Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:22

Για ποιο λόγο, λοιπόν, το αποσιώπησε αυτό και δεν έκανε φανερό εκείνον που το είπε, αλλά εισήγαγε τη νομοθεσία απρόσωπα; Διότι, αν μεν έλεγε: «Ου φονεύσεις, εγώ όμως σας λέω: Δεν θα οργιστείς», θα φαινόταν βαρύ αυτό που λεγόταν εξαιτίας της αφροσύνης των ακροατών, οι οποίοι δεν μπορούσαν ακόμη να κατανοήσουν ότι νομοθετούσε χωρίς να ανατρέπει τα προηγούμενα, αλλά επαυξάνοντάς τα· και θα του έλεγαν: «Τι λες; Ο Πατέρας σου είπε: Ου φονεύσεις, και εσύ λες: Δεν θα οργιστείς;». Για να μην νομίσει, λοιπόν, κανείς ότι είναι αντίθετος προς τον Πατέρα, ή ότι εισάγει κάτι περισσότερο ως σοφότερος από εκείνον, δεν είπε: «Ακούσατε από τον Πατέρα». Αν πάλι έλεγε: «Ακούσατε ότι εγώ είπα στους αρχαίους», θα φαινόταν αφόρητο, και αυτό όχι λιγότερο από το προηγούμενο. Διότι αν, επειδή είπε «Πριν να γεννηθεί ο Αβραάμ εγώ είμαι», επιχείρησαν να τον λιθοβολήσουν, εάν πρόσθετε ότι και στον Μωυσή ο ίδιος έδωσε τον νόμο, τι δεν θα του έκαναν;

γʹ. Το ότι λοιπόν, ακόμη και αν οι νόμοι ήταν αντίθετοι μεταξύ τους, ούτε και τότε θα έπρεπε να προσάπτουμε κατηγορίες, είναι φανερό από αυτά. Το ότι όμως δεν είναι καν αντίθετοι, αλλά απλώς διαφορετικοί, εμπρός, ας παρουσιάσουμε τους νόμους για να τους εξετάσουμε. «Ακούσατε», λέει, «ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: δεν θα φονεύσεις». Αυτός είναι ο παλαιός νόμος· ας δούμε όμως και τον νόμο της Καινής: «Εγώ όμως σας λέω, όποιος οργίζεται εναντίον του αδελφού του χωρίς λόγο, είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός». Είναι άραγε αντίθετα, πες μου, αυτά τα προστάγματα; Και ποιος άνθρωπος, που διαθέτει έστω και ελάχιστη λογική, θα μπορούσε να ισχυριστεί κάτι τέτοιο; Διότι, εάν, ενώ ο πρώτος διέταξε να μη φονεύουμε, αυτός διέταζε (το αντίθετο), ίσως κάποιος θα έλεγε ότι τα λεγόμενα αποτελούν αντινομία. Εάν όμως, ενώ εκείνος διέταζε να μη φονεύουμε, αυτός διέταξε να μην οργιζόμαστε καν, ο νόμος αυτός αποτελεί επίταση και όχι εναντίωση στον πρώτο. Διότι ο μεν απέκοψε τον καρπό της κακίας, τον φόνο, ενώ ο δε ξερίζωσε και τη ρίζα, την οργή· εκείνος ανέκοψε το ρεύμα της πονηρίας, ενώ αυτός ξέρανε και την ίδια την πηγή της. Επειδή πηγή και ρίζα του φόνου είναι ο θυμός και η οργή. Εκείνος ο νόμος προετοίμασε αναλόγως τη φύση μας, ενώ αυτός ήλθε και συμπλήρωσε ό,τι έλειπε. Ποια αντίθεση υπάρχει, όταν ο ένας αποκόπτει την κατάληξη των κακών, και ο άλλος αποκόπτει και την αρχή τους; Εκείνος κατέστησε το χέρι καθαρό από αίμα, ενώ αυτός απάλλαξε και την ίδια τη διάνοια από τα πονηρά βουλεύματα.

Και το: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα φονεύσεις· εγώ όμως σας λέω ότι όποιος οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος». Και όσα άλλα παρόμοια νομοθετεί και θαυματουργεί, είναι ικανά να αποδείξουν την εξουσία του· ή μάλλον, ακόμη και το ελάχιστο μέρος αυτών είναι ικανό να προσελκύσει και να πείσει όσους δεν είναι υπερβολικά αναίσθητοι.

Σιώπα, φιμώσου. Σήκωσε το κρεβάτι σου και πήγαινε στο σπίτι σου. Σε σένα λέω, πονηρό δαιμόνιο, βγες από αυτόν. Ας γίνει σε σένα όπως θέλεις. Αν κάποιος σας πει κάτι, θα πείτε ότι ο Κύριος το έχει ανάγκη. Σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο. Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: «Δεν θα φονεύσεις»· εγώ όμως σας λέω, ότι όποιος οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος στην κρίση.

Περιγέλασέ τον. Σε αποκάλεσε ταπεινής καταγωγής ή ανόητο; Στέναξε, λοιπόν, από λύπη για εκείνον. Διότι όποιος πει στον αδελφό του «Μωρέ», θα είναι ένοχος για τη γέενα του πυρός. Όταν, λοιπόν, σε υβρίσει, αναλογίσου την κόλαση με την οποία θα τιμωρηθεί, και όχι μόνο δεν θα οργιστείς, αλλά θα χύσεις και δάκρυα. Διότι κανείς δεν εξοργίζεται με εκείνον που έχει πυρετό, ούτε με εκείνον που έχει φλεγμονή, αλλά σπλαχνίζεται όλους τους τέτοιους ανθρώπους και δακρύζει. Τέτοιο ακριβώς πράγμα είναι η οργισμένη ψυχή. Αλλά, ακόμη κι αν θέλεις να αμυνθείς, σιώπησε, και έτσι του κατάφερες καίριο πλήγμα. Αν, όμως, ανταποδώσεις τη λοιδορία με λοιδορία, τότε άναψες φωτιά.

Από τα αισθητά, από όσα συμβαίνουν άμεσα μπροστά μας. Και πάλι: «Όποιος πει στον αδελφό του “Ρακά”, θα είναι ένοχος ενώπιον του συνεδρίου». Και ο Παύλος εξάλλου συχνά θέτει αισθητά έπαθλα και προτρέπει με βάση τα παρόντα πράγματα· όπως για παράδειγμα όταν ομιλεί περί παρθενίας· διότι, χωρίς να αναφέρει τίποτα περί των ουρανών στο σημείο αυτό, παρακινεί προσώρας με βάση τα παρόντα, λέγοντας: «Εξαιτίας της παρούσας ανάγκης»· και, «Εγώ όμως θέλω να σας προφυλάξω»· και, «Θέλω να είστε αμέριμνοι».

