Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:4

Και έτσι, απαριθμώντας τα είδη των συμφορών, θα αυξήσει τον περίγελο, φέρνοντας προ οφθαλμών τα δεινά της χηρείας και την ταλαιπωρία της ορφάνιας, τις ζημίες, τα ναυάγια, τις αιχμαλωσίες των πολέμων, τις άδικες δικαστικές κρίσεις, τις εξορίες, τις δημεύσεις και τις ατιμώσεις, καθώς και τις συμφορές που προέρχονται από τις ασθένειες, όπως τις αναπηρίες και τους ακρωτηριασμούς, και κάθε λογής σωματική φθορά, και οτιδήποτε οδυνηρό συμβαίνει στους ανθρώπους κατά τη διάρκεια αυτής της ζωής, το οποίο πλήττει είτε το σώμα είτε την ψυχή· θα τα εκθέσει όλα λεπτομερώς στον λόγο του, μέσω των οποίων θεωρεί ότι θα αποδείξει ως καταγέλαστο τον λόγο που μακαρίζει όσους πενθούν. Εμείς όμως, δίνοντας ελάχιστη σημασία σε όσους εξετάζουν τα θεία νοήματα με μικροψυχία και χαμέρπεια, ας επιχειρήσουμε να διακρίνουμε, όσο είναι δυνατόν, τον πλούτο που βρίσκεται στο βάθος αυτού του ρητού, ώστε να καταστεί και δι' αυτού φανερό πόσο μεγάλη είναι η διαφορά ανάμεσα στον σαρκικό και χοϊκό νου, και στον υψηλό και επουράνιο.

Ή μήπως θα ήταν άτοπο να θεωρούμε τέτοιους ανθρώπους αποκλεισμένους από τη θεία μακαριότητα, επειδή ούτε αμάρτησαν ούτε θεράπευσαν την αμαρτία με το πένθος; Ή μήπως κατ' αυτόν τον τρόπο το να αμαρτάνει κανείς θα ήταν προτιμότερο από το να ζει αναμάρτητα, εάν η χάρη του Παρακλήτου έχει αποκλειστικά παραχωρηθεί σε αυτούς που μετανοούν; Διότι λέγει: «Μακάριοι οι πενθούντες, διότι αυτοί θα παρακληθούν». Επομένως, ακολουθώντας όσο είναι δυνατόν, όπως λέει ο Αββακούμ, Εκείνον που μας ανεβάζει στα υψηλά, ας αναζητήσουμε και πάλι το εσώτερο νόημα αυτών των λόγων, ώστε να μάθουμε σε ποιο είδος πένθους προσφέρεται η παράκληση του Αγίου Πνεύματος.

Στο να ευχαριστείται κανείς με τα παρόντα συνεπάγεται το να μην αναζητά τα καλύτερα. Εκείνος όμως που δεν αναζητά, δεν πρόκειται να βρει αυτό που προσφέρεται μόνο σε όσους το αναζητούν. Επομένως, για τον λόγο αυτόν ο Λόγος μακαρίζει το πένθος, όχι επειδή κρίνει ότι είναι αυτό καθαυτό μακάριο, αλλά εξαιτίας αυτού που προκύπτει από αυτό. Και η συνάφεια της φράσης αποδεικνύει ότι το πένθος είναι μακάριο γι' αυτούς σε αναφορά με την παρηγοριά. Διότι λέει: «Μακάριοι οι πενθούντες», και δεν σταμάτησε τον λόγο του σε αυτό το σημείο, αλλά πρόσθεσε: «Ότι αυτοί παρακληθήσονται». Αυτό μου φαίνεται ότι είχε κατανοήσει εκ των προτέρων ο μέγας Μωυσής (ή μάλλον ο Λόγος που μέσω εκείνου θέσπισε αυτές τις διατάξεις, σχετικά με τις μυστικές τηρήσεις του Πάσχα)· να νομοθετήσει δηλαδή γι' αυτούς άζυμο άρτο κατά τις εορτάσιμες ημέρες, και ως συνοδευτικό του φαγητού να ορίσει τα πικρά χόρτα, ώστε μέσα από τέτοιου είδους αινίγματα να μάθουμε ότι δεν είναι δυνατόν να συμμετάσχει κανείς διαφορετικά σε εκείνη τη μυστική εορτή, εάν οι πίκρες αυτού του βίου δεν αναμειχθούν εκούσια με την απλή και άζυμη ζωή.

Επομένως, αν είναι αξιομακάριστο το να κατέχει κανείς μέσα στους απείρους αιώνες ατελεύτητη και παντοτινά παρατεινόμενη την ευφροσύνη, ενώ η ανθρώπινη φύση πρέπει εξάπαντος να γευθεί και τα αντίθετα, δεν είναι πλέον δύσκολο να κατανοήσουμε το νόημα του λόγου, για ποιο λόγο δηλαδή είναι μακάριοι όσοι τώρα πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν στους απείρους αιώνες. Η δε παρηγορία προέρχεται από τη μετοχή στον Παράκλητο. Διότι η χάρη της παρηγορίας αποτελεί ιδιαίτερη ενέργεια του Πνεύματος, της οποίας είθε να αξιωθούμε και εμείς, με τη χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων.

Εμείς όμως, αφού με λίγα λόγια υποδείξαμε λίγα στοιχεία για την πνευματική περιτομή, ας παραθέσουμε τώρα και ορισμένα για την ευφορία που προέρχεται εξαιτίας της. Στη συνέχεια, λοιπόν, σε εκείνους που εξαιτίας της εν πνεύματι πτωχείας απέκτησαν τον αναφαίρετο πλούτο, ο μόνος μακάριος καθιστά τους πενθούντες κοινωνούς της δικής του μακαριότητας, λέγοντας: μακάριοι οι πενθούντες, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν.

