τώρα με τα λόγια του Δεσπότη, ώστε να ανάγουν ένα τέτοιο δόγμα στη δική Του διδασκαλία; Το πού λοιπόν είπε ο Κύριος μέσα στους ευαγγελικούς λόγους ότι πρέπει να πιστεύουμε «στον έναν και μόνο αληθινό Θεό», δεν θα μπορούσαν να το υποδείξουν, εκτός εάν έχουν κάποιο νέο ευαγγέλιο. Διότι εκείνα που από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα αναγινώσκονται κατά διαδοχή στις Εκκλησίες δεν περιέχουν αυτή τη διατύπωση που ορίζει ότι πρέπει να πιστεύουμε ή να βαπτίζουμε «στον έναν και μόνο αληθινό Θεό», όπως αυτοί ισχυρίζονται, αλλά στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.

Σε εκείνους, λοιπόν, που έχουν πιστέψει, σύμφωνα με την κυριακή έκθεση της πίστεως, στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, ομολογείται εξίσου ότι κανένα από αυτά δεν έχει δημιουργηθεί, και καθόλου η σημασία του «αγεννήτου» δεν παραβλάπτει την υγιή πίστη. Για τους αμβλύνοες, όμως, και ακατέργαστους στη σκέψη, το όνομα αυτό γίνεται η αρχή της εκτροπής από την υγιή διδασκαλία. Διότι, μην έχοντας κατανοήσει την αληθινή σημασία του ονόματος —ότι δηλαδή η λέξη «αγέννητος» σημαίνει αποκλειστικά το ότι δεν έχει γεννηθεί, και ότι το αδημιούργητο είναι κοινό γνώρισμα για καθετί που υπέρκειται της κτίσεως— εγκατέλειψαν την πίστη στον Πατέρα και προέταξαν τον όρο «αγέννητος» αντί του Πατρός. Επειδή δε, όπως έχει ειπωθεί, με το όνομα αυτό δεν συνυποδηλώνεται η υπόσταση του Μονογενούς, προσδιορίζουν την ύπαρξη του Υιού από κάποια καθορισμένη αρχή, λέγοντας αυτό ακριβώς που ο ίδιος πρόσθεσε τώρα στα προειρημένα: <ότι δηλαδή δεν ονομάζεται Υιός χωρίς να προηγηθεί η γέννηση της υπάρξεώς του>.

Ή είναι απολύτως προφανές ότι κανείς δεν θα μπορούσε να μας προσάψει τον αριθμό των τριών θεών, εάν προηγουμένως ο ίδιος δεν κατασκεύαζε δυάδα θεών στο δικό του δόγμα. Διότι το ένα, όταν προστίθεται στα δύο, δημιουργεί την τριάδα των θεών. Αλλά σε εκείνους από τους οποίους προσκυνείται ένας Θεός στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, ποια θέση έχει η κατηγορία περί τριών θεών;

Μήπως δυσανασχετείς, εσύ που μάχεσαι τολμηρά ενάντια στη δόξα του Πνεύματος, και φθονείς τον Παράκλητο για τον σεβασμό με τον οποίο τιμάται από τους ευσεβείς; Άφησε, λοιπόν, την αντιδικία μαζί μου και αντιστάσου στα λόγια του Κυρίου, αν μπορείς, τα οποία καθιέρωσαν για τους ανθρώπους την επίκληση του βαπτίσματος. Και τι λέει το παράγγελμα του Δεσπότη; Να τους βαπτίζετε στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Πώς στο όνομα του Πατρός; Επειδή είναι η αρχή των πάντων. Πώς στον Υιό; Επειδή είναι ο δημιουργός της κτίσεως. Πώς στο Άγιο Πνεύμα; Επειδή είναι το τελειωτικό των πάντων. Υποκύπτουμε λοιπόν στον Πατέρα, για να αγιασθούμε· υποκύπτουμε και στον Υιό, για να συμβεί ακριβώς αυτό· υποκύπτουμε και στο Άγιο Πνεύμα, για να γίνουμε αυτό που εκείνο είναι και ονομάζεται. Δεν υπάρχει διαφορά στον αγιασμό, με την έννοια ότι ο Πατέρας αγιάζει περισσότερο, ο Υιός λιγότερο, και το Άγιο Πνεύμα λιγότερο από τους δύο. Γιατί λοιπόν κατακερματίζεις τις τρεις υποστάσεις σε διαφορετικές φύσεις και δημιουργείς τρεις θεούς ανόμοιους μεταξύ τους, τη στιγμή που δέχεσαι και από τους τρεις μία και την αυτή χάρη;

Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που αναλαμβάνουν με ιατρική γνώση αυτούς που έχουν εξαντληθεί από χρόνιο λιμό δεν τους οδηγούν απότομα στον κορεσμό, συγκαταβαίνοντας στην αδυναμία τους· αλλά, αφού με τη σύμμετρη τροφή ανακτήσουν τις δυνάμεις τους, τότε τους επιτρέπουν να χορτάσουν ελεύθερα. Με τον ίδιο τρόπο, επειδή η ανθρώπινη φύση καταναλώθηκε από τον φοβερό λιμό, η μετοχή στην τροφή των μυστηρίων προσφέρεται σε αυτούς με μέτρο από τη θεία οικονομία, ώστε, προσλαμβάνοντας πάντοτε το τέλειο σύμφωνα με μια διαδοχική τάξη, να φτάσουν έτσι στο τέρμα της τελειότητας. Διότι αυτό που μας σώζει είναι η ζωοποιός δύναμη, η οποία πιστεύεται στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Όσοι, όμως, είναι ανίκανοι να χωρέσουν το παν εξαιτίας της ασθένειας των ψυχών τους που προκλήθηκε από τον λιμό, αφού πρώτα μεταστράφηκαν από την πολυθεΐα μέσω των προφητών και του νόμου, εθίζονται στο να αποβλέπουν σε μία θεότητα, και στη μία αυτή θεότητα κατανοούν μόνο τη δύναμη του Πατρός, καθότι είναι ανίκανοι, όπως είπα, να δεχτούν την τέλεια τροφή. Έπειτα, μέσω του Ευαγγελίου, αποκαλύπτεται και ο μονογενής Υιός σε εκείνους που είχαν προτελειωθεί μέσω του νόμου, και ύστερα από αυτό έρχεται σε εμάς η τέλεια τροφή της φύσης μας, το Άγιο Πνεύμα, στο οποίο υπάρχει η ζωή.

Εμείς ομολογούμε ότι η διδασκαλία του Κυρίου, την οποία απηύθυνε προς τους μαθητές παραδίδοντάς τους το μυστήριο της ευσέβειας, αποτελεί θεμέλιο και ρίζα της ορθής και υγιούς πίστης, και πιστεύουμε ότι δεν υπάρχει τίποτε άλλο ούτε υψηλότερο ούτε ασφαλέστερο από εκείνη την παράδοση. Η δε διδασκαλία του Κυρίου είναι η εξής: «Πορευθέντες, λέει, μαθητεύσατε πάντα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος».

