Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 28:19

Γι' αυτό και λέει: «Ο πρώτος Αδάμ έγινε ζωντανή ψυχή, ο δεύτερος Αδάμ ζωοποιό πνεύμα». Λέει ο Κύριος στους μαθητές του: «Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Και ο θειότατος Παύλος λέει: «Όσοι βαπτιστήκατε στον Χριστό, βαπτιστήκατε στον θάνατό του». Έναν Υιό μνημόνευσε ο Κύριος λέγοντας: «Και του Υιού», και όχι: Και των υιών.

Του ιδίου, από τον τρίτο λόγο: Όπως ακριβώς αν κάποιος προσκυνά την εικόνα του βασιλιά εξαιτίας του καθήκοντος της οφειλόμενης τιμής προς τον βασιλιά, μολονότι αυτή δεν είναι τίποτε άλλο παρά κερί και χρώματα. Αναθεματισμός ιβʹ της Αγίας και Οικουμενικής Πέμπτης Συνόδου: Αν κάποιος υπερασπίζεται τον ασεβή Θεόδωρο Μοψουεστίας, ο οποίος είπε ότι άλλος είναι ο Θεός Λόγος και άλλος ο Χριστός, ο οποίος ενοχλούνταν από ψυχικά πάθη και από τις επιθυμίες της σάρκας, και απομακρυνόταν σταδιακά από τα χειρότερα, και με αυτόν τον τρόπο βελτιώθηκε μέσω της προκοπής των έργων του και κατέστη άμωμος μέσω της βιοτής του, έτσι ώστε να βαπτιστεί ως απλός άνθρωπος στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, και μέσω του βαπτίσματος να λάβει τη χάρη του Αγίου Πνεύματος και να αξιωθεί της υιοθεσίας, και κατά την ισότητα της βασιλικής εικόνας να προσκυνείται στο πρόσωπο του Θεού Λόγου, ας είναι ανάθεμα.

ΛΓ΄. Και ο Μακάριος: Δεν αρκέστηκες στις σοφές αποδείξεις του Ευγενίου, ω παρανομώτατε, που ρωτάς συνεχώς τα ίδια και για τα ίδια; Εγώ, όμως, θα σου απαντήσω τα ίδια και για τα ίδια με παρόμοιο τρόπο, διότι ο Χριστός, τον οποίο εσύ χλευάζεις και διασύρεις περιγελώντας τον, έτσι προστάζει. Διότι είπε προς τους ιερούς μαθητές του: Αφού πορευθείτε σε όλο τον κόσμο, μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τα εις το όνομα του Πατρός, και του Υιού, και του Αγίου Πνεύματος, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα, να αποφεύγουν τα μάταια είδωλα και να επιστρέφουν στον ζώντα Θεό, ο οποίος έκτισε τον ουρανό και τη γη. Διότι οι θεοί σου, τους οποίους εσύ προσκυνάς, είναι πλάσματα δαιμόνων, εφευρήματα μύθων και κυοφορήματα διαβολικής ενέργειας· διότι λέει για αυτούς η δική μας Γραφή: Θεοί οι οποίοι δεν εποίησαν τον ουρανό και τη γη, ας απολεστούν. Αλλά και ένας άλλος βασιλικός νόμος, ο οποίος θεσπίστηκε από τον Κωνσταντίνο, τον συγγενή σου, τους αποκλείει από την προσκύνηση και καταλύει τα σεβάσματά τους· αυτός, πιστεύοντας στον Χριστό, κατέστρεψε τα τεμένη των ειδώλων και κατέπαυσε ρητώς τις θυσίες που προσφέρονταν σε αυτά.

Όταν δε ο μονογενής Υιός του Θεού, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, μη αντέχοντας να βλέπει το πλάσμα του υποδουλωμένο στην αμαρτία, σπλαχνίστηκε από την απέραντη αγάπη του γι' αυτό, εμφανίστηκε όμοιος με εμάς, χωρίς αμαρτία, και, χωρίς να εγκαταλείψει τον θρόνο του Πατρός, σκήνωσε σε Παρθένο για χάρη μας, ώστε εμείς να κατοικήσουμε στους ουρανούς, να ανακληθούμε από την παλαιά πτώση και να απαλλαγούμε από την αμαρτία, ανακτώντας την προγενέστερη υιοθεσία. Και, αφού εκπλήρωσε όλη την ένσαρκη οικονομία υπέρ ημών, καταδεχόμενος σταυρό και θάνατο και ενώνοντας κατά τρόπο παράδοξο τα επίγεια με τα επουράνια, αφού αναστήθηκε εκ νεκρών και αναλήφθηκε με δόξα στους ουρανούς και κάθισε εκ δεξιών της μεγαλωσύνης του Πατρός, εξαπέστειλε, σύμφωνα με την υπόσχεσή του, το Παράκλητο Πνεύμα στους αυτόπτες και μύστες του με τη μορφή πύρινων γλωσσών. Και τους έστειλε σε όλα τα έθνη για να φωτίσουν αυτούς που κάθονταν στο σκοτάδι της άγνοιας, και να τους βαπτίζουν εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, έτσι ώστε έκτοτε, αφού κληρώθηκαν άλλοι μεν τις ανατολικές περιοχές και άλλοι τις δυτικές, να τις περιέρχονται, διατρέχοντας και τα βόρεια και τα νότια κλίματα, εκπληρώνοντας την αποστολή που τους είχε προσταχθεί. Τότε και ο ιερότατος Θωμάς, ο οποίος ήταν ένας από τη δωδεκαμελή χορεία των μαθητών του Χριστού, εστάλη στη χώρα των Ινδών, κηρύττοντας σε αυτούς το σωτήριο κήρυγμα.

Μετά από σαράντα ημέρες αναλήφθηκε στους ουρανούς, και έτσι κάθεται στα δεξιά του Πατρός, ο οποίος πρόκειται πάλι να έλθει για να κρίνει ζωντανούς και νεκρούς, και να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Μετά δε την ένδοξη ανάληψή του στους ουρανούς, έστειλε το Πανάγιο Πνεύμα στους αγίους του μαθητές με μορφή φωτιάς, και άρχισαν να μιλούν σε ξένες γλώσσες, καθώς το Πνεύμα τους έδινε την ικανότητα να εκφωνούν. Από εκεί λοιπόν, με τη χάρη του, διασκορπίστηκαν σε όλα τα έθνη και κήρυξαν την ορθόδοξη πίστη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλες τις εντολές του Σωτήρα. Φώτισαν, επομένως, τα πλανημένα έθνη και κατήργησαν τη δεισιδαιμονική πλάνη των ειδώλων, και έστω κι αν ο εχθρός, μη αντέχοντας την ήττα, εγείρει και τώρα πολέμους εναντίον ημών των πιστών, πείθοντας τους άφρονες και ασύνετους να προσκολλώνται ακόμη στην ειδωλολατρία, η δύναμή του έχει πλέον καταστεί αδύναμη, και οι ρομφαίες του εξαλείφθηκαν ολοκληρωτικά με τη δύναμη του Χριστού. Ιδού, σου γνώρισα τον Δεσπότη και Θεό και Σωτήρα μου με λίγα λόγια· θα τον γνωρίσεις όμως τελειότερα, εάν δεχθείς τη χάρη του στην ψυχή σου και αξιωθείς να γίνεις δούλος του.