Αμέσως λοιπόν, μέσα από την εκούσια σωματική πτωχεία και ταπείνωση, η οποία είναι η πείνα, η δίψα, η αγρυπνία και γενικά η κακουχία και η κακοπάθεια του σώματος, και επιπλέον η έλλογη περιστολή των αισθήσεων· από αυτά, επομένως, γεννιέται όχι μόνο απλώς το πένθος, αλλά και τα δάκρυα. Διότι, όπως ακριβώς η αναισθησία, η πώρωση και η σκληροκαρδία έχουν τη φυσική τάση να γεννιούνται από την άνεση, την τρυφή και την καλοπέραση, έτσι και από τον εγκρατή και περιορισμένο τρόπο ζωής προέρχεται η συντριβή της καρδιάς και η κατάνυξη, η οποία αποτρέπει κάθε πικρία και παρέχει γλυκιά ιλαρότητα. Επειδή χωρίς συντριβή της καρδιάς είναι αδύνατο, λέει, να απαλλαγεί κανείς από την κακία. Την καρδιά δε, τη συντρίβει η τριμερής εγκράτεια: στον ύπνο, στην τροφή και στη σωματική άνεση. Όταν λοιπόν η ψυχή απαλλαγεί μέσω αυτής της συντριβής από την κακία και την πικρία, τότε οπωσδήποτε γεύεται την πνευματική ευφροσύνη. Και αυτή είναι η παρηγορία, για την οποία ο Κύριος μακαρίζει αυτούς που πενθούν. Λέει μάλιστα και ο Ιωάννης, ο οποίος οικοδόμησε για εμάς την πνευματική Κλίμακα με τους λόγους του: «Η δίψα και η αγρυπνία συνέθλιψαν την καρδιά, και όταν η καρδιά θλίφτηκε, ξεπήδησαν δάκρυα». Εκείνος που το έχει δοκιμάσει αυτό, λέει, θα γελάσει, εννοώντας βέβαια το μακάριο γέλιο, καθώς θα έχει παρηγορηθεί, όπως ακριβώς υποσχέθηκε ο Κύριος. Έτσι, λοιπόν, από τη θεοφιλή πτωχεία του σώματος πηγάζει το πένθος, το οποίο παρηγορεί μακάρια όσους το κατέχουν.

Τέτοιου είδους κρασί είναι η κατάνυξη· διότι μαζί με το πένθος συνθλίβει και τα πάθη και γεμίζει την ψυχή με μακάρια χαρά, αφού την απαλλάξει από το φοβερό βάρος τους. Γι' αυτό μακάριοι είναι αυτοί που πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν. Σχετικά δε με την ακτημοσύνη, δηλαδή την πτώχεια ως προς την περιουσία και τα υπάρχοντά μας, η οποία όμως συνδέεται με την πτώχεια του πνεύματος, όπως είπαμε προηγουμένως, διότι όλα αυτά όταν επιτελούνται μαζί είναι τέλεια και ευάρεστα στον Θεό· πώς λοιπόν από μια τέτοια πτώχεια δημιουργείται μέσα μας το πένθος και η παρηγοριά που προέρχεται από αυτό, θα το καταλάβεις ακούγοντας με σύνεση. Διότι, όταν ο άνθρωπος τα αποχαιρετήσει όλα και αποταχθεί τα χρήματα και τα κτήματα, απορρίπτοντας ή μοιράζοντάς τα σύμφωνα με την εντολή, και απαλλάξει την ψυχή του από τη μέριμνα γι' αυτά, της επιτρέπει να στραφεί προς την επισκόπηση του εαυτού της ελεύθερη από εκείνα που πραγματικά την περισπούν εξωτερικά.

Και από την οδό που οδηγεί στον θάνατο διασώζει με τέτοιους λόγους, ενώ την οδό της ζωής την φανερώνει πάλι αλλού μακαρίζοντας: «μακάριοι οι πτωχοί, μακάριοι οι ελεήμονες, μακάριοι οι δεδιωγμένοι ένεκεν δικαιοσύνης», και, «πώλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους πτωχούς, και θα έχεις θησαυρό στον ουρανό», και, «καθένας που άφησε οικία ή αγρούς ή οτιδήποτε άλλο από τα γήινα ένεκεν εμού και του ευαγγελίου, θα λάβει εκατονταπλάσια και θα κληρονομήσει αιώνια ζωή». Και τον θυμό σε τέτοιο βαθμό τον περιόρισε, ώστε να αποφανθεί ότι η οργή είναι ίση με τον φόνο, θέτοντάς την υπό την ίδια καταδίκη με αυτόν, και ότι εκείνος που από οργή κινείται σε λοιδορία εναντίον κάποιου, είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός. Την πραότητα, όμως, όχι μόνο την εμακάρισε, αλλά και την αξίωσε με τα μεγαλύτερα βραβεία. Την ακολασία πάλι σε τέτοιο βαθμό την τιμώρησε, ώστε να αποκαλέσει μοιχεία ακόμη και το εμπαθές και περίεργο βλέμμα προς ξένη γυναίκα. Ενώ για εκείνον που επιδιώκει την αγνεία, αφού τον μακαρίσει, διατείνεται ότι θα γίνει και θεόπτης. Και την επιορκία δεν την έδειξε σε τέτοιο βαθμό αποτρόπαιη, ώστε να απαγορεύσει ακόμη και την ευορκία και να αποφανθεί ότι καθετί πέρα από το ναι και το όχι προέρχεται από τον πονηρό, λέγοντας: «ας είναι ο λόγος σας ναι ναι, όχι όχι, ενώ το παραπάνω από αυτά προέρχεται από τον πονηρό»; Και τι σημαίνει αυτός ο διπλασιασμός;

Ελάτε, λοιπόν, και εμείς, αδελφοί, ας προσκυνήσουμε και ας προσπέσουμε και ας κλάψουμε, όπως ακριβώς πάλι ο ίδιος ο Δαβίδ προτρέποντάς μας λέει, ενώπιον του Κυρίου που μας δημιούργησε και μας κάλεσε σε μετάνοια και σε αυτήν τη σωτήρια λύπη και το πένθος και την κατάνυξη. Διότι όποιος δεν την έχει αυτή, δεν υπάκουσε σε Εκείνον που τον κάλεσε, ούτε συγκαταλέγεται μεταξύ των κλητών αγίων του Θεού, ούτε πρόκειται να επιτύχει τη μακαριότητα που εξαγγέλλεται στο Ευαγγέλιο και την υποσχεθείσα θεία παρηγοριά. «Διότι μακάριοι», λέει, «είναι εκείνοι που πενθούν, επειδή αυτοί θα παρηγορηθούν».