ΟΜΙΛΙΑ ΙΣΤ΄. Μη νομίσετε ότι ήρθα για να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες. α΄. Διότι, ποιος το υποπτεύθηκε αυτό ή ποιος τον κατηγόρησε, ώστε να δώσει αυτή την απάντηση; Ούτε άλλωστε από τα όσα είχαν ειπωθεί γεννιόταν τέτοια υποψία· διότι η προτροπή να είναι πράοι, και επιεικείς, και ελεήμονες, και καθαροί στην καρδιά, και να αγωνίζονται για τη δικαιοσύνη, δεν έδειχνε τίποτε τέτοιο, αλλά ακριβώς το αντίθετο. Γιατί λοιπόν το είπε αυτό; Όχι απλώς, ούτε τυχαία· αλλά επειδή επρόκειτο να νομοθετήσει εντολές ανώτερες από τις παλαιές, λέγοντας: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: Δεν θα φονεύσεις· εγώ όμως σας λέω να μην οργίζεστε καν»· και επρόκειτο να ανοίξει τον δρόμο για κάποια θεία και ουράνια πολιτεία. Ώστε να μην ταράξει το πρωτάκουστο τις ψυχές των ακροατών και τους κάνει να στασιάσουν απέναντι στα λεγόμενα, χρησιμοποίησε αυτή την προληπτική διόρθωση. Διότι, κι αν ακόμη δεν εφάρμοζαν τον νόμο, ωστόσο διακατέχονταν από βαθύ σεβασμό απέναντί του, και ενώ στην πράξη τον παραβίαζαν καθημερινά, ήθελαν το γράμμα του να παραμένει άθικτο και κανείς να μην προσθέσει τίποτα περισσότερο σε αυτό· ή μάλλον ανέχονταν βέβαια τους άρχοντες να προσθέτουν, όχι όμως προς το καλύτερο, αλλά προς το χειρότερο. Διότι και την τιμή προς τους γονείς έτσι την κατέλυαν με τις δικές τους προσθήκες· και πολλά άλλα από τα θεσπισμένα ακύρωναν με αυτούς τους άκαιρους πλεονασμούς.

Αλλά εκεί μεν έχει θέσει τα έπαθλα για όσους κατορθώνουν την αρετή, ενώ εδώ τις τιμωρίες για όσους δεν την πράττουν. Γι' αυτό εκεί μεν έλεγε ότι οι πράοι θα κληρονομήσουν τη γη· εδώ όμως λέει ότι όποιος αποκαλέσει τον αδελφό του μωρό, θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός. Και εκεί μεν, ότι οι καθαροί στην καρδιά θα δουν τον Θεό· εδώ όμως, ότι είναι ολοκληρωμένος μοιχός εκείνος που κοιτάζει ακόλαστα· και αφού εκεί ονόμασε τους ειρηνοποιούς υιούς Θεού, εδώ από την άλλη πλευρά τούς φοβίζει λέγοντας: «Μήπως τυχόν σε παραδώσει ο αντίδικος στον κριτή». Έτσι, ενώ μακαρίζει όσους πενθούν και όσους διώκονται στα προηγούμενα, στα επόμενα οικοδομώντας το ίδιο ακριβώς, απειλεί με απώλεια όσους δεν πορεύονται σε αυτή την οδό· διότι όσοι βαδίζουν στην πλατιά οδό, λέει, καταλήγουν εκεί. Και το «Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά», μου φαίνεται ότι είναι ισοδύναμο με το «Μακάριοι οι ελεήμονες» και με το «Εκείνοι που πεινούν για τη δικαιοσύνη».

Διότι, όσοι έπρατταν τα ίδια ακριβώς με εκείνους, δεν ήταν δυνατόν να υπερτερούν σύμφωνα με τον κανόνα της δικαιοσύνης. Αλλά ποια ήταν αυτή η υπεροχή; Το να μην οργίζεται κανείς, το να μην κοιτάζει γυναίκα με ακόλαστο τρόπο. Δ΄. Για ποιο λόγο λοιπόν τις ονόμασε ελάχιστες, αν και είναι τόσο μεγάλες και υψηλές; Επειδή ο ίδιος επρόκειτο να εισαγάγει τη νομοθεσία. Διότι, όπως ακριβώς ταπείνωσε τον εαυτό του και σε πολλά σημεία ομιλεί μετριοπαθώς για τον εαυτό του, έτσι πράττει και για τη δική του νομοθεσία, διδάσκοντάς μας και σε αυτό να διατηρούμε παντού το μέτρο. Εξάλλου, επειδή υπήρχε η υποψία κάποιας καινοτομίας, χρησιμοποιεί προς το παρόν τον λόγο με συγκράτηση. Όταν, όμως, ακούσεις «ελάχιστος στη βασιλεία των ουρανών», μην υποθέσεις τίποτε άλλο παρά τη γέεννα και την κόλαση. Διότι γνωρίζει να αποκαλεί «βασιλεία» όχι μόνο την απόλαυση των αγαθών, αλλά και τον καιρό της αναστάσεως και εκείνη τη φοβερή Παρουσία. Επειδή πώς θα ήταν λογικό, εκείνος μεν που αποκάλεσε τον αδελφό του μωρό και παρέβη μία εντολή, να πέφτει στη γέεννα, ενώ εκείνος που καταλύει όλες τις εντολές και παρακινεί και άλλους σε αυτό, να βρίσκεται στη βασιλεία;

Εγώ όμως σας λέω ότι όποιος οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος στην κρίση. Είδες απόλυτη εξουσία; Είδες ύφος που αρμόζει σε νομοθέτη; Διότι ποιος από τους προφήτες μίλησε ποτέ έτσι; Ποιος από τους δικαίους; Ποιος από τους πατριάρχες; Κανένας· απεναντίας έλεγαν: «Τάδε λέγει Κύριος».

Αλλά αυτά βέβαια, όπως θα έλεγε κανείς, τα είπαμε παρεμπιπτόντως σχετικά με όλες τις εντολές. Είναι όμως αναγκαίο να έλθουμε στο προκείμενο θέμα και να ακολουθήσουμε τη συνέχεια όσων ειπώθηκαν προηγουμένως. «Όποιος οργίζεται εναντίον του αδελφού του αναίτια, θα είναι ένοχος στην κρίση», λέει.

Γι' αυτό και ο Προφήτης έλεγε: «Οργίζεσθε και μη αμαρτάνετε». —«Όποιος όμως πει στον αδελφό του, Ρακά, θα είναι ένοχος στο συνέδριο». Ως συνέδριο εδώ εννοεί το δικαστήριο των Εβραίων· και το ανέφερε τώρα αυτό, για να μη φανεί ότι παντού ξενίζει και καινοτομεί.

Και όπως ακριβώς συμβαίνει με τη φωτιά, αν μεν ο σπινθήρας είναι μικρός, ακόμη και αν βρίσκονται δίπλα του αμέτρητα ξύλα, δεν τα αρπάζει εύκολα· αν όμως η φλόγα γίνει δυνατή και ψηλή, εύκολα καταλαμβάνει όχι μόνο τα ξύλα, αλλά και τις πέτρες και κάθε υλικό που θα πέσει μέσα της, και με εκείνα με τα οποία συνήθως σβήνει, με αυτά αναφλέγεται περισσότερο (διότι κάποιοι λένε ότι, σε εκείνο το σημείο, όχι μόνο τα ξύλα, το στουπί και τα άλλα εύφλεκτα υλικά, αλλά ακόμη και το νερό που εκτοξεύεται, μάλλον αναζωπυρώνει τη δύναμή της)· το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με την οργή: ό,τι κι αν ξεστομίσει κανείς, γίνεται αμέσως τροφή σε τούτη την πονηρή φωτιά. Προλαμβάνοντας όλα αυτά ο Χριστός, εκείνον μεν που οργίζεται μάταια τον καταδίκασε στην κρίση (γι' αυτό και είπε: «Εκείνος που οργίζεται θα είναι ένοχος στην κρίση»), εκείνον δε που λέει «Ρακά», στο συνέδριο. Αλλά αυτά δεν είναι ακόμη μεγάλα, διότι αυτές οι τιμωρίες είναι επίγειες. Γι' αυτό, σε εκείνον που τον αποκαλεί «μωρέ», προσέθεσε το πυρ της γεέννης, αναφέροντας τώρα για πρώτη φορά το όνομα της γεέννης. Διότι, αφού προηγουμένως μίλησε εκτενώς για τη βασιλεία, τότε αναφέρθηκε σε αυτήν· δείχνοντας ότι εκείνη μεν (η βασιλεία) αποτελεί έργο της δικής του φιλανθρωπίας και θελήσεως, αυτή δε (η γέεννα) της δικής μας ραθυμίας. Και δες πώς προχωρά λίγο-λίγο στις τιμωρίες, σχεδόν σαν να σου απολογείται, και δείχνοντας ότι ο ίδιος ουδόλως επιθυμεί να απειλήσει με κάτι τέτοιο, αλλά εμείς τον σύρουμε σε τέτοιου είδους αποφάσεις. Αναλογίσου, δηλαδή: Είπα, λέει, μην οργίζεσαι μάταια, διότι θα είσαι ένοχος στην κρίση.