Προς τον αιρετικό Ηρακλειανό Ο λόγος της υγιούς πίστεως, για όσους αποδέχονται με καλή προαίρεση τις θεόπνευστες φωνές, αντλεί την ισχύ του από την απλότητά του και δεν έχει ανάγκη από καμία περίτεχνη επινόηση λόγου για την απόδειξη της αλήθειας, όντας αφ' εαυτού κατανοητός και σαφής από την αρχική παράδοση, την οποία παραλάβαμε από τη φωνή του Κυρίου, όταν εκείνος παρέδωσε το μυστήριο της σωτηρίας κατά το λουτρό της παλιγγενεσίας. Διότι λέγει: «Πηγαίνετε και κάντε μαθητές μου όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας έδωσα ως εντολή». Διαιρώντας, δηλαδή, σε δύο μέρη τον τρόπο ζωής των Χριστιανών, στο ηθικό μέρος και στην ακρίβεια των δογμάτων, διασφάλισε το μεν σωτήριο δόγμα μέσω της παραδόσεως του βαπτίσματος, ενώ προστάζει να συγκροτείται ορθά ο βίος μας μέσω της τηρήσεως των εντολών του. Το μέρος, όμως, που αφορά τις εντολές, επειδή επιφέρει μικρότερη ζημία στην ψυχή, αφέθηκε ανέπαφο από τον διάβολο· αντίθετα, στο κυριότερο και σπουδαιότερο μέρος συγκεντρώθηκε όλη η προσπάθεια του Αντικειμένου, με σκοπό να παρεκκλίνουν οι ψυχές των πολλών, έτσι ώστε, ακόμη κι αν επιτευχθεί κάτι ορθό μέσω της τηρήσεως των εντολών, να μην αποφέρει κανένα όφελος, εφόσον η μεγάλη και πρωταρχική ελπίδα απουσιάζει από τους εξαπατημένους εξαιτίας της πλάνης τους ως προς το δόγμα.

Επειδή, λοιπόν, δεν κατανοούμε καμία διαφορά ως προς το ακατάληπτο των τριών προσώπων (διότι δεν είναι το ένα περισσότερο ακατάληπτο και το άλλο λιγότερο, αλλά ένας είναι ο λόγος της ακαταληψίας για την Τριάδα), γι' αυτό λέμε, καθοδηγούμενοι από το ίδιο αυτό το ασύλληπτο και ακατανόητο, ότι δεν βρίσκουμε καμία διαφορά ουσίας στην Αγία Τριάδα, εκτός από την τάξη των προσώπων και την ομολογία των υποστάσεων. Διότι μια τάξη έχει παραδοθεί στο Ευαγγέλιο, σύμφωνα με την οποία η πίστη αρχίζει από τον Πατέρα, προχωρά μέσω του Υιού και καταλήγει στο Άγιο Πνεύμα. Η δε διαφορά των προσώπων, η οποία φανερώνεται στην ίδια αυτή τάξη της παραδόσεως των υποστάσεων, δεν προκαλεί καμία σύγχυση σε όσους μπορούν να ακολουθήσουν τα νοήματα του λόγου, καθώς η ονομασία του Πατρός εκφράζει μια ιδιαίτερη έννοια, όπως και του Υιού, καθώς και του Αγίου Πνεύματος μια ιδιαίτερη, χωρίς με κανέναν τρόπο αυτά που σημαίνονται να συγχέονται μεταξύ τους. Βαπτιζόμαστε, λοιπόν, όπως παραλάβαμε, εις Πατέρα και Υιόν και Άγιον Πνεύμα· και πιστεύουμε όπως βαπτιζόμαστε —διότι αρμόζει η πίστη να είναι σύμφωνη με την ομολογία. Και δοξάζουμε όπως πιστεύουμε —διότι δεν είναι στη φύση της δοξολογίας να αντιμάχεται την πίστη, αλλά αυτά στα οποία πιστεύουμε, αυτά και δοξάζουμε.

Εμείς ομολογούμε ότι η διδασκαλία του Κυρίου, την οποία απηύθυνε προς τους μαθητές παραδίδοντάς τους το μυστήριο της ευσέβειας, αποτελεί το θεμέλιο και τη ρίζα της ορθής και υγιούς πίστεως, και πιστεύουμε πως δεν υπάρχει τίποτα άλλο ούτε υψηλότερο ούτε ασφαλέστερο από εκείνη την παράδοση. Η δε διδασκαλία του Κυρίου είναι η εξής: «Πορευθείτε, λέγει, και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος».