Το ανέσπερο φως έλαμψε σε εμάς· ας οδεύσουμε προς τη λάμψη του μέσα από τα αγαθά έργα. Η αιώνια ζωή φανερώθηκε· ας την κρατήσουμε εμείς μέσω των αρετών όσο έχουμε δύναμη. Ο Χριστός που μας καθιστά μακάριους ήλθε ανάμεσά μας· με προθυμία ας τον πλησιάσουμε. Ας αποφύγουμε την αθλιότητα όσων κάθονται στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου. Ας ποθήσουμε και ας αποκτήσουμε τα έργα της μετανοίας, το ταπεινό φρόνημα, την κατάνυξη και το πνευματικό πένθος, την πράα καρδιά που είναι γεμάτη από έλεος, που αγαπά τη δικαιοσύνη, που επιδιώκει την καθαρότητα, την ειρηνική, την ειρηνοποιό, αυτήν που υπομένει τους κόπους, που χαίρεται με τους διωγμούς, τις ζημιές, τις ύβρεις, τις συκοφαντίες και τα πάθη για χάρη της αλήθειας και της δικαιοσύνης, ακούγοντας Εκείνον που λέει: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών· μακάριοι αυτοί που πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν· μακάριοι οι πράοι, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη· μακάριοι αυτοί που πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη», και όσα ακολουθούν.

Διότι χήρα από τον ουράνιο νυμφίο, εξαιτίας της αμαρτίας, ήταν και η δική μας ψυχή, έχοντας ως κάποιον μονογενή γιο η καθεμία τον δικό της νου, ο οποίος είχε πεθάνει από το κεντρί της αμαρτίας, χάνοντας την αληθινή ζωή· εκκομιζόταν για ταφή και αυτός, απομακρυνόμενος ασφαλώς από τον Θεό εξαιτίας των παθών που τον οδηγούσαν στα βάθη του άδη και της απώλειας. Αλλά, αφού πορεύθηκε προς εμάς ο Κύριος και στάθηκε δίπλα μας με την εν σαρκί παρουσία Του, και τον ανακαίνισε και τον ανέστησε. Αυτή η παρουσία Του σε εμάς δεν έγινε από την αρχή, αλλά αργότερα, στα έσχατα των αιώνων. Γι' αυτό ούτε και τούτο παρέλειψε ο Ευαγγελιστής, λέγοντας: «Πορευόταν την επόμενη ημέρα» ο Ιησούς για να αναστήσει το νεκρό παιδί της χήρας και να μετατρέψει το πένθος της σε χαρά. Προσηλώστε τον νου σας σε όσα λέγονται, αδελφοί, παρακαλώ· διότι και ο καθένας από εσάς, εάν αποκτήσει συναίσθηση αυτού που έχει πεθάνει μέσα του και θρηνεί για τις δικές του αμαρτίες, πενθώντας και σκυθρωπάζοντας γι' αυτές με μετάνοια, θα πορευθεί και προς αυτόν ο Παράκλητος, προσφέροντας ζωή και αιώνια παρηγοριά. Διότι λέει: «Μακάριοι οι πενθούντες, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν».

Εάν δε και το κατά Θεόν καθαρτικό πένθος δεν συντελείται μόνο στην ψυχή αυτών που αγωνίζονται, αλλά από αυτήν μεταβαίνει και στο σώμα και στη σωματική αίσθηση, και ξεκάθαρο δείγμα αυτού είναι το γεμάτο πόνο δάκρυ σε όσους πενθούν για τα αμαρτήματά τους, γιατί να μην αποδεχτούμε με ευλάβεια και τα τεκμήρια της κατά Πνεύμα θείας ηδονής, τα οποία αποτυπώνονται στις αισθήσεις του σώματος που μπορούν να τα χωρέσουν; Και ο Κύριος, δεν μακαρίζει για αυτόν τον λόγο «αυτούς που πενθούν», επειδή «θα παρηγορηθούν», δηλαδή θα έχουν μέσα τους τη χαρά, τον καρπό του Πνεύματος; Αλλά σε αυτήν την παρηγοριά συμμετέχει με πολλούς τρόπους και το σώμα, πράγμα που γνωρίζουν όσοι έχουν αποκτήσει την εμπειρία, ενώ κάποια είναι φανερά και σε όσους βλέπουν από έξω: το πράο ήθος, το γλυκύ δάκρυ, η γεμάτη χάρη συναναστροφή με όσους τους πλησιάζουν, σύμφωνα με αυτόν που λέει στο Άσμα Ασμάτων: «Κηρήθρες μέλιτος στάζουν από το στόμα σου, νύμφη». Διότι δεν λαμβάνει μόνο η ψυχή τον αρραβώνα των μελλοντικών αγαθών, αλλά και το σώμα, το οποίο διανύει μαζί της τον δρόμο του ευαγγελίου προς αυτά. Όποιος όμως δεν το παραδέχεται αυτό, αρνείται και τη μετά σώματος ζωή στον μέλλοντα αιώνα. Εάν λοιπόν και το σώμα πρόκειται να συμμετάσχει τότε σε εκείνα τα απόρρητα αγαθά, σίγουρα θα συμμετάσχει και τώρα, ανάλογα με τη φύση του, στη χάρη που δίδεται από τον Θεό στον νου.

Διότι ο νομοθέτης θα δώσει ευλογίες· θα πορευθούν από δύναμη σε δύναμη· θα εμφανιστεί ο Θεός των θεών στη Σιών. Αναφέρεται, λοιπόν, στις ευαγγελικές εντολές, στις οποίες δεν μπορεί να βρει κανείς μόνο μία ευλογία, αλλά πολλές, δηλαδή τους διάφορους μακαρισμούς που νομοθέτησε ο Χριστός, στους οποίους όποιος δίνει προσοχή πορεύεται από δύναμη σε δύναμη, βαδίζοντας από αρετή σε αρετή: από την ταπεινοφροσύνη στο πένθος για τις αμαρτίες, από εκεί στην πραότητα, έπειτα στη διαρκή επιθυμία της δικαιοσύνης· στη συνέχεια στην ελεημοσύνη, από εκεί στην καθαρότητα της καρδιάς, και από αυτήν στην επίτευξη της ειρήνης. Και ως στεφάνι όλων αυτών θέτει τους διωγμούς υπέρ του Χριστού, στους οποίους όποιος καταρτιστεί και φθάσει στην τελειότητα, θα δει τον Θεό στη Σιών, στο παρατηρητήριο της ψυχής. Διότι η Σιών μεταφράζεται ως παρατηρητήριο. Η προκοπή, λοιπόν, της μακαριότητας είναι το να δει κάποιος τον Θεό, όχι κατά τη φύση Του, αλλά κατά το μέτρο που Εκείνος χαρίζεται. Θα μπορούσες δε να πεις ότι όλα αυτά, από το σημείο που αναφέρθηκε από εμάς το διάψαλμα, λέγονται και για τον Πέτρο. Διότι υπήρξε μακάριος επειδή έτυχε της θείας βοήθειας τον καιρό της άρνησης· γι' αυτό δεν απελπίστηκε, αλλά έθεσε στην καρδιά του αναβάσεις μέσω της μετάνοιας «στην κοιλάδα του κλαυθμώνος».