Περιφρόνησες το προηγούμενο. Δες τι γέννησε η οργή· σε οδήγησε αμέσως στην ύβρη, διότι αποκάλεσες τον αδελφό σου Ρακά. Έθεσα πάλι μία άλλη τιμωρία, το συνέδριο. Εάν, παραβλέποντας και αυτήν, προχωρήσεις σε κάτι χειρότερο, δεν σε τιμωρώ πλέον με αυτές τις σύμμετρες ποινές, αλλά με την αθάνατη κόλαση της γέεννας, ώστε να μην εκτραπείς στο εξής μέχρι και στον φόνο.

Διότι φοβάται τη νύχτα, μήπως τυχόν, βρίσκοντας μόνο του αυτόν που έχει πληγεί, κάνει μεγαλύτερη την πληγή του. Την ημέρα, βεβαίως, υπάρχουν πολλοί που του αποσπούν την προσοχή και τον συγκρατούν· τη νύχτα, όμως, όταν μείνει μόνος του και αναλογιστεί τα πράγματα μέσα του, φουσκώνουν τα κύματα και μεγαλώνει η ταραχή. Γι' αυτό, λοιπόν, προλαμβάνοντας ο Παύλος, θέλει να τον παραδώσει στη νύχτα συμφιλιωμένο, ώστε να μην έχει πλέον ο διάβολος καμία αφορμή από τη μοναξιά, για να ανάψει το καμίνι της οργής και να την κάνει σφοδρότερη. Έτσι και ο Χριστός δεν επιτρέπει ούτε την ελάχιστη αναβολή, ώστε να μην γίνει ο άνθρωπος αυτός πιο ράθυμος αφού προσφερθεί η θυσία, αναβάλλοντας τη συμφιλίωση από μέρα σε μέρα. Διότι γνωρίζει ότι το πάθος αυτό απαιτεί μεγάλη ταχύτητα αντιμετώπισης· και όπως ακριβώς ένας σοφός ιατρός δεν καθορίζει μόνο τα προφυλακτικά των νοσημάτων, αλλά και τα θεραπευτικά, έτσι πράττει και Αυτός. Διότι, το μεν να εμποδίζει κάποιον να αποκαλέσει τον αδελφό του μωρό, αποτελεί προφύλαξη από την έχθρα· το να προστάζει όμως τη συμφιλίωση, είναι αναιρετικό των νοσημάτων που δημιουργούνται μετά την έχθρα.

Τι λοιπόν; Δεν πρέπει να αντιστεκόμαστε στον πονηρό; λέει. Πρέπει μεν, αλλά όχι με αυτόν τον τρόπο, παρά όπως ο Ίδιος πρόσταξε, με το να προσφέρει κανείς τον εαυτό του στο να κακοπαθεί· διότι έτσι θα τον κατανικήσεις. Επειδή η φωτιά δεν σβήνει με φωτιά, αλλά η φωτιά σβήνει με νερό. Για να μάθεις δε ότι και στον Παλαιό Νόμο αυτός που κακοπαθεί υπερισχύει περισσότερο, και ότι αυτός είναι που στεφανώνεται, εξέτασε το ίδιο το γεγονός και θα δεις ότι η υπεροχή του είναι μεγάλη. Διότι εκείνος που έκανε την αρχή με άδικες πράξεις θα έχει καταστρέψει και τους δύο οφθαλμούς, και του πλησίον του και τον δικό του. Γι' αυτό και δικαίως μισείται από όλους, και δέχεται αναρίθμητες κατηγορίες. Ενώ εκείνος που αδικήθηκε, ακόμη και αφού αμυνθεί ανταποδίδοντας τα ίσα, δεν θα έχει διαπράξει τίποτα το φοβερό. Γι' αυτό και έχει πολλούς που τον συμπονούν, εφόσον παραμένει καθαρός από αυτό το σφάλμα, ακόμη και μετά την πράξη του. Και ως προς τη συμφορά τα πράγματα είναι ίσα και για τους δύο· όμως ως προς τη δόξα δεν είναι ίσα, ούτε ενώπιον του Θεού ούτε ενώπιον των ανθρώπων. Επομένως, τελικά ούτε τα της συμφοράς είναι ίσα. Στην αρχή, λοιπόν, έλεγε: «Όποιος οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του, και όποιος τον αποκαλεί μωρό, θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός»· εδώ όμως απαιτεί ακόμη μεγαλύτερη φιλοσοφία, καθώς όχι μόνο προστάζει αυτόν που κακοπάσχει να παραμένει γαλήνιος, αλλά και να επιδεικνύει ακόμη μεγαλύτερη φιλοτιμία, προσφέροντας και την άλλη σιαγόνα. Και το λέει αυτό, όχι νομοθετώντας μόνο για ένα τέτοιο χτύπημα, αλλά εκπαιδεύοντάς μας στην ανεξικακία σε όλα ανεξαιρέτως τα άλλα ζητήματα.

Βλέπεις πώς καταργεί συθέμελα τον θυμό και την επιθυμία για τα σώματα, για τα χρήματα, για τη δόξα, για την παρούσα ζωή; Διότι αυτό βέβαια το έκανε από την αρχή, αλλά πολύ περισσότερο τώρα. Επειδή, αφενός, ο φτωχός, ο πράος και αυτός που πενθεί, εξαλείφει την οργή· αφετέρου, ο δίκαιος και ο ελεήμων εξαλείφει την επιθυμία των χρημάτων· ο καθαρός στην καρδιά έχει απαλλαγεί από την πονηρή επιθυμία· εκείνος που καταδιώκεται, που υπομένει τις ύβρεις και κακολογείται, ασκεί πλέον απόλυτη περιφρόνηση των παρόντων πραγμάτων και είναι καθαρός από την αλαζονεία και την κενοδοξία. Αφού, λοιπόν, ελευθέρωσε τον ακροατή από αυτά τα δεσμά και τον προετοίμασε για τους αγώνες, πάλι με διαφορετικό τρόπο ξεριζώνει αυτά τα πάθη, και μάλιστα με μεγαλύτερη ακρίβεια. Διότι, αφού ξεκίνησε από την οργή, και απέκοψε από παντού τα νεύρα αυτού του πάθους, λέγοντας: «Όποιος οργίζεται εναντίον του αδελφού του, και όποιος τον αποκαλεί ανόητο και ρακά, ας τιμωρείται»· και «εκείνος που προσφέρει το δώρο του ας μην πλησιάσει στην τράπεζα προτού διαλύσει την έχθρα»· και «εκείνος που έχει αντίδικο, πριν φτάσει στο δικαστήριο, ας κάνει τον εχθρό του φίλο»· μεταβαίνει έπειτα πάλι στην επιθυμία και λέει: «Όποιος κοιτάζει με ακόλαστα μάτια, ας τιμωρείται ως μοιχός· όποιος σκανδαλίζεται από ακόλαστη γυναίκα, ή από άνδρα, ή από οποιονδήποτε άλλον από τους οικείους του, ας τους αποκόψει όλους αυτούς· όποιος έχει γυναίκα σύμφωνα με τον νόμο του γάμου, ποτέ να μην την αποδιώκει και να μην στρέφει το βλέμμα του σε άλλη».