Εκείνος δε του αποκρίθηκε: Ρίζα και ασφαλές θεμέλιο αυτής της αγίας και αμώμητης πίστης των Χριστιανών αποτελεί η χάρη του θείου βαπτίσματος, η οποία προσφέρει την κάθαρση όλων των αμαρτημάτων από τη γέννηση και την πλήρη απόπλυση των μολυσμάτων που εισήλθαν εξαιτίας της κακίας. Διότι έτσι έδωσε εντολή ο Σωτήρας, να αναγεννώμαστε δι' ύδατος και Πνεύματος και να επανερχόμαστε στο αρχικό μας αξίωμα, δηλαδή μέσω της δεήσεως και της σωτηρίου επικλήσεως, με την επιφοίτηση του αγίου Πνεύματος στο ύδωρ. Βαπτιζόμαστε, λοιπόν, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του αγίου Πνεύματος· και κατ' αυτόν τον τρόπο ενοικεί η χάρη του αγίου Πνεύματος στην ψυχή του βαπτισθέντος, λαμπρύνοντάς την και καθιστώντας την θεοειδή, και ανακαινίζοντας σε αυτήν το «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν»· και εν συνεχεία, αφού απορρίψουμε όλα τα παλαιά έργα της κακίας, συνάπτουμε με τον Θεό συνθήκη για έναν δεύτερο βίο και κάνουμε αρχή μιας καθαρότερης πολιτείας, ώστε να γίνουμε και εμείς συγκληρονόμοι όσων έχουν αναγεννηθεί προς αφθαρσία και έχουν επιτύχει την αιώνια σωτηρία. Χωρίς το βάπτισμα όμως δεν είναι δυνατόν να επιτύχει κανείς εκείνη την αγαθή ελπίδα, έστω κι αν γίνει ο ευσεβέστερος όλων των ευσεβών. Διότι έτσι είπε ο Θεός Λόγος, ο οποίος ενανθρώπησε για τη σωτηρία του γένους μας: Αληθινά σας λέγω, εάν δεν αναγεννηθείτε δι' ύδατος και Πνεύματος, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών.

Διότι ομολογούμε ένα βάπτισμα· και πρέπει με κάθε προσοχή να προφυλάσσουμε τους εαυτούς μας, ώστε να μην περιπέσουμε σε δεύτερους μολυσμούς, αλλά να κρατήσουμε τις εντολές του Κυρίου. Επειδή, λέγοντας προς τους Αποστόλους: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», δεν σταμάτησε έως εδώ, αλλά πρόσθεσε: «Διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα».

Αφού είπε αυτά ο Βαρλαάμ, και δίδαξε στον γιο του βασιλιά το Σύμβολο της Πίστεως που διατυπώθηκε στη Σύνοδο της Νίκαιας, τον βάπτισε εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος στην κολυμβήθρα του ύδατος που βρισκόταν στον παράδεισό του. Και ήλθε πάνω του η χάρη του Αγίου Πνεύματος. Επιστρέφοντας δε στον κοιτώνα του, και αφού τέλεσε την ιερή μυσταγωγία της αναίμακτης θυσίας, του μετέδωσε τα άχραντα μυστήρια του Χριστού, και αγαλλίασε στο Πνεύμα, αναπέμποντας δόξα στον Χριστό τον Θεό.

Αφού εξήλθε ο Ναχώρ, με κατανενυγμένη την ψυχή, ορμά σαν το ελάφι προς τη βαθύτατη έρημο, και καταφθάνει στο σπήλαιο κάποιου μοναχού, ο οποίος έφερε το αξίωμα της ιεροσύνης, όπου εκείνος κρυβόταν εξαιτίας του επικείμενου φόβου. Σε αυτόν προσπίπτει με μεγάλη θέρμη, πλένει τα πόδια του με δάκρυα, μιμούμενος την άλλοτε πόρνη, και εκλιπαρεί να λάβει το θείο βάπτισμα. Ο ιερέας, λοιπόν, όντας πλήρης θείας χάριτος, χάρηκε πάρα πολύ, και αμέσως, σύμφωνα με τη συνήθεια, αφού τον κατήχησε, μετά από αρκετές ημέρες του μετέδωσε το βάπτισμα εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Ο Ναχώρ παρέμεινε μαζί του, μετανοώντας διαρκώς για τα αμαρτήματά του και δοξολογώντας τον Θεό, ο οποίος δεν επιθυμεί την απώλεια κανενός, αλλά αναμένει την επιστροφή όλων και δέχεται φιλανθρώπως όσους μετανοούν.

ΜΑΞ. Αρκετά είναι αυτά για το πρώτο. ΙΩΣ. Σχετικά με το δεύτερο, οι μεν θείοι απόστολοι στον τεσσαρακοστό έβδομο κανόνα, ρητώς λένε τα εξής: «αν κάποιος επίσκοπος, ή πρεσβύτερος, δεν τελέσει τρία βαπτίσματα σε μία μύηση, εννοείται η συνέπεια». Ο δε μέγας Βασίλειος, στο εικοστό έβδομο κεφάλαιο των όσων έγραψε προς τον Αμφιλόχιο αναφέρει: «το ότι δηλαδή ο άνθρωπος βαπτίζεται τρεις φορές, δεν το παραλάβαμε από τη μυστική παράδοση;». Και ο χρυσολόγος, στο βιβλίο του προς τους νεοφωτίστους, στον δεύτερο λόγο εκθέτει τα εξής: «και για να μάθεις και από αυτό, ότι είναι μία η ουσία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, με τον ίδιο τρόπο γίνεται και η παράδοση του βαπτίσματος· διότι, καθώς ο ιερέας εκφωνεί, βαπτίζεται ο τάδε, εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, τρεις φορές καταδύει και αναδύει την κεφαλή, προετοιμάζοντάς τον μέσω αυτής της μυστικής τελετής να δεχθεί την επιφοίτηση του Πνεύματος»· διότι δεν είναι μόνο ο ιερέας που αγγίζει την κεφαλή, αλλά και η δεξιά του Χριστού, και αυτό αποδεικνύεται από τα ίδια τα λόγια εκείνου που βαπτίζει· διότι δεν λέει εγώ βαπτίζω τον τάδε, αλλά βαπτίζεται ο τάδε, δείχνοντας, ότι αυτός γίνεται μόνο διάκονος της χάριτος, και προσφέρει το δικό του χέρι, ενώ εκείνος που ενεργεί τα πάντα είναι ο Πατήρ και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα.