Όσοι πάλι στενάζουν για τις δικές τους αμαρτίες, μακαρίζονται και αυτοί σε μεγάλο βαθμό: διότι «μακάριοι είναι όσοι πενθούν, επειδή αυτοί θα παρηγορηθούν». Όσοι πάλι στενάζουν βλέποντας την ευημερία των παρανόμων, όταν έλθει σε εκείνους ο όλεθρος, τότε αισθάνονται τη δική τους δόξα: διότι «θα ευφρανθεί ο δίκαιος όταν δει την εκδίκηση». Αν πάλι ονομάζεις τα αμαρτήματα οδύνες της ψυχής, σαν να είναι πόνοι και τραύματα, υπάρχει πολλή παρηγοριά για αυτά από τον Χριστό: «Ελάτε προς εμένα όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω» και πάλι: «Δεν ήρθα για να κρίνω τον κόσμο, αλλά για να σώσω τον κόσμο». «Ας μην έχει καμία σχέση μαζί σου ο θρόνος της ανομίας, που επινοεί κόπο ενάντια στο πρόσταγμα του Θεού». Θρόνος της ανομίας ονομάζεται δικαιολογημένα ο διάβολος: διότι, είτε ονομάσεις τον θρόνο βασιλεία είτε ανάπαυση είτε κάποια καθέδρα, η ανομία μέσα στον διάβολο και βασιλεύει και αναπαύεται.

«Αυτοί θα παραφυλάξουν την πτέρνα μου», λέει. Διότι οι Ιουδαίοι ερευνούν και το παραμικρό μας σφάλμα. Και έτσι θα κατανοήσεις αυτό που είπε ο Θεός προς το φίδι: «Αυτός θα παραμονεύει το κεφάλι σου, και εσύ θα παραμονεύεις την πτέρνα του». Εμείς δε, προπάντων προσταζόμαστε να προσέχουμε το κεφάλι του, δηλαδή την ειδωλολατρία, αλλά και να φυλαγόμαστε από τα υπόλοιπα αμαρτήματα, έστω κι αν είναι έσχατα, έστω κι αν φαίνονται ευτελή, ώστε να θεωρούνται πτέρνα. Επειδή ο εχθρός τα παρατηρεί αυτά, θέλοντας να μας διαβάλει στον Κριτή ακόμη και μέσω των τυχόντων σφαλμάτων. Επομένως, αρμόζει να εκλαμβάνεται αυτός ο στίχος όχι μόνο για τους Ιουδαίους, αλλά και για τους πραγματικούς εχθρούς, τους δαίμονες, σύμφωνα με το οποίο αρμόζει να προστίθενται και τα εξής: «Έβαλες τα δάκρυά μου ενώπιόν σου». Μακάριοι είναι εκείνοι των οποίων τα δάκρυα δέχεται ο Θεός, διότι παρηγορεί τη θλίψη τους, όπως ακριβώς υποσχέθηκε μέσω της δικής του επαγγελίας. Και ποια είναι η επαγγελία; «Μακάριοι όσοι πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν».

Και αυτό είναι εκείνο που ειπώθηκε από τον Κύριο: «Μακάριοι όσοι πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν»· διότι μέσα από το πένθος φτάνει κανείς στην καθαρότητα της ψυχής. Γι' αυτό, όταν ο Κύριος είπε: «Μακάριοι όσοι πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν», δεν εξήγησε ποια θα είναι αυτή η παρηγοριά. Όταν ο μοναχός αξιωθεί μέσω του πένθους να διασχίσει τη χώρα των παθών και να καταλήξει στην πεδιάδα της καθαρότητας της ψυχής, τότε τον συναντά αυτή η παρηγοριά, η οποία δεν παρέρχεται από εκείνους που τη βρήκαν εδώ, και σε αυτήν συναντά την παρηγοριά που δεν βρίσκεται στα εγκόσμια. Και τότε κατανοεί ποια παρηγοριά επιφυλάσσει το τέλος του πένθους, την οποία ο Θεός δίνει στους πενθούντες μέσω της καθαρότητας, διότι δεν είναι δυνατόν κάποιος που πενθεί και κλαίει αδιαλείπτως να ενοχλείται από τα πάθη, επειδή το να χύνει δάκρυα είναι ίδιον των απαθών. Και αν για εκείνον που πενθεί και κλαίει προσωρινά μπορούν τα δάκρυα να αποσπάσουν τον νου του από τη μνήμη των παθών, τι να πούμε για εκείνους που έχουν αυτή την εργασία με επίγνωση νύχτα και μέρα; Τη βοήθεια που προέρχεται από το κλάμα, ποιος τη γνωρίζει, παρά μόνο όσοι έχουν παραδώσει τις ψυχές τους σε αυτό το έργο; Όλοι οι άγιοι ποθούν αυτή την είσοδο, και μέσω των δακρύων ανοίγει η θύρα μπροστά τους για να εισέλθουν στη χώρα της παρηγοριάς, στην οποία χώρα τα ίχνη του Θεού αποτυπώνονται μέσω αποκαλύψεων.

γʹ. Μακάριοι, λοιπόν, είναι οι καθαροί στην καρδιά, διότι δεν υπάρχει καιρός κατά τον οποίο δεν απολαμβάνουν αυτήν την τρυφή των δακρύων, και μέσα σε αυτήν βλέπουν πάντοτε τον Κύριο και, ενώ ακόμη τα δάκρυα βρίσκονται στα μάτια τους, αξιώνονται να θεωρούν τις αποκαλύψεις Του στο ύψος της προσευχής τους. Και δεν υπάρχει για αυτούς προσευχή χωρίς δάκρυα. Και αυτό είναι εκείνο που ειπώθηκε από τον Κύριο, ότι «μακάριοι οι πενθούντες, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν». Διότι από το πένθος έρχεται κανείς στην καθαρότητα της ψυχής. Για τον λόγο αυτόν, όταν ο Κύριος είπε ότι «αυτοί θα παρηγορηθούν», δεν εξήγησε ποια παρηγοριά. Διότι, όταν αξιωθεί ο μοναχός, μέσω των δακρύων, να περάσει τη χώρα των παθών και να φτάσει στην πεδιάδα της καθαρότητας της ψυχής, τότε τον συναντά μια τέτοια παρηγοριά. Εάν, λοιπόν, κάποιος προχωρήσει ανάμεσα σε αυτούς που την έχουν βρει εδώ και συναντήσει αυτήν την παρηγοριά που δεν βρίσκεται σε τούτο τον κόσμο, τότε κατανοεί ποια παρηγοριά επιφυλάσσει το τέλος του πένθους, την οποία μέσω της καθαρότητας δίνει ο Θεός σε αυτούς που πενθούν. Διότι δεν είναι δυνατόν κάποιος που πενθεί αδιαλείπτως να ενοχλείται από τα πάθη. Επειδή αυτό είναι το χάρισμα των απαθών, το να δακρύζουν και να πενθούν.

Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα. «Δεν θα επιορκήσεις. Δεν θα επιθυμήσεις όσα ανήκουν στον πλησίον σου», και όσα είναι παρόμοια με αυτά. Αν όμως προχωρήσεις και στα ευαγγελικά παραγγέλματα, πάλι το ίδιο θα βρεις: Διότι «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, οι πράοι, οι ελεήμονες, αυτοί που πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, οι καθαροί στην καρδιά, οι ειρηνοποιοί», και όλα τα παρόμοια. Και αυτό που έχει λεχθεί περί αγαμίας και αγνείας, έχει λεχθεί και για τα δύο φύλα, έστω και αν έχει διατυπωθεί σε αρσενικό γένος, για λόγους ευπρέπειας του θείου λόγου και επειδή ο άνδρας είναι το ηγεμονικότερο ον. Διότι «όποιος μπορεί να το χωρέσει, ας το χωρέσει». Και τούτο είναι φανερό από το γεγονός ότι πολλές γυναίκες και το εχώρεσαν και το κατόρθωσαν.

Ας τους οδηγήσουμε, λοιπόν, στο παιδευτήριο της φιλοσοφίας, και ας δούμε ποιος από αυτούς θα αποδεχθεί περισσότερο τα της διδασκαλίας. Ας είναι, λοιπόν, το πρώτο παράγγελμα: «Να είσαι ταπεινός και μετριόφρων»· διότι αυτό πρόσταξε ο Χριστός· ποιος θα μπορέσει να το κατορθώσει ευκολότερα, αυτός ή εκείνος; «Μακάριοι οι πενθούντες»· ποιος θα δώσει περισσότερη προσοχή σε αυτό που ειπώθηκε; «Μακάριοι οι ταπεινοί»· ποιος θα το ακούσει πιο πρόθυμα; «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά»· «μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη»· «μακάριοι οι διωκόμενοι ένεκα δικαιοσύνης»· ποιος θα τα αποδεχθεί αυτά με ευκολία;

Γι' αυτό λέει ο Παύλος: Η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται αμεταμέλητη μετάνοια προς σωτηρία. Καλή είναι η λύπη για εκείνους που μετανοούν γνησίως· αρμόζει σε όσους αμαρτάνουν το πένθος για την αμαρτία. Διότι, μακάριοι είναι όσοι πενθούν, επειδή αυτοί θα παρηγορηθούν.

αʹ. «Μακάριοι είναι όσοι πενθούν», και, «Αλίμονο σε όσους γελούν», λέει ο Χριστός. Τι εννοεί λοιπόν ο Παύλος όταν λέει, «Να χαίρεστε εν Κυρίω πάντοτε»; Δεν έρχεται σε αντίθεση με τον Χριστό· μη γένοιτο. Διότι ο Χριστός είπε, «Αλίμονο σε όσους γελούν», υπονοώντας το γέλιο αυτού του κόσμου, αυτό που προκαλείται από τα εγκόσμια πράγματα. Και μακάρισε όσους πενθούν, όχι εκείνους που απλώς πενθούν για την απώλεια των οικείων τους, αλλά εκείνους που διακατέχονται από κατάνυξη και πενθούν για τα δικά τους κακά, αυτούς που αναλογίζονται τα δικά τους αμαρτήματα, ή και των άλλων. Αυτή η χαρά δεν είναι αντίθετη προς εκείνο το πένθος· αλλά απεναντίας, από εκείνο το πένθος γεννιέται και αυτή. Διότι εκείνος που πενθεί για τα δικά του κακά και τα εξομολογείται, αυτός χαίρεται.

Να στενάζεις όταν αμαρτάνεις, όχι επειδή πρόκειται να τιμωρηθείς· διότι αυτό δεν είναι τίποτα· αλλά επειδή έφταιξες απέναντι στον Δεσπότη σου, ο οποίος είναι τόσο πράος, τόσο σε αγαπά και μεριμνά τόσο απόλυτα για τη σωτηρία σου, ώστε παρέδωσε ακόμη και τον Υιό Του για εσένα. Γι' αυτά να στενάζεις, και αυτό να το κάνεις συνεχώς· διότι αυτό είναι η εξομολόγηση. Μην είσαι τώρα χαρούμενος, αύριο σκυθρωπός, και έπειτα πάλι χαρούμενος, αλλά να παραμένεις πάντοτε στο πένθος και στη συντριβή του εαυτού σου. Διότι λέγει: «Μακάριοι όσοι πενθούν», δηλαδή όσοι το κάνουν αυτό συνεχώς. Να συνεχίσεις να το κάνεις αυτό διαρκώς, να προσέχεις τον εαυτό σου και να συντρίβεις την καρδιά σου, όπως ακριβώς θα πενθούσε κάποιος που έχασε το γνήσιο παιδί του. «Διερρήξτε», λέγει, «τις καρδιές σας και όχι τα ιμάτιά σας». Διότι το διαρρηγμένο δεν μπορεί να επαρθεί· το συντετριμμένο δεν μπορεί να ανορθωθεί. Γι' αυτό, ο μεν λέγει: «Διερρήξτε», ο δε λέγει: «Καρδιά συντετριμμένη και τεταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει». Ακόμη κι αν είσαι σοφός, ακόμη κι αν είσαι πλούσιος, ακόμη κι αν είσαι ισχυρός, διάρρηξε την καρδιά σου, μην την αφήνεις να υψηλοφρονεί ούτε να φουσκώνει από υπερηφάνεια. Διότι το διαρρηγμένο δεν φουσκώνει, και ακόμη κι αν υπάρχει κάτι που πάει να το εξυψώσει, δεν μπορεί να συγκρατήσει τον αέρα επειδή είναι σκισμένο. Έτσι λοιπόν και εσύ, ταπεινοφρόνησε· αναλογίσου ότι ο τελώνης δικαιώθηκε από έναν μόνο λόγο· καίτοι βέβαια αυτό δεν ήταν καν ταπεινοφροσύνη, αλλά αληθινή ομολογία. Εάν λοιπόν αυτή έχει τόση δύναμη, πόσο μάλλον η ταπεινοφροσύνη;