Διότι, «εάν το χορτάρι του αγρού», λέει, «ο Θεός το ντύνει με αυτόν τον τρόπο, πόσω μάλλον εσάς, ολιγόπιστοι». Και όμως, όλα αυτά τα δημιουργεί ο ίδιος· «διότι τα πάντα δημιουργήθηκαν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν δημιουργήθηκε απολύτως τίποτα»· ωστόσο, προς το παρόν δεν αναφέρει πουθενά τον εαυτό του. Διότι αρκούσε προς το παρόν, για να δείξει την αυθεντία του, το να λέει σε καθεμία από τις εντολές: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους· εγώ όμως σας λέω». Μην απορήσεις, λοιπόν, όταν και σε όσα ακολουθούν κρύβει τον εαυτό του ή λέει κάτι ταπεινό για τον εαυτό του. Διότι ένα πράγμα επιδίωκε πρωτίστως προς το παρόν, το να γίνει ευπρόσδεκτος σε αυτούς ο λόγος, και μέσα από όλα να αποδείξει ότι δεν είναι κάποιος αντίθεος, αλλά ότι ομονοεί και συμφωνεί με τον Πατέρα. Αυτό ακριβώς κάνει και εδώ. Διότι, έχοντας αναλώσει τόσους λόγους, συνεχώς θέτει Εκείνον στο επίκεντρο, προβάλλοντας με θαυμασμό τη σοφία Του, την πρόνοια και τη φροντίδα Του που εκδηλώνεται στα πάντα, και στα μεγάλα και στα μικρά. Επειδή και όταν μιλούσε για την Ιερουσαλήμ, την ονόμασε πόλη του μεγάλου Βασιλέως· και όταν αναφέρθηκε στον ουρανό, πάλι τον ονόμασε θρόνο του Θεού· και όταν μιλούσε για τη διακυβέρνηση του κόσμου, πάλι σε Αυτόν αποδίδει τα πάντα, λέγοντας ότι: «Ανατέλλει τον ήλιο Του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους». Ακόμη και στην προσευχή δίδασκε να λένε ότι: «Δική Του είναι η βασιλεία και η δύναμη και η δόξα».

Ποιος δεν κοίταξε με ακόλαστα μάτια; Αυτός όμως είναι ολοκληρωμένος μοιχός. Ποιος δεν οργίστηκε αναίτια εναντίον του αδελφού του; Αυτός όμως είναι ένοχος στο συνέδριο. Ποιος δεν ορκίστηκε; Αυτό όμως προέρχεται από τον πονηρό. Ποιος δεν επιορκησε; Αυτός όμως είναι χειρότερος από τον πονηρό. Ποιος δεν υποδουλώθηκε στον μαμωνά; Αυτός όμως ξέπεσε από τη γνήσια δουλεία του Χριστού. Έχω να πω και άλλα, βαρύτερα από αυτά· αλλά αρκούν και τούτα, και είναι ικανά να οδηγήσουν σε κατάνυξη εκείνον που δεν είναι πέτρινος ούτε υπερβολικά αναίσθητος. Διότι, εάν το καθένα από αυτά τον ρίχνει στη γέεννα, όλα μαζί συγκεντρωμένα τι δεν θα προκαλέσουν;

Από πού, λοιπόν, θέλετε να αρχίσω; Από τους δούλους; Από τους ελεύθερους; Από τους στρατευμένους; Από τους ιδιώτες; Από τους άρχοντες; Από τους αρχομένους; Από τις γυναίκες; Από τους άνδρες; Από τους γέροντες; Από τους νέους; Από ποια ηλικία; Από ποιο γένος; Από ποιο αξίωμα; Από ποιο επάγγελμα; Θέλετε να κάνω την αρχή από τους στρατευμένους; Σε τι, λοιπόν, δεν αμαρτάνουν αυτοί καθημερινά, υβρίζοντας, λοιδορώντας, εξοργιζόμενοι, εκμεταλλευόμενοι τις συμφορές των άλλων, μοιάζοντας με λύκους, μη μένοντας ποτέ καθαροί από παραπτώματα, εκτός εάν πει κανείς ότι και η θάλασσα μπορεί να είναι χωρίς κύματα; Διότι ποιο πάθος δεν τους ενοχλεί; Και ποιο νόσημα δεν πολιορκεί την ψυχή τους; Επειδή απέναντι στους ομοτίμους τους διάκεινται με ζηλοτυπία, φθονούν και κενοδοξούν· απέναντι στους υφισταμένους τους συμπεριφέρονται πλεονεκτικά· απέναντι δε σε όσους έχουν δικαστικές υποθέσεις και καταφεύγουν σε αυτούς σαν σε λιμάνι, συμπεριφέρονται εχθρικά και επίορκα. Πόσες αρπαγές γίνονται από αυτούς! Πόσες πλεονεξίες! Πόσες συκοφαντίες και καπηλείες! Πόσες δουλοπρεπείς κολακείες! Εμπρός, λοιπόν, ας εφαρμόσουμε στον καθένα τον νόμο του Χριστού. «Εκείνος που θα πει στον αδελφό του, Μωρέ, θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός». «Εκείνος που κοιτάζει γυναίκα για να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της μέσα του». «Εάν κάποιος δεν ταπεινώσει τον εαυτό του σαν το παιδί, δεν πρόκειται να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών».

Πάλι, το να μη λοιδορεί κανείς είναι ένα ελάχιστο μέρος της· παρ' όλα αυτά όμως, ακόμη και αυτό αποβάλλει όσους δεν το έχουν κατορθώσει. Διότι εκείνος που θα πει στον αδελφό του, «Μωρέ», θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός. Επίσης, και η σωφροσύνη αποτελεί και αυτή ένα μέρος· παρ' όλα αυτά, χωρίς αυτήν κανείς δεν θα δει τον Κύριο. Διότι λέει, να επιδιώκετε την ειρήνη και τον αγιασμό, χωρίς τον οποίο κανείς δεν θα δει τον Κύριο. Και η ταπεινοφροσύνη ομοίως είναι ένα μόριο της αρετής· παρ' όλα αυτά, ακόμη και αν κάποιος επιτελέσει άλλα καλά έργα, εάν δεν κατορθώσει αυτήν, είναι ακάθαρτος ενώπιον του Θεού.