Αλλά ο Παύλος, βεβαίως, αποσιωπά τα απόρρητα, και καλά πράττει· διότι γνωρίζει αφενός να ακούει στον παράδεισο τα άρρητα ρήματα, και αφετέρου να αποφεύγει τη φανέρωση των ανεκφώνητων, όταν κάνει λόγο για τα κατώτερα δημιουργήματα. Οι πολέμιοι όμως της αλήθειας αποτολμούν να καταπιάνονται και με τα άρρητα, προσβάλλοντας το μεγαλείο του Πνεύματος με την ταπεινότητα της κτίσης, σαν να μην έχουν ακούσει ότι ο ίδιος ο Θεός Λόγος, παραδίδοντας στους μαθητές το μυστήριο της θεογνωσίας, είπε ότι στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος ολοκληρώνεται και παρέχεται η ζωή σε όσους αναγεννώνται, και ότι, με το να συντάξει το Πνεύμα με τον Πατέρα και τον εαυτό Του, το διαχώρισε από την υπόνοια ότι ανήκει στην κτίση. Έτσι, και από τους δύο προκύπτει ευσεβής και πρέπουσα αντίληψη για αυτό, καθώς ο μεν Παύλος, όταν έκανε μνεία της κτίσης, αποσιώπησε τη φύση του Πνεύματος, ο δε Κύριος, όταν έκανε μνεία της ζωοποιού δυνάμεως, συνέδεσε το Άγιο Πνεύμα με τον Πατέρα και τον εαυτό Του.

Αν, πάλι, κάποιος νομίζει ότι εμείς τους προσάπτουμε αυτά από συκοφαντία, ας εξετάσει από μόνος του τα όσα έχουν γραφτεί από τον ίδιο, τόσο αυτά που τέθηκαν ενώπιόν μας προς εξέταση, όσο και όσα έπονται ως λογική συνέχεια των λεγομένων του. Διότι λέει, παραποιώντας τον νόμο του Κυρίου (επειδή η παράδοση της θείας μυσταγωγίας είναι νόμος), ότι το βάπτισμα δεν τελείται εις τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, όπως ακριβώς παρήγγειλε στους μαθητές παραδίδοντας το μυστήριο, αλλά «εις δημιουργό και κτίστη, και όχι μόνο Πατέρα», υποστηρίζει, «του Μονογενούς, αλλά και Θεό». Ώ, αυτός που ποτίζει τον πλησίον του με θολερή διαστρέβλωση, πώς αναταράσσει και θολώνει την αλήθεια με τη λασπώδη προσθήκη του! Πώς δεν φοβάται την επικείμενη κατάρα εναντίον όσων προσθέτουν κάτι στα θεία λόγια ή τολμούν να αφαιρέσουν από αυτά; Ας αναγνώσουμε τη φωνή του Κυρίου μέσα από τα ίδια Του τα λόγια.

«Πορευθέντες», λέει, «μαθητεύσατε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τα στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Πού ονόμασε κτίσμα τον Υιό; Πού δίδαξε ο λόγος τον Πατέρα ως κτίστη και δημιουργό του Μονογενούς; Πού στα όσα ειπώθηκαν διδάσκεται ότι ο Υιός είναι δούλος του Θεού; Πού κατά την παράδοση του μυστηρίου κηρύσσεται ο Πατέρας ως Θεός του Υιού; Άραγε, εσείς που παρασυρθήκατε από την απάτη προς την απώλεια, κατανοείτε και αντιλαμβάνεστε ποιον ορίσατε ως καθοδηγητή των ψυχών σας; Αυτόν που νοθεύει τις Άγιες Γραφές, αυτόν που μεταβάλλει τα θεία λόγια, αυτόν που θολώνει με τον δικό του βόρβορο την καθαρότητα των δογμάτων της ευσέβειας, αυτόν που όχι μόνο οπλίζει τη γλώσσα του εναντίον μας, αλλά και επιχειρεί να παραποιήσει τα ίδια τα άγια λόγια, αυτόν που επιμένει φιλόνεικα να αποδείξει τη δική του διαστροφή ως πιο έγκυρη από τη διδασκαλία του Κυρίου; Δεν βλέπετε ακόμη ότι υψώνει τον εαυτό του ενάντια στο προσκυνούμενο Όνομα, έτσι ώστε με την πάροδο του χρόνου να αποσιωπηθεί το όνομα του Κυρίου και να εισαχθεί στις Εκκλησίες στη θέση του Χριστού ο Ευνόμιος; Δεν αναλογίζεστε ακόμη ότι αυτό το άθεο κήρυγμα έχει τεθεί εκ των προτέρων από τον διάβολο ως άσκηση, προετοιμασία και προοίμιο της παρουσίας του αντιχρίστου;