Διαθήκη του μοναχού Ιωσήφ Βρυεννίου (1421). Εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Το έτος 6929, τον μήνα Ιούλιο, στις 4, έχοντας τις φρένες μου σώες και όντας υγιής στο σώμα, εγώ ο μοναχός Ιωσήφ Βρυέννιος συντάσσω διαθήκη για τα μηδαμινά και ευτελή πράγματα που βρίσκονται στα χέρια μου, κατά τη συνήθεια που έχει επικρατήσει σε όλη τη γη, αν και τίποτα δεν έφερα σε αυτόν τον κόσμο, ούτε μπορώ να πάρω τίποτα μαζί μου. Κατά πρώτον, λοιπόν, αφήνω στον Δεσπότη μου και Κύριο Ιησού Χριστό, ο οποίος έπλασε το σώμα μου και εμφύσησε την ψυχή μου και μου χάρισε όλα τα πράγματα του κόσμου —εγώ όμως γυμνός γεννήθηκα και γυμνός πεθαίνω και γυμνός και εκτεθειμένος πρόκειται να παραστώ στο φοβερό του βήμα—, ώστε με βλέμμα εύσπλαχνο και ιλαρό να με κοιτάξει και να με τοποθετήσει στα δεξιά του από άπειρο έλεος, του αφήνω έξι χρυσά δουκάτα, για να δοθεί το ένα στους πεινασμένους, το άλλο στους διψασμένους, το άλλο στους ξένους, το άλλο στους γυμνούς, το άλλο στους ασθενείς, και το άλλο σε αυτούς που βρίσκονται στη φυλακή. Αφήνω δέκα υπέρπυρα για την κηδεία μου και δέκα για τα μνημόσυνά μου. Αφήνω όλα μου τα βιβλία στην αγιωτάτη Μεγάλη Εκκλησία και μητέρα των Εκκλησιών, την Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη (και αυτό το κάνω ως αχρείος δούλος και αναπόδραστος οφειλέτης της)· τα οποία βιβλία, για να μην αλλαχτούν, είναι τα εξής:

Εκείνος που από τα δέκα τάλαντα της παρακαταθήκης κατακρατεί ένα ή δύο, ενώ τα υπόλοιπα τα επιστρέφει, δεν αναγνωρίζεται ως ευγνώμων για την απόδοση των περισσοτέρων, αλλά ελέγχεται ως άδικος και πλεονέκτης για την αποστέρηση των λιγότερων. Και τι μιλώ για αποστέρηση; Όταν εκείνος που του εμπιστεύτηκαν το ένα τάλαντο, και έπειτα το απέδωσε ολόκληρο και ακέραιο όπως ακριβώς το παρέλαβε, κατακρίνεται επειδή δεν εργάστηκε για να αυξήσει το δοθέν. Εκείνος που τίμησε τον πατέρα του για δέκα χρόνια, αλλά ύστερα του κατάφερε έστω και ένα μόνο χτύπημα, δεν τιμάται ως ευεργέτης, αλλά καταδικάζεται ως πατροκτόνος. Και πολύ δικαιολογημένα· διότι λέει: «πορευθέντες διδάξατε πάντα τα έθνη... διδάσκοντάς τους όχι τα μεν να τα τηρούν και τα δε να τα παραμελούν, αλλά να τηρούν πάντα όσα σας ενετειλάμην». Ώστε η σωτηρία επέρχεται δια της τηρήσεως των εντολών του Θεού. Και ό,τι είναι τα φάρμακα για τα άρρωστα σώματα, αυτό είναι και οι εντολές του Θεού για τις εμπαθείς ψυχές. Και αν κάποιος δεν μπορεί να τις τηρήσει όλες, η έμπρακτη τήρηση της αγάπης αποτελεί πλήρη εκπλήρωση των υπολοίπων. Και κάθε αγαθή πράξη είναι καρπός της αγάπης. Διότι, ενώ στα άλλα πράγματα το μέτρο είναι το άριστο, στην αγάπη αυτός που έχει την περισσότερη είναι ο πιο θεοφιλής. Είναι βέβαια μέγιστο και το να κατορθώνει κανείς τα μικρότερα μέρη της αρετής, αλλά είναι πολύ μεγαλύτερο, στο πιο ύψιστο από όλα, να είναι κανείς ο πλέον ύψιστος από όλους.

Στον μεν λόγο προς τον Ευστάθιο αναφέρει: «Πρέπει να αποφεύγουμε, λέει, και εκείνους που αλλοιώνουν τη σειρά την οποία μας παρέδωσε ο Κύριος, ως ανθρώπους που πολεμούν φανερά την ευσέβεια, και τοποθετούν τον Υιό πριν από τον Πατέρα, και προτάσσουν το Άγιο Πνεύμα του Υιού»· και στην επιστολή προς τις Κανονικές: «Το Άγιο Πνεύμα συναριθμείται με τον Πατέρα και τον Υιό, διότι βρίσκεται και πάνω από την κτίση· έχει όμως ταχθεί τρίτο, όπως διδαχθήκαμε στα Ευαγγέλια από τον Κύριο, ο οποίος είπε, πορευθείτε και βαπτίστε τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος· εκείνος δε που το προτάσσει του Υιού, ή λέει ότι είναι πρεσβύτερο του Πατρός, αυτός αντιτάσσεται στην εντολή του Θεού και είναι ξένος προς την υγιή πίστη, επειδή δεν διαφυλάττει τον τρόπο της δοξολογίας που παρέλαβε, αλλά επινοεί για τον εαυτό του καινοφανείς εκφράσεις ή προσπαθεί να αρέσει στους ανθρώπους».

Και πάλι, από κοινού, ο μεν Πατέρας, σχετικά με το ότι το θείο είναι τρισυπόστατο, λέει: «ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα μας και καθ' ομοίωσιν»· και «ελάτε, αφού κατεβούμε, να συγχύσουμε τις γλώσσες τους»· και «άκουε, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας». Ο δε Υιός λέει: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για το οποίο με έχρισε»· και «ο Παράκλητος τον οποίο εγώ θα στείλω σε εσάς από τον Πατέρα»· και «πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τα στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Το Άγιο Πνεύμα, όμως, λέει μέσω του Παύλου: «υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το ίδιο Πνεύμα»· και «διαιρέσεις διακονιών υπάρχουν, αλλά ο ίδιος Κύριος»· και «διαιρέσεις ενεργημάτων υπάρχουν, αλλά ο ίδιος Θεός, που ενεργεί τα πάντα σε όλους»· και «η χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και η αγάπη του Θεού και Πατρός, και η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος ας είναι με όλους σας»· και επιπλέον αυτών, «ο δε Κύριος», δηλαδή το Πνεύμα, «ας κατευθύνει τις καρδιές σας στην αγάπη του Θεού», δηλαδή του Πατέρα, «και στην υπομονή του Χριστού», δηλαδή του Υιού.