Πάλι, κάποιοι άλλοι επιδιώκουν την υπέρμετρη λύπη για τα αμαρτήματα θεωρώντας την ως κάτι ωφέλιμο· αλλά και αυτό αποτελεί διαβολική μεθοδεία, πράγμα που το απέδειξε ο Ιούδας· γι' αυτό εξάλλου και απαγχονίστηκε. Για τον λόγο αυτόν και ο Παύλος φοβόταν για εκείνον που είχε πορνεύσει, μήπως πάθει κάτι τέτοιο, και προέτρεπε τους Κορινθίους να τον διασώσουν γρήγορα, «μήπως καταποθεί ο τοιούτος από την υπερβολική λύπη». Έπειτα, δείχνοντας ότι κάτι τέτοιο αποτελεί δική του ενέδρα, λέει: «Μήπως πλεονεκτηθούμε από τον Σατανά· διότι δεν αγνοούμε τα νοήματά του», ότι δηλαδή επιτίθεται με πολύ δόλο. Επειδή, εάν πολεμούσε με παρρησία και φανερά, η νίκη θα ήταν εύκολη και απλή· μάλλον όμως και τώρα, εάν νήφουμε, εύκολη θα είναι. Διότι απέναντι σε καθεμία από αυτές τις οδούς μάς έχει εξοπλίσει ο Θεός. Πείθοντάς μας λοιπόν να μην καταφρονούμε ούτε αυτά τα μικρά, άκουσε τι προτρέπει λέγοντας: «Εκείνος που θα πει στον αδελφό του, "Μωρέ", θα είναι ένοχος για τη γέεννα»· και, «Εκείνος που κοίταξε με ακόλαστα μάτια, είναι ολοκληρωμένος μοιχός». Και ταλανίζει όσους γελούν, και παντού εξαλείφει τις αρχές και τα σπέρματα των κακών, και λέει ότι θα δώσουμε λόγο και για κάθε αργή λέξη. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Ιώβ θεράπευε ακόμη και τους λογισμούς των παιδιών του. Και για να μην απελπιζόμαστε λέει: «Μήπως αυτός που πέφτει, δεν σηκώνεται; Ή αυτός που απομακρύνεται, δεν επιστρέφει;»

Διότι, επειδή ανέβηκε στο όρος και επρόκειτο να δώσει την Καινή Διαθήκη, λέει: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα φονεύσεις· και όποιος φονεύσει, θα είναι ένοχος στην κρίση. Και όποιος πει, "Μωρέ", θα είναι ένοχος στη γέεννα του πυρός. Εγώ όμως σας λέω, ότι καθένας που οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος στην κρίση». «Ακούσατε ότι ειπώθηκε, Οφθαλμό αντί οφθαλμού και δόντι αντί δοντιού. Εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά σε όποιον σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο». Τι σημαίνει αυτό; Εκείνος που δεν κάνει τίποτα από τον εαυτό Του, διορθώνει και τα προστάγματα του Πατέρα, και προάγει τη νομοθεσία στο καλύτερο; Όταν δε λέω «διορθώνει», μην υποπτευθείς τίποτα το βλάσφημο, νομίζοντας ότι ο Πατέρας είναι πιο αδύναμος. Διότι, έστω και αν η νομοθεσία ήταν κατώτερη, αυτό δεν οφειλόταν στον Θεό, αλλά σε εκείνους που δέχθηκαν τον νόμο. Άλλωστε, και η Παλαιά Διαθήκη ανήκει στον Μονογενή, και η Καινή στον Πατέρα. Πώς λοιπόν, πες μου, «δεν κάνει τίποτα από τον εαυτό Του», Εκείνος που προσθέτει στην Παλαιά Διαθήκη και επιδεικνύει τόση εξουσία; Υπάρχει άραγε κάτι πιο αδύναμο από τους αιρετικούς; Διότι οι μεν Ιουδαίοι εκπλήσσονταν επειδή τους τα δίδασκε αυτά «ως έχων εξουσία, και όχι όπως οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι»· οι Ιουδαίοι δηλαδή Του αναγνωρίζουν εξουσία, ενώ αυτοί (οι αιρετικοί) υποστηρίζουν ότι δεν μπορεί να κάνει τίποτα από τον εαυτό Του. Και δεν είπαν (οι Ιουδαίοι), «σαν να είχε εξουσία», αλλά «ως έχων εξουσία».

Εάν δε λέγει ο Λουκάς ότι προκλήθηκε παροξυσμός μεταξύ τους, μη νομίζεις ότι αυτό αποτελεί παράπτωμα. Διότι δεν είναι κακό το να παροξύνεται κανείς, αλλά το να γίνεται αυτό παράλογα και χωρίς κανένα δίκαιο λόγο. Διότι «ο άδικος θυμός», λέγει, «δεν θα αθωωθεί»· όχι απλώς ο θυμός, αλλά ο άδικος. Και ο Χριστός πάλι λέγει: «Εκείνος που οργίζεται εναντίον του αδελφού του αναίτια»· όχι απλώς εκείνος που οργίζεται.

Και για να μάθεις ότι αυτό είναι αληθές, άκουσε τον προφήτη που λέγει: «Εάν παρατηρήσεις τις ανομίες, Κύριε, ποιος θα μπορέσει να σταθεί;». Εάν δε κρίνετε σωστό να εξετάσουμε σε βάθος τη ρήση, αφήνοντας κατά μέρος την με ακρίβεια εξέταση του βίου του καθενός (διότι ούτε είναι δυνατόν σε εμάς να γνωρίζουμε τα πεπραγμένα του καθενός), ας φέρουμε στο μέσο εκείνα στα οποία αναντίρρητα όλοι αμαρτάνουμε. Και από αυτό θα μας γίνει σαφές και φανερό, ότι αν τιμωρούμασταν για κάθε ένα από τα αμαρτήματά μας, προ πολλού θα είχαμε χαθεί. «Όποιος αποκαλέσει τον αδελφό του μωρό, είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός», λέγει. Υπάρχει λοιπόν κάποιος από εμάς που δεν διέπραξε αυτήν την αμαρτία; Τι έπρεπε λοιπόν; Να αρπαγούμε αμέσως από τη ζωή; Επομένως, όλοι μας θα είχαμε αρπαγεί και αφανιστεί προ πολλού και από πάρα πολύ παλιά. Πάλι, εκείνος που ορκίζεται, λέγει, ακόμη και αν ευορκεί, πράττει έργα που προέρχονται από τον Πονηρό.

Και εμείς μακαρίζουμε τους αλλοτρίους, και προκόβουν όσοι διαπράττουν ανομίες. Ιδού, δεν είναι αυτά γραμμένα στη Βίβλο; Άλλοι εξαιτίας του γογγυσμού, όπως λέει ο Παύλος: «Ούτε να γογγύζουμε, όπως ακριβώς γόγγυσαν μερικοί από αυτούς, και εξολοθρεύτηκαν από τον ολεθρευτή». Και πότε γόγγυσαν; Όταν έλεγαν: «Μας έβγαλες για να μας θανατώσεις στην έρημο, επειδή τάχα δεν υπήρχαν μνήματα στην Αίγυπτο;» Άλλοι εξαιτίας της διασκέδασης, όπως λέει: «Έφαγαν και ήπιαν, και σηκώθηκαν να παίξουν». Άλλοι εξαιτίας της λοιδορίας: «Καθένας που λέει στον αδελφό του, Μωρέ, θα είναι ένοχος στην κρίση». Και άλλοι, περισσότεροι από αυτούς, χάθηκαν για άλλα αμαρτήματα, επειδή δεν φύλαξαν τα στόματά τους.