Του οποίου Υιός είναι ένας, άναρχος μεν ως άχρονος, όχι άναρχος δε ως προς το ότι έχει αρχή και ρίζα και πηγή τον Πατέρα, από τον οποίο και μόνο, προ πάντων των αιώνων, ασωμάτως, αρρεύστως, απαθώς, γεννητώς προήλθε, αλλά δεν διαιρέθηκε, όντας Θεός εκ Θεού, όχι άλλος μεν καθόσον είναι Θεός, άλλος δε καθόσον είναι Υιός, υπάρχοντας πάντοτε και όντας πάντοτε Υιός και μόνο Υιός και όντας πάντοτε προς τον Θεό ασυγχύτως, όχι αιτία και αρχή της εν Τριάδι νοούμενης θεότητας, επειδή υπάρχει εκ της αιτίας και αρχής του Πατρός, αλλά αιτία και αρχή όλων των δημιουργημάτων, εφόσον δι' αυτού έγιναν τα πάντα, «ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό», αλλά κατά τη συντέλεια των αιώνων κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας για εμάς μορφή όμοια με τη δική μας, και από την Αειπάρθενο Μαρία, με την ευδοκία του Πατρός και τη συνέργεια του Αγίου Πνεύματος, κυοφορήθηκε κατά τον νόμο της φύσεως και γεννήθηκε συγχρόνως Θεός και άνθρωπος και, έχοντας αληθινά ενανθρωπήσει, έγινε όμοιος με εμάς κατά πάντα εκτός από την αμαρτία, παραμένοντας αυτό που ήταν, Θεός αληθινός, ενώνοντας ασυγχύτως και ατρέπτως τις δύο φύσεις και θελήσεις και ενέργειες, και παραμένοντας ένας Υιός σε μία υπόσταση και μετά την ενανθρώπηση, ενεργώντας όλα τα θεία ως Θεός και όλα τα ανθρώπινα ως άνθρωπος, υποκείμενος στα αδιάβλητα ανθρώπινα πάθη, όντας μεν απαθής και αθάνατος και παραμένοντας έτσι ως Θεός, πάσχοντας όμως εκουσίως κατά σάρκα ως άνθρωπος και σταυρωθείς και θανών και ταφείς και αναστάς την τρίτη ημέρα, ο οποίος, αφού εμφανίστηκε στους μαθητές μετά την ανάσταση και τους υποσχέθηκε τη δύναμη εξ ύψους και τους παρήγγειλε «να μαθητεύσουν όλα τα έθνη και να τα βαπτίζουν εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος και να τα διδάσκουν να τηρούν όσα τους ενετείλατο», ανελήφθη ο ίδιος στον ουρανό και κάθισε εκ δεξιών του Πατρός, καθιστώντας το δικό μας φύραμα ομότιμο και ομόθρονο ως ομόθεο, με το οποίο φύραμα πρόκειται και πάλι να έλθει μετά δόξης για να κρίνει ζώντες και νεκρούς και να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του.