Και για να γίνει σαφέστερο αυτό που λέγω, ας έλθουμε στο ίδιο το χωρίο της Γραφής. Αφού ανέβηκε στο όρος, λέγει, κάθισε και, ενώ στέκονταν όλοι γύρω του, άρχισε να λέγει: Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, οι πραείς, οι ελεήμονες, οι καθαροί τη καρδία. Έπειτα, μετά τους μακαρισμούς εκείνους, λέγει: Μη νομίσετε ότι ήλθα να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες· δεν ήλθα να καταλύσω, αλλά να εκπληρώσω. Διότι ποιος το υποπτεύθηκε αυτό; Ή τι από όσα ειπώθηκαν ήταν αντίθετο προς τα προηγούμενα, για να πει κάτι τέτοιο; Μακάριοι, λέγει, οι πτωχοί τω πνεύματι, δηλαδή οι ταπεινόφρονες.

Θα πενθήσουν, επίσης, τα έθνη εξομολογούμενα τις αμαρτίες τους, με ένα πένθος που γίνεται πρόξενος μακαρισμού. Διότι, λέει, μακάριοι όσοι πενθούν, επειδή αυτοί θα παρηγορηθούν. Θα πενθήσουν, επομένως, για τις μάταιες εορτές τους και τα αθέμιτα άσματα, με τα οποία τελούσαν λατρείες στους ακάθαρτους δαίμονες. Διότι δες σήμερα, πώς ο εθνικός που μετανόησε, ο οποίος προηγουμένως εόρταζε προς τιμήν των ειδώλων, μετατρέπει την εορτή του σε πένθος, μετανοώντας για όσα κακά έπραττε, και λέει θρηνώντας εκείνο το προφητικό λόγιο: «Πλανηθήκαμε μέσα στην αισχύνη μας και μας σκέπασαν τα αμαρτήματά μας, διότι γεμίσαμε από την ασέβειά μας. Αναγνωρίσαμε τις αδικίες των πατέρων μας». Έτσι, λοιπόν, και εμείς, θρηνώντας και πενθώντας καλώς για τα κακά που έχουμε διαπράξει στο παρελθόν, ας προσδέσουμε τους εαυτούς μας στον σταυρό, εναποθέτοντας τις ελπίδες μας στον σταυρό, ώστε, αφού παιδαγωγηθούμε διά του σταυρού και υψώσουμε τη διάνοιά μας προς τον ουρανό, πλησιάζοντας τον Χριστό τον Σωτήρα μας, να αξιωθούμε να βρεθούμε κοντά στον Θεό στη βασιλεία των ουρανών, μέσω του ίδιου του Χριστού του Κυρίου μας, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Διότι οι πιο εύπορες από τις γυναίκες δεν ξεριζώνουν τα μαλλιά τους, ούτε γυμνώνουν τα χέρια τους· πράγμα το οποίο και αυτό είναι άξιο έσχατης κατάκρισης, όχι επειδή δεν τα γυμνώνουν, αλλά επειδή δεν το πράττουν αυτό από ευσέβεια, αλλά για να μη φανεί ότι ντροπιάζουν τον εαυτό τους. Έπειτα, η μεν ντροπή συγκρατεί το πένθος, ενώ ο φόβος του Θεού δεν το συγκρατεί; Και πώς αυτά δεν είναι άξια έσχατης κατάκρισης; Έπρεπε, λοιπόν, αυτό που κάνουν οι πλούσιες εξαιτίας του πλούτου τους, οι φτωχές να το κάνουν εξαιτίας του φόβου του Θεού. Τώρα όμως συμβαίνουν τα εντελώς αντίθετα, καθώς εκείνες μεν επιδεικνύουν αυτοσυγκράτηση από κενοδοξία, ενώ αυτές ασχημονούν από μικροψυχία. Τι χειρότερο υπάρχει από αυτήν την ανακολουθία; Τα πάντα τα πράττουμε για τους ανθρώπους, τα πάντα για τα εγκόσμια. Και ξεστομίζουν λόγια γεμάτα παραφροσύνη και πολύ γέλωτα. Και ο μεν Κύριος λέει: «Μακάριοι οι πενθούντες», εννοώντας αυτούς που πενθούν για τα αμαρτήματά τους. Όμως κανείς δεν πενθεί με αυτό το πένθος, ούτε φροντίζει για την ψυχή που έχει χαθεί. Ενώ αυτό δεν πήραμε εντολή να το πράττουμε, και όμως το πράττουμε. «Τι λοιπόν;» λέει κάποιος, «είναι δυνατόν, εφόσον είναι κανείς άνθρωπος, να μη δακρύσει;»

Διότι η θερμότητα εκείνου του πυρός, όταν εισέλθει στην ψυχή, αποβάλλει κάθε νωθρότητα και καθιστά εκείνον που κυριεύεται από αυτήν ελαφρύτερο από φτερό· και περιφρονώντας πλέον όλα τα ορατά, ο άνθρωπος αυτός παραμένει σε αδιάκοπη κατάνυξη, αναβλύζοντας συνεχείς πηγές δακρύων και αποκομίζοντας από αυτό μεγάλη ηδονή. Διότι τίποτα δεν προσκολλά και δεν ενώνει τόσο τον άνθρωπο με τον Θεό, όσο τα δάκρυα αυτά. Ο άνθρωπος αυτός, ακόμη κι αν κατοικεί στο μέσο των πόλεων, ζει σαν να διατρίβει στην έρημο, σε όρη και σε δάση, χωρίς να βλέπει κανέναν από τους παρισταμένους, και χωρίς να χορταίνει ποτέ τους θρήνους αυτούς, είτε κλαίει για τον εαυτό του είτε για τα αμαρτήματα των άλλων. Γι' αυτόν τον λόγο ο Θεός μακάρισε αυτούς πριν από τους άλλους, λέγοντας: Μακάριοι οι πενθούντες.