Ότι δε μια τέτοια σύνταξη των ονομάτων θεωρείται αταξία από τους αγίους, και ότι την αποφεύγουν, θεωρώντας την αντίθετή της αρίθμηση ως θεοπαράδοτη τάξη στην Τριάδα, είναι οι ίδιοι μάρτυρες: ο μεν Μέγας Βασίλειος στην επιστολή προς τις Κανονικές, από τη μια λέει: «Το Άγιο Πνεύμα συναριθμείται με τον Πατέρα και τον Υιό, διότι είναι και πάνω από την κτίση. Τάσσεται δε τρίτο, όπως διδαχθήκαμε στα Ευαγγέλια από τον Κύριο, ο οποίος είπε: “πηγαίνετε και βαπτίστε τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος”. Εκείνος όμως που τοποθετεί το Πνεύμα πριν από τον Υιό, ή λέει ότι ο Υιός είναι μεγαλύτερος από τον Πατέρα, αυτός ανθίσταται στη διαταγή του Θεού και είναι ξένος προς την υγιή πίστη, μη φυλάσσοντας τον τρόπο δοξολογίας που παρέλαβε, αλλά επινοώντας για τον εαυτό του καινοφανείς διδασκαλίες για να αρέσει στους ανθρώπους»· από την άλλη δε, στην ίδια επιστολή: «Η καινοτομία όσον αφορά την τάξη της Αγίας Τριάδας εμπεριέχει την αθέτηση της ίδιας της ύπαρξης και είναι άρνηση όλης της πίστης. Και είναι εξίσου ασεβές το να υποβιβάσει κανείς το Πνεύμα στο επίπεδο της κτίσης, όσο και να το τοποθετήσει πάνω από τον Υιό ή τον Πατέρα, είτε ως προς τον χρόνο είτε ως προς την τάξη»· και αλλού, στον λόγο προς τον Ευστάθιο: «Πρέπει να αποφεύγουμε και εκείνους που αλλάζουν τη σειρά που μας παρέδωσε ο Κύριος, ως φανερούς πολέμιους της ευσέβειας, οι οποίοι προτάσσουν τον Υιό πριν από τον Πατέρα, και το Άγιο Πνεύμα πριν από τον Υιό».

Ο δε άγιος Αυγουστίνος στο βιβλίο του περί Τριάδος λέει: «διότι λέμε ότι το Άγιο Πνεύμα είναι του Πατρός, αλλά δεν λέμε αντιστρόφως και τον Πατέρα του Αγίου Πνεύματος, για να μην νοηθεί το Άγιο Πνεύμα ως Υιός του». Και πάλι: «λέμε το Άγιο Πνεύμα του Υιού, αλλά δεν λέμε και τον Υιό του Πνεύματος, για να μην νοηθεί το Άγιο Πνεύμα ως Πατέρας του». Και ο Γρηγόριος Νύσσης στα έργα του κατά του Ευνομίου γράφει: «το Άγιο Πνεύμα θεωρείται μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό, και αριθμείται μετά τον Πατέρα και τον Υιό, και μέσω αυτού χαρίζεται σε όλους όσους μπορούν να συμμετάσχουν η προσαγωγή προς το νοούμενο φως, το οποίο είναι στον Πατέρα και τον Υιό». Και στην ομιλία στο Πάτερ ημών: «ο δε Υιός ούτε είναι, ούτε λέγεται του Πνεύματος, ούτε αντιστρέφεται αυτή η σχετική ακολουθία». Ο δε Επιφάνιος Κύπρου, στο λόγο που ονομάζεται Αγκυρωτός, λέει: «το Άγιο Πνεύμα, που εκπορεύεται από τον Πατέρα και λαμβάνει από τον Υιό για να ερευνά τα βάθη του Θεού, αναγγέλλοντας τα του Υιού στον κόσμο, αγιάζοντας τους αγίους μέσω της Τριάδας, είναι τρίτο στην ονομασία· διότι λέει: πορευθέντες, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος».

Αν, όμως, επειδή ο Υιός αριθμείται ανάμεσα στον Πατέρα και το Πνεύμα, κάποιος ισχυρίζεται εξαιτίας αυτού ότι το Πνεύμα έχει την ύπαρξή του και εκ του Υιού, ας θυμάται ότι τα ίδια πρόσωπα και προαριθμούνται και συναριθμούνται και υπαριθμούνται, και από τους διδασκάλους και από τους αποστόλους και από τον ίδιο τον Χριστό. Και είναι σαφές: διότι άλλοτε μεν ο Κύριος λέει να βαπτίζουν «εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος»· άλλοτε πάλι λέει, «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω παρά του Πατρός»· και άλλοτε, «το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου». Αυτό μας υποδεικνύει και ο μέγας στη θεολογία Γρηγόριος λέγοντας, αυτό που ειπώθηκε και λίγο νωρίτερα, «ότι τα ίδια αυτά και προαριθμούνται και υπαριθμούνται και συναριθμούνται από τη Γραφή, εξαιτίας της ισοτιμίας της φύσεως». Και πάλι, «ας θεολογήσουμε μαζί με τον Παύλο, που αναλήφθηκε ως τον τρίτο ουρανό, ο οποίος άλλοτε συναριθμεί τις τρεις υποστάσεις, και αυτό με τρόπο εναλλασσόμενο, χωρίς να τηρεί αυστηρή σειρά προαριθμώντας, εναριθμώντας, υπαριθμώντας το ίδιο, για να δηλώσει την ισοτιμία της φύσεως».

«Αυτός ήταν ο σκοπός της ενανθρωπήσεως του Κυρίου, για να το πούμε με συντομία». β'. Και ο αδελφός είπε: «Ποιες λοιπόν εντολές οφείλω να τηρήσω, Πάτερ, για να σωθώ μέσω αυτών; Θα ήθελα να τις ακούσω συνοπτικά». Και αποκρίθηκε ο Γέροντας: «Ο ίδιος ο Κύριος είπε στους αποστόλους μετά την ανάσταση: "Να πορευθείτε και να μαθητεύσετε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα". Επομένως, όσα έδωσε ως εντολή, οφείλει να τα τηρεί κάθε άνθρωπος που έχει βαπτιστεί στο όνομα της ζωοποιού και θεαρχικής Τριάδος. Διότι για τον λόγο αυτόν ο Κύριος συνέζευξε την ορθή πίστη με την τήρηση όλων των εντολών, επειδή γνώριζε ότι είναι αδύνατον να σωθεί ο άνθρωπος αν η μία αποχωριστεί από την άλλη. Γι' αυτό και ο Δαβίδ, έχοντας την ορθή πίστη, έλεγε προς τον Θεό: "Προς όλες τις εντολές σου κατευθυνόμουν ορθά· κάθε άδικη οδό την εμίσησα". Διότι όλες οι εντολές μας έχουν δοθεί από τον Κύριο ενάντια σε κάθε άδικη οδό· και εάν παραλειφθεί η μία, οπωσδήποτε θα εισαγάγει στη θέση της την αντίθετή της οδό της κακίας». γ'. Και είπε ο αδελφός: «Και ποιος δύναται, Πάτερ, να τηρήσει όλες τις εντολές, αφού είναι τόσες πολλές;» Είπε ο Γέροντας: «Εκείνος που μιμείται τον Κύριο και τον ακολουθεί στα ίχνη Του». Και είπε ο αδελφός: «Και ποιος δύναται να μιμηθεί τον Κύριο;»