Γνωρίζοντας και εμείς ότι το ανθρώπινο πρόσλημμα και το φύραμα που πήρε από εμάς είναι αισθητό και περιγραπτό, το εικονίζουμε και το προσκυνούμε με ευσέβεια, όπως και εκείνη που τον γέννησε εν παρθενία και εκείνους που τον ευαρέστησαν τέλεια. Αυτού τα σύμβολα των παθών, και μάλιστα τον σταυρό, τα τιμούμε και τα προσκυνούμε ως θεία τρόπαια κατά του κοινού εχθρού. Κάνοντας καθημερινά την ανάμνησή του σύμφωνα με τη δική του εντολή, ιερουργούμε τα θειότατα μυστήρια και μετέχουμε σε αυτά. Σύμφωνα με τη δική του παραγγελία, προπαντός βαπτιζόμαστε και βαπτίζουμε στο ένα σεπτό και προσκυνητό όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.

Διότι ακούσαμε μόλις τώρα τον ευαγγελιστή Ματθαίο να ευαγγελίζεται ότι «οι έντεκα μαθητές πορεύτηκαν στη Γαλιλαία, στο όρος που τους είχε ορίσει ο Ιησούς, και όταν τον είδαν τον προσκύνησαν, μερικοί όμως δίστασαν»· αλλά, όταν ο Κύριος πλησίασε και τους μίλησε, βεβαιώθηκαν και εκείνοι. Διότι λέει: «Πλησίασε σε αυτούς ο Ιησούς και τους μίλησε, λέγοντας: Μου δόθηκε κάθε εξουσία στον ουρανό και στη γη· πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη». Αυτό είναι το νόημα για το οποίο πριν από λίγο ανέφερα εκείνο το αποστολικό λόγιο, ότι δηλαδή η αποβολή των Ιουδαίων έγινε καταλλαγή του κόσμου, και εμείς ελεηθήκαμε λόγω της δικής τους απείθειας. Διότι Εκείνος που προηγουμένως έλεγε στους δικούς του μαθητές: «Μην πάτε σε δρόμο εθνικών και μην μπείτε σε πόλη Σαμαρειτών, αλλά να πορευθείτε μάλλον προς τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ», Αυτός τώρα λέει: «πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη». Επειδή και εμείς απειθήσαμε παλαιότερα και δεν θελήσαμε να γνωρίσουμε τον Θεό, ο οποίος είναι παρών στον κόσμο και κηρύσσεται μέσω της αρμονίας των όντων, δικαίως ο Κύριος συνομιλούσε μέσω του εαυτού του και των προφητών του με εκείνους που με ευπείθεια τον είχαν γνωρίσει. Τώρα όμως, επειδή απείθησαν και εκείνοι, τίποτα δεν αποτελεί εμπόδιο στη δικαιοκρισία του Θεού ώστε να ελεηθούμε και εμείς και να γίνουμε μαθητές του μέσω των ιερών Αποστόλων.

Και όσους μεν είναι άξιοι της γης θα τους αφήσω σε αυτήν, ενώ όσους δικαιώθηκαν θα τους αναλάβω στους ουρανούς μαζί με τα ίδια τους τα σώματα και θα τους χαρίσω τη βασιλεία των ουρανών. «Πηγαίνετε τώρα», λέει, «και μαθητεύσατε όλα τα έθνη», βαπτίζοντάς τους και διδάσκοντάς τους. Και αυτό προέρχεται από την εξουσία που έλαβε· διότι δεν είπε μόνο να διδάσκετε, αλλά και να μαθητεύσετε όλα τα έθνη. Διότι το να διδάσκουν μόνο, ανήκε στους Αποστόλους που εκτελούσαν το πρόσταγμα, το να αποκτούν όμως μαθητές και να βαπτίζουν, και μάλιστα αυτούς που συγκεντρώνονταν κατά πλήθη από κάθε έθνος και γένος, δεν ανήκε πλέον μόνο σε αυτούς που δίδασκαν, αλλά και σε αυτούς που υπάκουαν, ή μάλλον ανήκε στη θεία χάρη και τη δύναμη Εκείνου που έδωσε την προσταγή· το οποίο δηλώνοντας και ο θείος Παύλος έλεγε, «μου δόθηκε χάρη, για να φέρω στην υπακοή όλα τα έθνη». «Βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Βλέπετε τη συμφυΐα και την ομοτιμία των τριών προσκυνητών προσώπων να κηρύττεται με παρρησία;