Διότι, ενώ όλοι θεωρούν ότι εκείνοι που χαίρονται είναι αξιοζήλευτοι, και εκείνοι που βρίσκονται σε αθυμία, φτώχεια και πένθος είναι άθλιοι, Αυτός μακαρίζει τους δεύτερους αντί για τους πρώτους, λέγοντας τα εξής: «Μακάριοι οι πενθούντες». Καίτοι όλοι τους θεωρούν αξιοθρήνητους. Γι' αυτόν τον λόγο πραγματοποίησε προηγουμένως τα θαύματα, ώστε όταν νομοθετεί τέτοια πράγματα να είναι αξιόπιστος. Και στο σημείο αυτό, πάλι, δεν αναφέρει απλώς όσους πενθούν, αλλά εκείνους που το πράττουν αυτό για τα αμαρτήματά τους· εφόσον το άλλο είδος πένθους είναι αυστηρά απαγορευμένο, το να θρηνεί δηλαδή κανείς για κάποιο από τα βιωτικά πράγματα. Αυτό ακριβώς καθιστούσε σαφές και ο Παύλος λέγοντας, ότι η μεν λύπη του κόσμου κατεργάζεται θάνατον, ενώ η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται μετάνοια εις σωτηρίαν αμεταμέλητη.

γʹ. Αυτούς λοιπόν μακαρίζει και ο ίδιος εδώ, όσους λυπούνται κατ' αυτόν τον τρόπο· και δεν ανέφερε απλώς αυτούς που λυπούνται, αλλά εκείνους που λυπούνται με ένταση. Γι' αυτό άλλωστε δεν είπε: «Οι λυπούμενοι», αλλά: «Οι πενθούντες». Διότι και αυτή πάλι η εντολή αποτελεί δάσκαλο κάθε φιλοσοφίας.

Διότι αυτοί θα παρηγορηθούν, λέγει. Πού θα παρηγορηθούν; Ειπέ μου. Και εδώ και εκεί. Διότι, επειδή το πρόσταγμα ήταν εξαιρετικά βαρύ και επαχθές, υποσχέθηκε να δώσει αυτό που κατεξοχήν το καθιστούσε ελαφρύ. Ώστε, εάν θέλεις να παρηγορηθείς, πένθει.

Και μην νομίσεις ότι αυτό που ειπώθηκε είναι αίνιγμα. Διότι, όταν ο Θεός παρηγορεί, έστω και αν επιπέσουν μύριες νιφάδες θλίψεων, θα σταθείς ανώτερος από όλα. Άλλωστε, ο Θεός πάντοτε προσφέρει αμοιβές πολύ μεγαλύτερες από τους πόνους. Αυτό ακριβώς έπραξε και εδώ, ανακηρύσσοντας μακάριους αυτούς που πενθούν, όχι σύμφωνα με την αξία της πράξης, αλλά σύμφωνα με τη δική Του φιλανθρωπία. Διότι όσοι πενθούν, πενθούν για τα σφάλματά τους· και σε αυτούς αρκεί να απολαύσουν τη συγχώρηση και να τύχουν αφέσεως. Αλλά, επειδή ο Ίδιος είναι εξαιρετικά φιλάνθρωπος, δεν περιορίζει την ανταπόδοση στην αναίρεση των τιμωριών, ούτε στην απαλλαγή από τα αμαρτήματα, αλλά και μακάριους τους καθιστά, και τους μεταδίδει άφθονη παρηγοριά.

Και τα πλήθη, ακούγοντας αυτά τα φορτικά και επαχθή που ήταν αντίθετα στη συνήθεια των πολλών, εκπλήσσονταν. Τόση ήταν η δύναμη εκείνου που μιλούσε. ε΄. Όμως, για να μη νομίσεις ότι απλώς το να κακολογείται κανείς τον καθιστά μακάριο, έθεσε δύο προϋποθέσεις: όταν αυτό γίνεται εξαιτίας Του και όταν όσα λέγονται είναι ψευδή. Διότι, εάν δεν συντρέχουν αυτά, αυτός που κακολογείται όχι μόνο δεν είναι μακάριος, αλλά είναι και άθλιος. Έπειτα, πρόσεξε πάλι το έπαθλο: «Διότι ο μισθός σας είναι πολύς στους ουρανούς». Εσύ όμως, έστω και αν δεν ακούς σε καθέναν από τους μακαρισμούς να δωρίζεται η Βασιλεία, μην αποθαρρύνεσαι. Διότι, έστω και αν ονομάζει με διαφορετικούς τρόπους τις αμοιβές, ωστόσο εισάγει τους πάντες στη Βασιλεία. Επειδή, όταν λέει «θα παρηγορηθούν όσοι πενθούν», και «θα ελεηθούν οι ελεήμονες», και «θα δουν τον Θεό οι καθαροί στην καρδιά», και «υιοί Θεού θα ονομαστούν οι ειρηνοποιοί», τίποτε άλλο δεν υπονοεί μέσα από όλα αυτά παρά τη Βασιλεία· διότι όσοι απολαμβάνουν αυτά, οπωσδήποτε θα επιτύχουν και εκείνη.

Διότι ο ταπεινός θα πενθήσει οπωσδήποτε και για τα δικά του αμαρτήματα· αυτός που πενθεί, θα είναι και πράος και δίκαιος και ελεήμων· ο ελεήμων, όντας και δίκαιος και κατανενυγμένος, θα είναι οπωσδήποτε και καθαρός στην καρδιά, και ένας τέτοιος άνθρωπος θα είναι και ειρηνοποιός. Εκείνος δε που έχει κατορθώσει όλα αυτά, θα είναι παραταγμένος απέναντι στους κινδύνους και δεν θα ταραχθεί όταν κακολογείται, ούτε όταν πάσχει μύρια δεινά. Αφού λοιπόν τους συμβούλεψε τα πρέποντα, τους αναπαύει πάλι με εγκώμια. Επειδή δηλαδή τα προστάγματα ήταν υψηλά και πολύ μεγαλύτερα από εκείνα της Παλαιάς Διαθήκης, για να μη θορυβούνται και ταράζονται, και λένε: «Πώς θα μπορέσουμε να τα κατορθώσουμε αυτά;», άκουσε τι λέει: «Εσείς είστε το αλάτι της γης»· δείχνοντας έτσι ότι κατ' ανάγκην προστάζει αυτά. Διότι η αποστολή σας, λέει, δεν θα αφορά μόνο τη δική σας ζωή, αλλά ολόκληρη την οικουμένη. Διότι δεν σας αποστέλλω σε δύο πόλεις, και σε δέκα, και σε είκοσι, ούτε σε ένα μόνο έθνος, όπως τους προφήτες, αλλά σε γη και θάλασσα και σε ολόκληρη την οικουμένη, και μάλιστα ενώ αυτή βρίσκεται σε κακή κατάσταση. Διότι με το να πει: «Εσείς είστε το αλάτι της γης», έδειξε ότι ολόκληρη η ανθρώπινη φύση είχε μωρανθεί και είχε κατασαπεί από τα αμαρτήματα.