ΕΡΩΤΗΣΗ ΚΖʹ Εφόσον ο Κύριος μετά την ανάσταση έδωσε φανερά την εντολή να μαθητεύσουν όλα τα έθνη, πώς είχε ανάγκη ο Πέτρος την αποκάλυψη στην περίπτωση του Κορνηλίου σχετικά με τα έθνη; Ή πώς οι απόστολοι στα Ιεροσόλυμα, όταν άκουσαν τα όσα συνέβησαν με τον Κορνήλιο, ήρθαν σε διένεξη με τον Πέτρο;

Αυτά έχουν παραγγελθεί στους ένδοξους και θείους αποστόλους, και σε αυτούς έδωσε εντολή να τα μεταβιβάσουν και σε εμάς. «Πηγαίνοντας», λέει μετά τη σωτήρια και λαμπρή ανάσταση, «κάντε μαθητές μου όλα τα έθνη, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα». «Σας δίνω νέα εντολή», όχι όπως ακούσατε να λέγεται στους αρχαίους, ότι δηλαδή «θα αγαπήσεις τον πλησίον σου και θα μισήσεις τον εχθρό σου», αλλά «να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, να κάνετε το καλό σε αυτούς που σας μισούν και να προσεύχεστε για αυτούς που σας κακομεταχειρίζονται και σας καταδιώκουν». Αν πάλι αυτά είναι σκληρά και δυσκατόρθωτα, δες την αμοιβή: «Για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς», δηλαδή δικοί μου αδελφοί και μιμητές, κατά το δυνατόν, «διότι ανατέλλει τον ήλιό του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχει σε δικαίους και αδίκους». Δεν δίνει τον ήλιο και τη βροχή μόνο στους αγαθούς και δικαίους, εμποδίζοντας την παροχή τους στους πονηρούς, τους απίστους και τους αμαρτωλούς, αλλά όλους μαζί τους ευεργετεί και τους περιθάλπει. Έτσι λοιπόν και εσύ, απλώνοντας την αγάπη προς εχθρούς και φίλους, μιμείσαι Εκείνον κατά το μέτρο του δυνατού. «Διότι, εάν αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν, ποια ανταμοιβή έχετε; Και εάν χαιρετάτε μόνο τους φίλους σας, τι παραπάνω κάνετε; Μήπως και οι τελώνες δεν κάνουν το ίδιο;»

Διότι, επειδή βαπτίστηκε αρχικά στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος και δεν τήρησε τις υποσχέσεις του, παραίστη ανάγκη να κουρευτεί και πάλι στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος και να συνάψει δεύτερες υποσχέσεις, τις οποίες αν τηρήσει, θα επαναφέρει μέσω των δεύτερων και τις πρώτες, και αν διαφυλάξει αμόλυντο αυτό το δεύτερο βάπτισμα, καθαρίζει μέσω αυτού και το προηγούμενο. —Και γιατί του δίνεται επίσης αναμμένη λαμπάδα; —Διότι και στο θείο Βάπτισμα ανάβουν λαμπάδες και διότι η λαμπάδα του δίνεται ως σύμβολο παρθενίας και σωφροσύνης και διότι και τον νυμφίο Χριστό οι φρόνιμες εκείνες παρθένες θα τον προϋπαντήσουν με λαμπάδες θείου φωτός και διότι η λαμπάδα του παρέχεται ως προεικόνιση του αιώνιου φωτός, ώστε να μιμηθεί την πολιτεία των φρόνιμων παρθένων και να την ακολουθήσει και να συνεισέλθει μαζί τους στη χαρά του νυμφώνα του ίδιου του νυμφίου Χριστού. —Και γιατί τον ασπάζονται όλοι οι μοναχοί αφού λάβει το άγιο σχήμα; —Αυτός ο ασπασμός αποτελεί σαφέστατο δείγμα και χαράς και αγάπης. Και χαράς μεν, επειδή και τον άσωτο υιό που επέστρεψε από τη μακρινή χώρα, ο πατέρας, όταν τον δέχτηκε, τον ασπάστηκε γνήσια και τον καταφίλησε και τον έντυσε με την πρώτη στολή και αγαλλίασε χαρμόσυνα με όλον τον οίκο του, και «χαρά», λέει, γίνεται «στον ουρανό για έναν αμαρτωλό που μετανοεί»· και για αυτούς τους λόγους λοιπόν τον ασπάζονται, αλλά και επειδή ο άνθρωπος, αφού εγκατέλειψε τον κόσμο και τα του κόσμου και τα θελήματα της σάρκας, συγκαταλέχθηκε μαζί τους και στο σχήμα και στην πράξη· και όπως ακριβώς χαίρεται σύμφωνα με το Ευαγγέλιο η γυναίκα μετά τον τοκετό, «διότι γεννήθηκε άνθρωπος στον κόσμο», έτσι χαίρονται και αυτοί, διότι εξήλθε ένας άνθρωπος από τον κόσμο και ήλθε κοντά τους, ζητώντας την αναγέννηση μέσω της κουράς, και επειδή ταυτίστηκε μαζί τους στη σκέψη, στη φωνή και στη γνώμη, τον ασπάζονται γεμάτοι αγαλλίαση· επομένως, ο ασπασμός είναι σημείο χαράς και δείγμα αγάπης, όπως προείπαμε.

Έπειτα αποκαλύπτει τον δικό του μονογενή και αγαπητό Υιό, για τον οποίο είπε και μέσω του Δαβίδ: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα»· και στους έσχατους καιρούς, στο Θαβώρ και στον Ιορδάνη, δίνοντας μαρτυρία γι' αυτόν, έλεγε: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα· αυτόν να ακούτε». Έπειτα, πάλι με τη μορφή περιστεριού και πύρινων γλωσσών, αποκαλύπτει το ίδιο το ζωαρχικότατο Πνεύμα. Και για να μην υποθέσουν οι άνθρωποι ότι ο Υιός και το Πνεύμα είναι κατώτεροι από τον Πατέρα, ο Υιός του Πατρός έλεγε τα εξής: «Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τα στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», ώστε από αυτό να μάθουν οι συνετοί ότι δεν θα έδινε εντολή να βαπτίζουν στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, εάν ο Υιός και το Πνεύμα τύχαινε να είναι κατώτεροι του Πατρός, αλλά οπωσδήποτε θα έδινε εντολή να βαπτίζουν στο όνομα μόνο του Πατρός.

Εκείνος δε έλεγε: «Πιστεύω, κύριέ μου, στον Χριστό τον Κύριο, αρκεί μόνο να αφαιρεθεί από εμένα αυτή η οδυνηρή ασθένεια». Ο δε όσιος, αφού γονάτισε και προσευχήθηκε εκτενώς, και αφού τον σφράγισε πάλι με το σημείο του σταυρού και τον βάπτισε «εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», ο ασθενής φάνηκε εντελώς υγιής στην ψυχή και στο σώμα. Οι σύντροφοί του, βλέποντας αυτή την ταχύτατη και ξαφνική ανάρρωσή του και μαθαίνοντας την αιτία της ίασης, έπεφταν στα πόδια του, παρακαλώντας τον όσιο να προσευχηθεί και για αυτούς, ώστε να απομακρύνει την ασθένεια.