Γι' αυτό και ο Χριστός εξαλείφει τους πονηρούς λογισμούς εσωτερικά, λέγοντας: Όποιος βλέπει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, την έχει ήδη μοιχεύσει. Βλέπεις πώς δεν τους αφήνει να βλαστήσουν, ούτε να κάνουν αρχή, ούτε την επιθυμία, ούτε την οργή; Διότι, λέει, όποιος οργίζεται εναντίον του αδελφού του θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός. Και δεν συμβάλλει λίγο στην ασφάλεια το να μη μιλά κανείς πολύ· γι' αυτό λέει: Από την πολυλογία δεν θα αποφύγεις την αμαρτία, ενώ εκείνος που συγκρατεί τα χείλη του θα είναι συνετός. Μην εκκλίνεις την καρδιά μου σε λόγους πονηρίας, για να προφασίζομαι δικαιολογίες για αμαρτίες. Κάποιος άλλος λέει: Μην παρατρέψεις την καρδιά μου σε λόγους πονηρούς, ώστε να συλλαμβάνω παράνομες σκέψεις. Γιατί άραγε ακολούθησε αντίστροφη σειρά και, αφού πρώτα μίλησε για το στόμα, ύστερα προχώρησε στην καρδιά;

Εάν εκείνος που αποκαλεί τον αδελφό του «μωρέ» είναι άξιος της έσχατης κόλασης, αυτός που τον κατηγορεί ως κακούργο, και βάσκανο, και για μύρια άλλα παρόμοια, πόσο πυρ της γέεννας θα συγκεντρώσει για τον εαυτό του; Διότι το «μωρέ» είναι πολύ ελαφρύτερο ως ύβρις σε σχέση με τα προαναφερθέντα. Γι’ αυτό ο Χριστός, παραλείποντας εκείνα, ανέφερε αυτό, για να μάθεις ότι, εάν το πιο ανεκτό που μπορεί να λεχθεί επισύρει τη γέεννα εναντίον εκείνου που το λέει, πολύ περισσότερο θα την προκαλέσουν τα βαρύτατα και τα πλέον αφόρητα. Εάν πάλι κάποιοι, καταλογίζοντας υπερβολή στον λόγο, νομίζουν ότι αυτή η απειλή διατυπώθηκε μόνο προς εκφοβισμό, είναι ώρα να απαλλάξουν από την προαναφερθείσα κόλαση τόσο τους μοιχούς όσο και τους ειδωλολάτρες. Διότι, εάν απείλησε τους υβριστές μόνο για εκφοβισμό, είναι προφανές ότι το ίδιο ισχύει και για εκείνους· διότι, αφού τους συμπεριέλαβε όλους μαζί, με αυτόν τον τρόπο εξήγγειλε την έκπτωση από τη βασιλεία.

Και οι παρθένες μόνο για αυτόν τον λόγο αποκλείστηκαν από τον νυμφώνα· αν και βεβαίως διέθεταν σωφροσύνη. «Να επιδιώκετε την ειρήνη με όλους», λέει, «και τον αγιασμό, χωρίς τον οποίο κανείς δεν θα δει τον Κύριο». Σκέψου, λοιπόν, ότι χωρίς μεν τη σωφροσύνη δεν είναι δυνατόν να δει κανείς τον Κύριο· δεν είναι όμως βέβαιο ότι μόνο με τη σωφροσύνη είναι δυνατόν να τον δει· διότι πολλές φορές κάτι άλλο αποτέλεσε εμπόδιο. Πάλι, αν τα κατορθώσουμε όλα, αλλά δεν ωφελήσουμε σε τίποτα τον πλησίον, ούτε και έτσι θα εισέλθουμε στη βασιλεία. Από πού είναι φανερό αυτό; Από τους υπηρέτες που τους εμπιστεύθηκαν τα τάλαντα· διότι εκεί όλη η αρετή ήταν ακέραιη, και τίποτα δεν έλειπε, αλλά επειδή στάθηκε οκνηρός ως προς την αξιοποίησή του, δικαίως εκδιώχθηκε. Είναι δυνατόν και από μια ύβρη μόνο να πέσει κανείς στη γέεννα· διότι, λέει, «εκείνος που θα πει στον αδελφό του "μωρέ" (ανόητε), θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός». Και αν κάποιος τα κατορθώσει όλα, αλλά είναι υβριστής, δεν θα εισέλθει. Και ας μην καταλογίσει κανείς σκληρότητα στον Θεό, εάν εκείνους που έχουν σφάλλει σε αυτό τους αποκλείει από τη βασιλεία των ουρανών. Διότι, εάν στα ανθρώπινα, αν κάποιος διαπράξει το οτιδήποτε παράνομο, εκπίπτει από την εύνοια του βασιλιά, ακόμη και αν παραβεί έναν μόνο από τους κείμενους νόμους· και αν συκοφαντήσει κατηγορώντας, χάνει το αξίωμά του· και αν μοιχεύσει και συλληφθεί, γίνεται ανάξιος· και αν έχει κατορθώσει μύρια άλλα, καταστρέφεται· και αν διαπράξει φόνο και αποδειχθεί, και αυτό μόνο είναι ικανό να τον οδηγήσει στην καταδίκη· εάν, λοιπόν, οι νόμοι των ανθρώπων τυγχάνουν τέτοιας αυστηρής τήρησης, πολύ περισσότερο οι νόμοι του Θεού.

Ποιος έχει απαλλαγεί από την ύβρη; Αυτή όμως ρίχνει τον άνθρωπο στη γέεννα. Ποιος δεν κακολόγησε κρυφά τον πλησίον του; Ποιος δεν φέρθηκε με αλαζονεία; Αυτός όμως είναι ο πιο ακάθαρτος από όλους. Ποιος δεν κοίταξε γυναίκα με ακόλαστα μάτια; Αυτός όμως είναι ολοκληρωμένος μοιχός. Ποιος δεν οργίστηκε άδικα εναντίον του αδελφού του; Αυτός όμως είναι ένοχος απέναντι στο συνέδριο. Ποιος δεν ορκίστηκε; Αυτός όμως ανήκει στον πονηρό. Ποιος δεν επιόρκησε; Αυτός όμως ανήκει ακόμη περισσότερο στον πονηρό. Ποιος δεν δούλεψε στον μαμωνά; Αυτός όμως εξέπεσε από τη γνήσια δουλεία του Χριστού.

Και τα πονηρά βουλεύματα να μην τα αφήνουμε να γεννιούνται, και όσα γεννιούνται να τα καταπνίγουμε. Γι' αυτό και ο Θεός εξαλείφει εσωτερικά αυτούς τους ίδιους τους πονηρούς λογισμούς, λέγοντας: «εκείνος που βλέπει γυναίκα για να την επιθυμήσει» και τα εξής. Βλέπεις πώς δεν τους αφήνει να βλαστήσουν, ούτε να κάνουν αρχή, ούτε την επιθυμία, ούτε την οργή; Διότι λέγει: «εκείνος που οργίζεται εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός». Ας είναι οι θύρες κλειστές, λέγει, και οι πονηροί λογισμοί γρήγορα θα καταβληθούν. Διότι από τον θυμό και την επιθυμία γεννιέται κάθε αμάρτημα στην ψυχή. Γι' αυτό και ο Δαβίδ προσεύχεται προς τον Θεό λέγοντας: «μην εκκλίνεις την καρδιά μου». Όχι βέβαια ότι ο Θεός την εκκλίνει —μη γένοιτο!— αλλά αυτό που λέγει είναι το εξής: μην επιτρέψεις να εκκλίνει ή να εκτραπεί σε πονηρές σκέψεις· διότι εκεί βρίσκεται η πηγή της κακίας και της πονηρίας.