Πόσοι από τους δικούς μας παραμελούν τη σωφροσύνη, μη αρκούμενοι στους νόμιμους γάμους, αλλά προστρέχοντας σε πόρνες και παράνομες συνευρέσεις; Εξαιτίας αυτών και παρόμοιων αμαρτημάτων, πολλοί από τους δικούς μας έγιναν, άλλοι θύματα μαχαιριού και άλλοι λεηλασίας· και άλλοι πρόκειται να γίνουν, αν δεν μετανοήσουν. Διότι, ακόμη κι αν ξεφύγει κανείς εδώ από εκείνη τη μέλλουσα οργή, μετά τον θάνατο, για όσους έζησαν χωρίς μετάνοια, είναι αναπόδραστη και δεν θα την αποφύγει. «Διότι εξαιτίας αυτών έρχεται», λέγει, «η οργή του Θεού επί τους υιούς της απειθείας», τόσο η παρούσα όσο και η μέλλουσα. Ας επιστρέψουμε λοιπόν, αδελφοί, ο καθένας από τις πονηρίες του· ας μην κάνουμε κακά, και δεν θα μας βρουν κακά· αλλά ας μάθουμε να κάνουμε το καλό. Και τις μεν κακίες ας τις αποβάλουμε μέσω της εξομολόγησης και της πρέπουσας μετάνοιας· αν όμως δεν μπορούμε να εφαρμόσουμε τέλεια τις αρετές, με την ταπείνωση προς τον Θεό, με την ελεημοσύνη στους φτωχούς από όσα διαθέτουμε, και με την ανεξίκακη διάθεση απέναντι σε όσους μας φταίνε, ας ελκύσουμε την άνωθεν συγχώρεση και ας αναπληρώσουμε τη δική μας έλλειψη στα αγαθά έργα μέσω της φιλανθρωπίας του Θεού, ώστε ο Κύριος να παραμένει αδιαλείπτως μαζί μας, σύμφωνα με την υπόσχεσή Του· διότι, αφού έδωσε παραγγελία στους μαθητές να βαπτίζουν και να διδάσκουν, προσθέτει: «και ιδού, εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες, έως τη συντέλεια του αιώνος».

Διότι ο Κύριος, ανερχόμενος στον ουρανό μετά την ανάσταση εκ νεκρών, είπε στους μαθητές του: «αφού πορευθείτε σε όλο τον κόσμο, κηρύξτε το ευαγγέλιο σε όλη την κτίση», και, «μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα».

Λύση. Επειδή ήθελε να στερήσει κάθε αφορμή από τους Ιουδαίους, έδωσε αυτή την εντολή στους μαθητές πριν από τον σταυρό. Μετά από αυτό όμως, λέει: «Μαθητεύσατε πάντα τα έθνη» και τα εξής, ώστε να μη φανεί ότι, επειδή παραμελήθηκαν, οργίζονται εναντίον του. Έπειτα, η οδός δεν μπορεί να είναι μόνο των εθνικών, αλλά και των Ιουδαίων και όλων ανεξαιρέτως. Διότι δεν πορεύονται σε αυτήν κατ' αποκλειστικότητα μόνο τα έθνη. Αλληγορικά δε, ως οδός των εθνικών νοείται η ειδωλολατρία, οι επωδές και η αστρολογία. Στην πόλη δε των Σαμαρειτών, εισήλθε ως διερχόμενος. Διότι δεν θα άρμοζε, δείχνοντας ασπλαχνία, να προσελκύει μεν τους Ιουδαίους που τον απωθούσαν, αλλά να απωθήσει τους Σαμαρείτες που πίστεψαν και τον προσκαλούσαν.