Αυτά, λοιπόν, διακηρύσσει εκείνος που μας αποκαλύπτει ξεκάθαρα τη μύηση των θείων ρημάτων άνωθεν. Εμείς, όμως, θα μεταβούμε τώρα με τον λόγο μας σε μια άλλη τελετή των δικών μας μυστηρίων. Όταν ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός και Θεός, αφού πέτυχε τη νίκη κατά του θανάτου και έστησε λαμπρό τρόπαιο κατά της τυραννίας του άδη και υπέταξε το μέγα κήτος, αναστήθηκε τριήμερος εκ νεκρών, εμφανιζόμενος στους μαθητές έδωσε την εντολή: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος». Αμέσως, λοιπόν, εκείνοι ξεχύθηκαν σε όλη τη γη που φωτίζει ο ήλιος, στην οποία εξήλθε ο φθόγγος τους και τα λόγια τους έφτασαν μέχρι τα πέρατα της οικουμένης. Έτσι, οι αλιείς των εθνών συνέλαβαν με το δίχτυ του λόγου όσους μόλις είχαν αναδυθεί από την αλμυρή απιστία. Και πρώτοι προσέτρεξαν στο κήρυγμα και στη μύηση οι εκ περιτομής, οι οποίοι πρόλαβαν και έλαβαν πρώτοι τις ευλογίες της χάριτος. Διότι, όσοι επέστρεψαν από την ιουδαϊκή απιστία, εγκαταλείποντας τα πατροπαράδοτα έθιμα, ελευθερώθηκαν και από το βάρος του ζυγού, εξαιτίας του οποίου ήταν υπόδουλοι στον νόμο όσο παρέμεναν προσκολλημένοι στο γράμμα, και προσφέρουν πλέον στον Θεό των όλων τη λατρεία εν πνεύματι και αληθεία αντί για τη νομική λατρεία.

Διότι ο Θεός Λόγος, ο Κύριος Ιησούς Χριστός, διατρανώνοντας στα ευαγγέλια τη θεολογία του Πνεύματος, το ονόμασε «άλλον Παράκλητο», απολύτως όμοιο με τον Εαυτό Του —επειδή και ο Ίδιος είναι Παράκλητος— για να δείξει το ομοούσιο, δηλαδή το ομοδύναμο. Και προσδιορίζοντας τον τρόπο της υπάρξεώς Του, είπε ότι αυτό εκπορεύεται από τον Πατέρα. Και μάλιστα, μετά την εκ νεκρών ανάστασή Του, αποστέλλοντας τους μαθητές στο κήρυγμα, τους προέτρεψε να βαπτίζουν αυτούς που πιστεύουν στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Φανέρωσε, με το να πει ένα κοινό όνομα και για τους τρεις, την κατ' ουσίαν ένωσή τους· και συγχρόνως φανέρωσε το κρυφό της ουσίας, που είναι άγνωστο σε όλους τους νόες, και άρρητο και απόρρητο στους λόγους, με το να μην παρουσιάσει σαφώς ποιο είναι, πώς λέγεται και τι πράγμα σημαίνει αυτό το όνομα. Με την απαρίθμηση όμως των προσώπων, μαζί με την ονομασία καθενός από αυτούς που μετέχουν σε εκείνο το απόρρητο και πράγμα και όνομα, προσδιόρισε μέσω των οικείων ονομάτων τόσο τη διάκριση κατά την οποία το καθένα έχει λάβει από μόνο του την οικεία υπόσταση, όσο και το πώς το καθένα υφίσταται: ότι το ένα υφίσταται ως αίτιο και αρχή των άλλων —διότι αυτός είναι ο Πατήρ—, ενώ τα άλλα προέρχονται από εκείνον, το μεν ένα γεννητώς —διότι αυτός είναι ο Υιός—, το δε άλλο ως Πνεύμα, δηλαδή εκπορευτώς.

ΚΑΝΟΝΑΣ ΜΘ'. Εάν κάποιος Επίσκοπος ή Πρεσβύτερος δεν βαπτίσει σύμφωνα με τη διάταξη του Κυρίου εις Πατέρα, και Υιόν, και Άγιον Πνεύμα, αλλά εις τρεις άναρχους, ή εις τρεις υιούς, ή εις τρεις παρακλήτους, να καθαιρείται.

Ερμηνεία. Όταν ο Κύριος απέστειλε τους μαθητές του στο κήρυγμα του Ευαγγελίου, τους είπε: «πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Επομένως, και ο παρών Αποστολικός Κανόνας ορίζει ότι όποιος Επίσκοπος ή Πρεσβύτερος δεν βαπτίσει με τέτοιον τρόπο, σύμφωνα με αυτή την προσταγή του Κυρίου, αλλά σε τρεις ανάρχους, και σε τρεις υιούς, και σε τρεις παρακλήτους, ας καθαιρείται, επειδή ορισμένοι αιρετικοί, βλασφημώντας την Αγία Τριάδα, βαπτίζονταν με αυτόν τον τρόπο.

ΚΑΝΟΝΑΣ Ν΄. «Εάν κάποιος επίσκοπος ή πρεσβύτερος δεν επιτελέσει τρία βαπτίσματα σε μία μύηση, αλλά ένα βάπτισμα, αυτό που δίδεται εις τον θάνατο του Κυρίου, να καθαιρείται.» Διότι δεν είπε ο Κύριος, εις τον θάνατόν μου βαπτίστε, αλλά αφού πορευτείτε, μαθητεύστε όλα τα έθνη, «βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός, και του Υιού, και του Αγίου Πνεύματος.»

Δες αυτόν τον Αποστολικό Κανόνα να ανατρέπει προφητικά τον Ευνόμιο, ο οποίος πρώτος επινόησε τη μία κατάδυση στο βάπτισμα, όπως προείπαμε (ίσως δε και άλλοι αιρετικοί να το έπρατταν αυτό την εποχή των αγίων Αποστόλων). Επειδή δεν είπε ο Κύριος σε εμάς τους Αποστόλους του, όταν μας έστελνε στο κήρυγμα: «Να βαπτίζετε στον θάνατό μου», όχι· αλλά μας είπε: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη, βαπτίζοντες αυτούς εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του αγίου Πνεύματος». Δηλαδή, να τους βαπτίζετε με τρεις καταδύσεις και αναδύσεις, και σε κάθε μία κατάδυση να εκφωνείτε το κάθε όνομα της αγίας Τριάδας.