Διότι επέβαλε τιμωρία όχι σαν αυτή του νόμου, δηλαδή την άμεση, αλλά εκείνη της τελικής κρίσεως, λέγοντας: «Διότι όποιος οργίζεται εναντίον του αδελφού του αναίτια, θα είναι ένοχος στην κρίση». Διότι οι τιμωρίες του Χριστού δεν είναι άμεσες, όπως συνέβαινε στον νόμο· αντιθέτως, υπάρχει μεν μεγάλη αναβολή των δίκαιων ανταποδόσεων, η δίκη όμως μετέπειτα είναι φοβερή. Όπως ακριβώς επιτάσσει τα ανώτερα, έτσι και μακροθυμεί σε μεγαλύτερο βαθμό, επιζητώντας την κάθαρση της καρδιάς, την οποία είναι δύσκολο να κατεργαστεί κανείς.

Γι' αυτό και ο Κύριός μας, αν κάποιος οργιστεί χωρίς λόγο και μάταια εναντίον του αδελφού του και τον αποκαλέσει μωρό, τον απείλησε με τη γέεννα. Δεν υποσχέθηκε όμως τη βασιλεία των ουρανών σε αυτούς που απλώς δεν οργίζονται μάταια και αποφεύγουν τις ύβρεις, αλλά ζήτησε κάτι περισσότερο και μεγαλύτερο από αυτό, λέγοντας: «Αγαπάτε τους εχθρούς σας». Και θέλοντας να δείξει πόσο πάρα πολύ μικρό, ευτελές και ανάξιο καμίας τιμής είναι το να μην αισθανόμαστε έχθρα προς τους αδελφούς μας, αφού έθεσε κάτι πολύ ανώτερο από αυτό, δηλαδή το να τους αγαπούμε και να τους δείχνουμε στοργή, είπε ότι ούτε αυτό μας αρκεί για να αξιωθούμε κάποιας τιμής. Διότι, πώς θα μπορούσε, όταν ως προς αυτό δεν υπερέχουμε σε τίποτα από τους εθνικούς; Επομένως, μας χρειάζεται μια άλλη προσθήκη, πολύ μεγαλύτερη από αυτήν, εάν πρόκειται να απαιτήσουμε μισθό. Διότι, λέει, το ότι δεν σε καταδικάζω στη γέεννα, επειδή απέχεις από την ύβρη και την οργή προς τον αδελφό σου, δεν σημαίνει πως πρέπει εξαιτίας αυτού να θεωρήσεις ήδη τον εαυτό σου άξιο στεφάνων.

Πολλοί άρπαξαν την ιερωσύνη με χρήματα, αλλά δεν βρήκαν κάποιον να τους ελέγξει, ούτε άκουσαν αυτά που άκουσε τότε ο Σίμωνας από τον Πέτρο. Όμως, δεν διέφυγαν για αυτόν τον λόγο, αλλά θα υποστούν πολύ πιο σκληρή τιμωρία από αυτήν που θα τους επιβαλλόταν εδώ, διότι ούτε από το παράδειγμα αυτό συνετίστηκαν. Πολλοί τόλμησαν τα έργα του Κορέ, αλλά δεν έπαθαν όσα έπαθε ο Κορέ· θα τιμωρηθούν όμως αργότερα, υφιστάμενοι μεγαλύτερη ζημία. Πολλοί, αν και μιμήθηκαν την ασέβεια του Φαραώ, δεν καταποντίστηκαν όπως εκείνος, αλλά τους περιμένει το πέλαγος της γέεννας. Διότι ούτε εκείνοι που αποκαλούν τους αδελφούς τους μωρούς έχουν ήδη τιμωρηθεί· η κόλασή τους είναι φυλαγμένη για την άλλη ζωή. Μην νομίζετε, λοιπόν, ότι οι αποφάσεις του Θεού είναι μόνο λόγια. Γι' αυτό, άλλωστε, κάποιες από αυτές τις έκανε πράξη, όπως στην περίπτωση της Σαπφείρας, του άνδρα της, του Χαρμί, του Ααρών και πολλών άλλων, έτσι ώστε όσοι απιστούν στα λόγια Του, πειθόμενοι από τα ίδια τα γεγονότα, να πάψουν πια να εξαπατούν τον εαυτό τους νομίζοντας ότι δεν θα τιμωρηθούν, και να μάθουν ότι η αγαθότητα του Θεού έγκειται στο να δίνει προθεσμία μετανοίας σε αυτούς που αμαρτάνουν, και όχι στο να μην τιμωρεί καθόλου εκείνους που εμμένουν στα αμαρτήματά τους.

βʹ. Και για να μη νομίσει κανείς ότι τα λόγια μας είναι υπερβολικά, θα προσπαθήσω αμέσως τώρα να παρουσιάσω την απόδειξη, από πουθενά αλλού παρά από τις ίδιες τις εντολές του Χριστού. Τι λέει λοιπόν ο Χριστός; «Ειπώθηκε στους αρχαίους: Μη φονεύσεις. Εγώ όμως σας λέω ότι καθένας που οργίζεται εναντίον του αδελφού του χωρίς λόγο, θα είναι ένοχος στο δικαστήριο· και όποιος πει στον αδελφό του “Ρακά”, θα είναι ένοχος στο συνέδριο· και όποιος του πει “Μωρέ”, θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός». Αυτά λοιπόν λέει ο Χριστός. Εμείς όμως καταπατήσαμε αυτόν τον νόμο περισσότερο και από τους απίστους, περιλούζοντας κάθε μέρα τους αδελφούς μας με αμέτρητες λοιδορίες. Και το πιο καταγέλαστο είναι ότι, ενώ προσέχουμε να αποφύγουμε τη λέξη «μωρός», πολλές φορές εκτοξεύουμε άλλες ύβρεις, πιο πικρές από αυτήν, σαν να επέσυρε την κόλαση μόνο εκείνη η λέξη.

Όμως το πράγμα δεν είναι έτσι, αλλά, για να τιμωρήσει οριστικά τον υβριστή, έθεσε αυτό το επιτίμιο· και αυτό είναι φανερό από όσα λέει και ο Παύλος, με τα εξής λόγια: «Μην πλανάσθε· ούτε πόρνοι, ούτε ειδωλολάτρες, ούτε μοιχοί, ούτε μαλακοί, ούτε αρσενοκοίτες, ούτε κλέφτες, ούτε πλεονέκτες, ούτε μέθυσοι, ούτε λοίδοροι, ούτε άρπαγες θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού». Εάν λοιπόν εκείνος που αποκαλεί τον αδελφό του «μωρό» είναι άξιος της έσχατης κολάσεως, εκείνος που τον αποκαλεί κακούργο και βάσκανο και επιπόλαιο και κενόδοξο, και τον κακολογεί με μύρια άλλα παρόμοια, πόσο πυρ της γέεννας θα επισωρεύσει στον εαυτό του; Διότι το «μωρέ» και το «ρακά» είναι πολύ ελαφρύτερα από όσα προαναφέρθηκαν· γι' αυτό ο Χριστός, αφήνοντας τα άλλα, ανέφερε αυτό, ώστε να μάθεις ότι, εάν το πιο ανεκτό, όταν ειπωθεί, επισύρει τη γέεννα εναντίον εκείνου που το λέει, πολύ περισσότερο θα προκαλέσουν το ίδιο τα βαρύτερα και τα πιο ανυπόφορα.