«Φωνὴ ελάφους»: Εννοεί τους αποστόλους. Διότι τα ελάφια είναι ταχύτατα στο τρέξιμο. Και τους δρόμους των αποστόλων τους προετοίμασε η φωνή του Χριστού, όταν τους έλεγε: «πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος». «Καὶ ἀποκαλύψει δρυμούς»: Τους δρυμούς των εθνών. Διότι, όπως ακριβώς στους δρυμούς, δηλαδή στα δάση, κατοικούν θηρία, έτσι και μέσα στην πλάνη των ειδώλων βρίσκονταν τα έθνη σαν σε περιορισμό. Αποκαλύφθηκαν δε αυτοί, επειδή φωτίστηκαν από τη χάρη. «Καὶ ἐν τῷ ναῷ»: Δηλαδή στην Εκκλησία. Διότι αυτή είναι ο ναός του Θεού, και μέσα σε αυτήν ο καθένας, δηλαδή και οι δίκαιοι και οι αμαρτωλοί, δοξολογούν. Αλλά να θεωρείς ως ναό και το δεσποτικό σώμα. Διότι μέσα σε αυτό κάθε πνοή δοξάζει τον Θεό. «Κύριος τὸν κατακλυσμόν»: Εννοεί τα ύδατα του βαπτίσματος, τα οποία προκαλούν κατακλυσμό στους δαίμονες και στους αμαρτωλούς και ξεπλένουν τον άνθρωπο. «Καὶ καθιεῖται»: Διότι, αφού ο Χριστός έπραξε όλα αυτά, ανερχόμενος στους ουρανούς, κάθεται ως βασιλιάς στους αιώνες των αιώνων. «Κύριος ἰσχύν»: Δίνοντας στον πιστό λαό το σώμα Του και το αίμα Του προς βρώση και πόση. Διότι μέσω της βρώσης και της πόσης αποκτά ο άνθρωπος τη δύναμη. «Κύριος εὐλογήσει»: Λέγοντας: «Την ειρήνη την δική μου σας δίνω».

τη μνήμη: Διότι ποιος από τους πιστούς μπορεί να παραδώσει στη λήθη το πλήθος της αγαθότητας του Θεού, την οποία έδειξε προς τον άνθρωπο; και με τη δικαιοσύνη: Οι άγιοι τότε θα αγαλλιάσουν με τη δικαιοσύνη του Θεού, λαμβάνοντας τον μισθό τους. οικτίρμων: Ο προφήτης, δια του Πνεύματος, έχοντας προδεί τα ελέη [και τους οικτιρμούς] του Θεού, δοξάζει τον Θεό. αγαθός: Αναφέρεται στους αγίους, οι οποίοι με την υπομονή κατακόσμησαν τους βίους τους. και οι οικτιρμοί: Σε όλη την κτίση, όλα όσα εδημιούργησε, σώζονται με τους οικτιρμούς του Θεού. ας δοξολογήσουν (εξομολογηθούν): Εννοεί τον άνθρωπο, επειδή είναι έργο του Θεού· διότι με τα χέρια του Θεού πλάστηκε ο άνθρωπος, ώστε οφείλει να δοξολογεί τον Θεό. και οι όσιοι: Οι απόστολοι· διότι είναι αληθινά όσιοι. δόξαν: Διότι αυτοί κήρυξαν τη δόξα του Θεού και τη βασιλεία Του στον κόσμο. και τη δυναστεία: Διότι οι απόστολοι δίδαξαν στα έθνη [τη δύναμη του Θεού], βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. του να κάνουν γνωστό: Για να διδάξουν στους υιούς των ανθρώπων το μυστήριο της ενανθρωπήσεως. και τη δόξα: Διότι οι απόστολοι φανέρωσαν στα έθνη τη δόξα της βασιλείας του Χριστού. η βασιλεία: Διότι η βασιλεία του Χριστού (του Θεού) εκτείνεται σε ατελεύτητους αιώνες που ποτέ δεν λαμβάνουν τέλος.