ΚΑΝΟΝΑΣ ΜΖʹ «Οι Εγκρατίτες και οι Σακκοφόροι και οι Αποτακτίτες υπόκεινται στον ίδιο κανόνα με τους Ναυατιανούς, διότι για εκείνους μεν έχει εκδοθεί Κανόνας, έστω και διαφορετικός, ενώ τα σχετικά με αυτούς έχουν αποσιωπηθεί. Εμείς πάντως κατηγορηματικά αναβαπτίζουμε αυτούς, εάν όμως σε εσάς έχει απαγορευθεί το ζήτημα του αναβαπτισμού, όπως και στους Ρωμαίους, χάριν κάποιας οικονομίας, ας έχει ισχύ ο δικός μας λόγος, διότι η αίρεσή τους είναι παραφυάδα των Μαρκιωνιστών, οι οποίοι βδελύσσονται τον γάμο, και αποστρέφονται τον οίνο, και ισχυρίζονται ότι η κτίση του Θεού είναι μολυσμένη. Δεν τους δεχόμαστε, λοιπόν, στην Εκκλησία εάν δεν βαπτισθούν με το δικό μας βάπτισμα. Διότι ας μη λένε ότι βαπτίζονται στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, αυτοί που υποθέτουν ότι ο Θεός είναι κακός δημιουργός, κατά τον ίδιο τρόπο με τον Μαρκίωνα και τις υπόλοιπες αιρέσεις, ώστε, εάν αυτό γίνει αρεστό, πρέπει να συγκεντρωθούν ταυτόχρονα περισσότεροι Επίσκοποι και έτσι να συντάξουν τον Κανόνα, ώστε και για εκείνον που θα τον εφαρμόσει να είναι ακίνδυνο, και εκείνος που αποκρίνεται να έχει αξιοπιστία στην απάντησή του για τέτοιου είδους ζητήματα».

Αν μεν οι Πνευματομάχοι πουν ότι την έχουμε από την παράδοση του Κυρίου περί του βαπτίσματος, όπου είπε: «Βαπτίζοντες αυτούς εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», ας επιτρέψουν και σε εμάς, καθώς έχουμε την ομολογία της πίστεως όμοια με το βάπτισμα, έτσι να αποδίδουμε και τη δοξολογία στην Τριάδα, όμοια με την πίστη σε αυτήν· δηλαδή, καθώς λέμε ότι πιστεύουμε σε Πατέρα, Υιό και Άγιο Πνεύμα, έτσι και να λέμε: «Δόξα τω Πατρί και τω Υιώ και τω Αγίω Πνεύματι» ή «συν τω Αγίω Πνεύματι». Εάν δε πουν ότι η δοξολογία αυτή δεν αναγράφεται στη Γραφή, λέμε και εμείς ότι παρομοίως και η ομολογία της πίστεως και όλα τα άλλα που προαναφέραμε, δεν αναγράφονται σε αυτήν. Εάν όμως αυτά τα άγραφα, τα οποία είναι τόσο πολλά στον αριθμό και έχουν τόσο μεγάλη ισχύ για την πίστη, τα αποδέχονται οι Πνευματομάχοι, γιατί να μην επιτρέψουν και σε εμάς τη μία λέξη που περιέχεται σε αυτή τη δοξολογία, δηλαδή την πρόθεση «συν» ή τον σύνδεσμο «και», την οποία βρήκαμε να έχει παραδοθεί από τους Πατέρες στις ορθόδοξες Εκκλησίες της Ανατολής (και μάλιστα να έχει παραδοθεί από τον θαυματουργό Γρηγόριο στην Εκκλησία της Νεοκαισαρείας), και η οποία έχει μεγάλη ισχύ για την πίστη της Αγίας Τριάδος;

Εξηγώντας, λοιπόν, τον τρόπο της βασιλείας και της εξουσίας, ο μεν προφήτης λέει: «Διότι στερέωσε την οικουμένη, η οποία δεν θα σαλευτεί», ονομάζοντας στερέωμα την πίστη. Σταθεροποίησε αυτούς που κλονίζονταν από την πλάνη, τους συνέδεσε με τον εαυτό Του. Διότι αυτός που πλανάται είναι τέτοιος, ώστε πουθενά δεν μπορεί να σταθεί. Ο δε Κύριος λέει: «Πηγαίνετε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», πράγμα το οποίο αποτελεί τη διδασκαλία της πίστεως.

Γιατί βαπτιζόμαστε όχι απλώς στο όνομα του Θεού, αλλά στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος; Γι' αυτόν τον λόγο έπρεπε τώρα το αρχέτυπο να παρουσιαστεί με μεγαλύτερη καθαρότητα. Διότι, όταν όσοι βαπτίζουν επικαλούνται τον Θεό στο λουτρό του βαπτίσματος, δεν αναφωνούν το όνομα «Θεός», το οποίο είναι κοινό στην Τριάδα, πράγμα που δεν χαρακτηρίζει όσους θεολογούν με σαφήνεια και διακριτότητα, αλλά ανυμνούν με μεγαλύτερη ακρίβεια και τελειότητα τα ιδιώματα καθεμίας από τις υποστάσεις.

Επομένως, διακρίνοντας κατά τις υποστάσεις, έπρεπε στο θείο λουτρό να επικαλούμαστε τον Θεό, στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, λαμβάνοντας την ιερή πλάση, η οποία μόνη φανέρωσε τον Θεό διακεκριμένο.

ρπβʹ. Κάθε θείος νους που μετέχεται από ψυχές, μετέχεται από θείες ψυχές... 160,5-12. Όντως θείος νους, θεία ψυχή και θείο σώμα είναι το προερχόμενο από εμάς πρόσλημμα που ενώθηκε ανέκφραστα με τον Θεό Λόγο, και το οποίο έγινε, μέσα από αυτήν ακριβώς την ένωση, υπερφυώς ό,τι είναι Εκείνος, ενώ ταυτόχρονα και το ίδιο παρέμεινε αμετάβλητο στην οικεία του φύση. Από τα υπόλοιπα όντα, κανένα δεν είναι κατ' αυτόν τον τρόπο θείο, ούτε βέβαια κατά φύση, αλλά με τη μετοχή και τη δική Του χάρη μπορούμε και εμείς, κατά τον νου, την ψυχή και το σώμα, να θεωθούμε και έτσι να καταστούμε θεοί και θείοι. Πριν από εμάς, όμως, μετέχουν σε αυτήν τη θειότητα οι ασώματοι νόες, οι οποίοι παραμένουν αμετάπτωτα στο αγαθό, συνεργούν και με εμάς για τη μετοχή στο αγαθό σύμφωνα με τη θεία βούληση, και μεταβιβάζουν σε εμάς τις θείες μετοχές, χωρίς ωστόσο οι ίδιοι να μετέχονται από εμάς. Γι' αυτό και δεν βαπτιζόμαστε στο όνομα κανενός από αυτούς, αλλά στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, της μίας και μόνης Θεότητας, και πιστεύουμε ότι μόνο σε αυτό [το όνομα] έχουμε τη σωτηρία.