Γ΄. Υπάρχει, λοιπόν, για εμάς ελπίδα σωτηρίας, όταν επιδεικνύουμε τόση αμέλεια και περιφρόνηση; Από πού, πες μου; Τι το καταπιεστικό, λοιπόν, τι το επαχθές απαίτησε από εμάς ο Χριστός; «Μην οργίζεσαι», λέγει, «εναντίον του αδελφού σου αναίτια». Και αυτό είναι πολύ ευκολότερο από το να ανέχεσαι κάποιον άλλον που οργίζεται αναίτια. Διότι εκεί έχει ήδη συγκεντρωθεί η ύλη του πυρός, ενώ εδώ, χωρίς να υπάρχει καμία αφορμή, ανάβεις τη φλόγα μόνος σου. Και δεν είναι το ίδιο πράγμα, όταν κάποιος άλλος πλησιάζει τη δάδα, να υπομένεις και να μην καίγεσαι, με το να ησυχάζεις και να ηρεμείς όταν κανείς δεν σε προκαλεί. Διότι εκείνος που κυριάρχησε στο πρώτο, έδωσε μέγιστο δείγμα πνευματικής φιλοσοφίας· ενώ εκείνος που κατορθώνει το δεύτερο, δεν θα ήταν άξιος κανενός θαυμασμού. Όταν, λοιπόν, το μεγαλύτερο κατορθώνουμε να το πράξουμε από τον φόβο των ανθρώπων, αλλά για τον Θεό δεν θέλουμε να πράξουμε ούτε το μικρότερο, συλλογίσου σε πόση κόλαση και τιμωρία καθιστούμε τους εαυτούς μας υπεύθυνους. Αδελφό, λοιπόν, μη νομίσεις πως είναι μόνο ο ομότιμος ούτε μόνο ο ελεύθερος, αλλά και ο υπηρέτης (δούλος). Διότι εν Χριστώ Ιησού δεν υπάρχει «ούτε δούλος ούτε ελεύθερος», σύμφωνα με τον Απόστολο. Ώστε, και αν ακόμη εξαγριωνόμαστε αναίτια προς τους δούλους, θα υποστούμε την ίδια τιμωρία· διότι και αυτός είναι αδελφός, και έχει αξιωθεί την αληθινή ελευθερία, έχοντας το ίδιο Πνεύμα. Ποιος, επομένως, μπορεί να επιδείξει τον βίο του καθαρό από λοιδορία και από οργή παράλογη και μάταιη;

Διότι ποιος, πες μου, δεν αποκαλεί τον αδελφό του μωρό; Αυτό όμως τον καθιστά ένοχο για το πυρ της γέεννας. Ποιος δεν κοίταξε γυναίκα με ακόλαστα μάτια; Αλλά και αυτό αποτελεί τετελεσμένη μοιχεία· και τον μοιχό πάλι είναι αναπόφευκτο να πέσει στην ίδια γέεννα. Ποιος δεν ορκίστηκε; Αλλά αυτό προέρχεται εξάπαντος από τον πονηρό· και ό,τι προέρχεται από τον πονηρό, είναι σίγουρα και αυτό άξιο κολάσεως. Ποιος δεν φθόνησε ποτέ κάποιον φίλο του; Αλλά αυτό τον κάνει χειρότερο και από τους εθνικούς και από τους τελώνες· και το ότι όσοι είναι χειρότεροι από αυτούς είναι αδύνατον να διαφύγουν την κόλαση, είναι νομίζω σε όλους φανερό. Ποιος έδιωξε από την καρδιά του κάθε οργή, και συγχώρησε τα αμαρτήματα όλων όσων έσφαλαν απέναντί του; Το ότι όμως αυτός που δεν συγχώρησε θα παραδοθεί αναγκαστικά στα βασανιστήρια, κανείς από όσους άκουσαν τον λόγο του Χριστού δεν πρόκειται να το αμφισβητήσει. Και ποιος δεν υποδουλώθηκε στον μαμωνά; Αλλά εκείνος που υποδουλώθηκε σε αυτόν είναι αναπόφευκτο να απαρνηθεί τη δουλεία του Χριστού· και όποιος αρνήθηκε αυτήν, αναγκαστικά αρνείται και τη δική του σωτηρία. Ποιος δεν κακολόγησε κρυφά; Αυτούς όμως και η Παλαιά Διαθήκη προστάζει να θανατώνονται και να κατασφάζονται. Αλλά ποια είναι η παρηγοριά για τις δικές μας αμαρτίες; Το ότι όλοι, σαν από κάποιο σύνθημα, γλίστρησαν στο βάραθρο της κακίας, γεγονός που και αυτό αποτελεί το μέγιστο τεκμήριο της ασθένειας που μας κυριεύει, όταν δηλαδή μας φέρνει παρηγοριά για τα κακά μας εκείνο που θα έπρεπε να αποτελεί αιτία για μεγαλύτερη οδύνη.

Διότι βεβαίως το να έχουμε πολλούς συμμέτοχους στα αμαρτήματα δεν μας απαλλάσσει από τις κατηγορίες, ούτε από τις τιμωρίες. Εάν δε κάποιος απελπίστηκε από όσα ειπώθηκαν, ας περιμένει λίγο, και τότε θα απελπιστεί περισσότερο, όταν θα αναφέρουμε τα πολύ χειρότερα από αυτά, όπως τις επιορκίες. Διότι, εάν το να ορκίζεται κανείς είναι διαβολικό, το να καταπατά τους όρκους ποια τιμωρία θα επιφέρει σε εμάς; Εάν το να αποκαλέσει κάποιος τον αδελφό του «μωρό» επισύρει τη γέεννα, το να τον ντροπιάσει με αμέτρητες ύβρεις, και μάλιστα εκείνον που πολλές φορές δεν τον έχει αδικήσει σε τίποτα, τι δεν πρόκειται να προκαλέσει;

Διότι, εάν ενώ κατοικούσε στην πόλη μπορούσε να σωθεί, όπως είπες, πολύ περισσότερο καταφεύγοντας στην έρημο. Πώς λοιπόν φοβάσαι το αδύνατο εδώ, ενώ δεν φοβήθηκες εκεί όπου έπρεπε περισσότερο; Διότι δεν είναι το ίδιο, λέγει, το να αμαρτήσει ένας κοσμικός με το να αμαρτήσει κάποιος που έχει αφιερώσει τον εαυτό του οριστικά στον Θεό· επειδή δεν πέφτουν και οι δύο από το ίδιο ύψος, γι' αυτό και τα τραύματά τους δεν είναι ίσα. Εξαπατάς πάρα πολύ τον εαυτό σου και σφάλλεις, εάν νομίζεις ότι άλλα απαιτούνται από τον κοσμικό και άλλα από τον μοναχό· διότι η διαφορά μεταξύ τους έγκειται στον γάμο ή τη μη τέλεσή του, αλλά ως προς όλα τα υπόλοιπα υπέχουν τις ίδιες ευθύνες. Επειδή και εκείνος που οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του, είτε είναι κοσμικός είτε μοναχός, προσκρούει στον Θεό εξίσου· και εκείνος που βλέπει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, είτε είναι το ένα είτε το άλλο, εξίσου θα τιμωρηθεί για τη μοιχεία αυτή. Εάν μάλιστα πρέπει να προσθέσουμε και το επιχείρημα της λογικής, ο κοσμικός είναι πιο ασυγχώρητος όταν περιπέσει σε αυτό· διότι δεν είναι το ίδιο το να έχει κάποιος σύζυγο και να απολαμβάνει τόση παρηγοριά και παρ' όλα αυτά να σκοντάφτει στην ομορφιά μιας (άλλης) γυναίκας, με το να κυριευθεί από αυτό το δεινό κάποιος που στερείται εντελώς κάθε τέτοιας βοήθειας. Και πάλι, εκείνος που ορκίζεται, είτε είναι το ένα είτε το άλλο, καταδικάζεται εξίσου.