Και πρώτα μεν ενέπνευσε σε αυτούς την καθαρτική δύναμη διά του εμφυσήματος, όπως το έδειξε λέγοντας: «Λάβετε Πνεύμα Άγιο· αν συγχωρήσετε τις αμαρτίες κάποιων, τους συγχωρούνται»· διότι αυτό το χάρισμα είχαμε πρώτα ανάγκη εμείς που είμαστε ένοχοι για τις αμαρτίες. Έπειτα, επιπλέον αυτού, τους αναδεικνύει και φωτιστικούς, αφού μαζί με το να μαθητεύουν —δηλαδή να καθαρίζουν από την άγνοια όλα τα έθνη— τους ενεχείρισε και τη δύναμη του να βαπτίζουν —δηλαδή να φωτίζουν— με το να πει: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Διότι το θείο βάπτισμα είναι πράγματι φώτισμα, το οποίο εκχέει το φως της θείας γνώσης σε όσους βαπτίζονται, την έλλαμψη της υπερούσιας και υπερώνυμης, μίας και ασύγχυτης Τριάδας, όπως ακριβώς φανερώνουν τα ίδια τα λόγια που εκφωνούνται σε αυτό σύμφωνα με τη θεία παράδοση.

«Στο όνομα», και δεν αναφέρει ποιο, για να δείξει το υπερώνυμο και υπερούσιο, παρά μόνο ένα όνομα ενδεικτικό της μίας ουσίας, ή μάλλον της υπερουσιότητας, του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, αυτών των τριών ομοουσίων, των οποίων είναι κοινό το υπερούσιο και υπερώνυμο όνομα, ωστόσο πρόκειται για τρία: του ενός ως αρχής και αιτίου —διότι τέτοιος είναι ο Πατήρ— και των άλλων ως προερχομένων από το ίδιο αίτιο και συνυπαρχόντων μέσα σε αυτόν και μαζί με αυτόν προαιωνίως, του ενός γεννητώς και του άλλου εκπορευτώς. Αυτά λοιπόν αποτελούν τον φωτισμό του βαπτίσματος.

Και εκπλήρωσε αυτήν την οικονομία, παραδίδοντας τον εαυτό Του υπέρ ημών ως αντίλυτρο στον θάνατο, στον οποίο κρατούμασταν δέσμιοι, πουλημένοι στην αμαρτία. Και αφού συγκαταλέχθηκε στους νεκρούς και βρέθηκε ο μόνος ελεύθερος ανάμεσά τους, επειδή ο άρχοντας του κόσμου τούτου δεν βρήκε τίποτα δικό του μέσα Του, και αφού έλυσε τις ωδίνες του θανάτου, έγινε ο αρχηγός της αναστάσεώς μας και της παλιγγενεσίας προς την αθανασία. Ενώ, λοιπόν, επρόκειτο να αναληφθεί στους ουρανούς, από όπου κατήλθε, και εξαποστέλλοντας σε όλο τον κόσμο εκείνους που είχαν γίνει εδώ αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες Του, ως κήρυκες του ευαγγελίου της σωτηρίας, τους παρέδωσε την εξής εντολή: «Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος».

Αν όμως [αυτό απευθυνόταν] προς όλα τα έθνη, καθώς ο ίδιος ο Κύριος τους έδωσε εντολή μετά την ανάσταση λέγοντας: «πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη», και τα σχετικά με τα άζυμα δεν ήταν καθόλου κατανοητά, ενώ για τον άρτο υπήρχε μία και η αυτή έννοια, κοινή για όλους, ποια ήταν η ανάγκη της προσθήκης του προσδιορισμού «ένζυμος»; Από τη στιγμή μάλιστα που και αυτός που το λέει επαναλαμβάνεται, και βεβαίως από τα Μωσαϊκά βιβλία και από την υπόλοιπη ιερή και θεία Γραφή μας αυτό ακριβώς θα διαπιστώσουμε: Ότι, δηλαδή, όπου μεν ο συγγραφέας θέλησε να μιλήσει για τον γνωστό σε όλους άρτο, τον ονόμασε απλώς και χωρίς άλλη διάκριση άρτο, ακολουθώντας την κοινή έννοια, χωρίς να χρειαστεί καθόλου την προσθήκη της λέξης «ένζυμος»· όπου όμως έθεσε ως σκοπό να μιλήσει για το άζυμο, πουθενά δεν διαπιστώνεται να το έχει ονομάσει απλώς άρτο, αλλά μόνο άζυμο ως επί το πλείστον. Υπάρχουν δε περιπτώσεις που το αναφέρει και ως «άζυμο άρτο», όπου δηλαδή θέλοντας να αντιδιαστείλει εκείνο που μοιάζει κάπως με άρτο από κάποιο άλλο είδος ζυμαριού εντελώς ανόμοιο με αυτόν, χρησιμοποίησε ομωνύμως την ονομασία του άρτου, όπως ακριβώς δηλαδή λέμε «άνθρωπο» τη ζωγραφισμένη εικόνα του ανθρώπου για να την αντιδιαστείλουμε από εικόνες άλλων μορφών. Διότι στα χωρία όπου διαπιστώνεται ότι ο Μωυσής έχει αναγράψει «άζυμους άρτους», σε αυτά ακριβώς προστίθενται αμέσως και «άζυμα λάγανα» και σιμιγδάλι.

Διότι αναφέρουν στα Πρακτικά: «Ο Χριστός, όντας ένας, έχει φυσικές ενέργειες, τη θεία και την ανθρώπινη, την άκτιστη και την κτιστή, ως αληθινός και τέλειος Θεός, αληθινός και τέλειος άνθρωπος». [10]. Εάν δε κάποιος έλεγε ότι αυτά μεν είναι εξαιρετικά ορθά, αλλά απορεί πώς το θείο λέγεται και ένα και τρία —και οι θεολόγοι το ονομάζουν πολυμερές και ποικίλο— και πώς αυτά συνδυάζονται μεταξύ τους χωρίς να υποκρύπτεται καμία αντίφαση, απαντούμε το εξής: Μοναρχία είναι αυτό που τιμάται από εμάς. Διότι πιστεύουμε σε έναν Θεό, έναν όμως όχι κατά τον αριθμό —διότι αυτό ανήκει στην ιουδαϊκή ταπεινότητα— αλλά έναν κατά τη φύση. Διότι κατά τον αριθμό το θείο δεν είναι ένα, αλλά τρία. Και το αποκαλούν πολυμερές και ποικίλο: αφενός λόγω των υποστάσεων, αφετέρου λόγω των ιδιωμάτων που ανήκουν φυσικώς και υπερφυώς στον Θεό. Μαρτυρία δε αυτού του λόγου: για το ενιαίο της φύσεως είναι το «Άκουε, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος», για τις τρεις υποστάσεις το «Βαπτίζοντάς τους —λέει— στο όνομα του Πατρός, και του Υιού, και του Αγίου Πνεύματος», και για τα ιδιώματα που προσιδιάζουν στη θεία φύση το «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου, και έχω δοξαστεί μέσω αυτών». Έχοντας λοιπόν αυτά έτσι, αν λέγαμε ότι το θείο είναι ένα κατά τον αριθμό, και έπειτα ότι δεν είναι ένα κατά τον αριθμό αλλά τρία ή πολλά, το πράγμα θα αποτελούσε σαφή αντίφαση, και η άποψή μας θα απείχε πολύ από κάθε αλήθεια.