Αλλά εκεί μεν έχει θέσει τα έπαθλα για όσους κατορθώνουν την αρετή, ενώ εδώ τις τιμωρίες για όσους δεν την πράττουν. Γι' αυτό εκεί μεν έλεγε ότι οι πράοι θα κληρονομήσουν τη γη· εδώ όμως λέει ότι όποιος αποκαλέσει τον αδελφό του μωρό, θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός. Και εκεί μεν, ότι οι καθαροί στην καρδιά θα δουν τον Θεό· εδώ όμως, ότι είναι ολοκληρωμένος μοιχός εκείνος που κοιτάζει ακόλαστα· και αφού εκεί ονόμασε τους ειρηνοποιούς υιούς Θεού, εδώ από την άλλη πλευρά τούς φοβίζει λέγοντας: «Μήπως τυχόν σε παραδώσει ο αντίδικος στον κριτή». Έτσι, ενώ μακαρίζει όσους πενθούν και όσους διώκονται στα προηγούμενα, στα επόμενα οικοδομώντας το ίδιο ακριβώς, απειλεί με απώλεια όσους δεν πορεύονται σε αυτή την οδό· διότι όσοι βαδίζουν στην πλατιά οδό, λέει, καταλήγουν εκεί. Και το «Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά», μου φαίνεται ότι είναι ισοδύναμο με το «Μακάριοι οι ελεήμονες» και με το «Εκείνοι που πεινούν για τη δικαιοσύνη».

Και αυτό μπορεί κανείς να το διαπιστώσει και από τους παλαιότερους άνδρες. Πότε, λοιπόν, ήταν καλός ο Δαβίδ; Όταν χαιρόταν, ή όταν βρισκόταν σε στενοχώρια; Πότε ο λαός των Ιουδαίων; Όταν στέναζε και επικαλείτο τον Θεό, ή όταν χαιρόταν στην έρημο και προσκυνούσε τον μόσχο; Γι' αυτό και ο Σολομών, ο οποίος γνώριζε καλύτερα από όλους τι ακριβώς είναι η ηδονή, λέει: «Είναι προτιμότερο να πορευθεί κανείς σε οίκο πένθους, παρά σε οίκο γέλωτος». Γι' αυτό και ο Χριστός τους μεν μακαρίζει λέγοντας: «Μακάριοι οι πενθούντες», τους δε οικτίρει: «Αλίμονο σε εσάς που γελάτε, διότι θα κλάψετε». Και πολύ δικαιολογημένα. Διότι μέσα στην τρυφή, η ψυχή γίνεται πιο χαλαρή και πιο μαλθακή· ενώ μέσα στο πένθος συστέλλεται και σωφρονεί, και απαλλάσσεται από όλο το σμήνος των παθών, και γίνεται πιο υψηλή και πιο ισχυρή. Γνωρίζοντας, λοιπόν, όλα αυτά, ας αποφεύγουμε τη δόξα των πολλών και την ηδονή που πηγάζει από αυτήν, για να επιτύχουμε την αληθινή δόξα και αυτήν που παραμένει αιώνια. Την οποία είθε να αξιωθούμε όλοι μας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Επειδή, λοιπόν, προσήλθε και ο ίδιος για να μας διδάξει κάθε αρετή, γι' αυτόν τον λόγο και αναφέρει όσα πρέπει να πράττουμε, αλλά και τα εφαρμόζει ο ίδιος. Διότι, λέγει, «εκείνος που θα τα εφαρμόσει και θα τα διδάξει, αυτός θα ονομαστεί μέγας στη βασιλεία των ουρανών». Πρόσεξε δε: έδωσε εντολή να είμαστε ταπεινόφρονες και πράοι, και το δίδαξε με τα λόγια του. Δες πώς τα διδάσκει αυτά και μέσα από τις πράξεις του. Διότι, αφού είπε: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, μακάριοι οι πράοι», δείχνει πώς πρέπει να τα κατορθώνουμε. Πώς, λοιπόν, δίδαξε;

Ας καταπονήσουμε, λοιπόν, τη διάνοιά μας, επιτιμώντας με σφοδρότητα τους ακόλαστους λογισμούς· ας αποπλύνουμε τις κηλίδες μας με τα δάκρυα· διότι μεγάλος είναι ο καρπός αυτών των οδυρμών, μεγάλη η παράκληση και η παραμυθία. Διότι, όπως ακριβώς είναι μεγάλη η κόλαση για το γέλιο και την κοσμική διάχυση, έτσι και ο αδιάλειπτος οδυρμός γεννά την παράκληση. Επειδή, όπως λέγει, μακάριοι είναι οι πενθούντες, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν.

Μόνο αυτούς μακαρίζει η Γραφή. Διότι, λέει: «Μακάριος είναι ο άνθρωπος που δεν πορεύθηκε με τη βουλή των ασεβών»· «Μακάριος εκείνος που θα τον παιδαγωγήσεις, Κύριε, και θα τον διδάξεις τον νόμο σου»· «Μακάριοι οι άμωμοι στην οδό τους»· «Μακάριοι όλοι όσοι ελπίζουν σε Αυτόν»· «Μακάριος ο λαός του οποίου ο Κύριος είναι ο Θεός του»· «Μακάριος εκείνος τον οποίο δεν καταδίκασε η ψυχή του»· «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο». Και ο Χριστός πάλι λέει τα εξής: «Μακάριοι οι πενθούντες, μακάριοι οι ταπεινοί, μακάριοι οι πράοι, μακάριοι οι ειρηνοποιοί, μακάριοι οι διωκόμενοι ένεκεν δικαιοσύνης». Βλέπεις πώς παντού οι θείοι νόμοι δεν μακαρίζουν κανέναν από τους πλουσίους, ούτε από αυτούς που έχουν ευγενική καταγωγή, ούτε από εκείνους που απολαμβάνουν τη δόξα, αλλά εκείνον που έχει κατακτήσει την αρετή; Διότι το ζητούμενο είναι, σε όλα όσα πράττουμε ή υποφέρουμε, να αποτελεί θεμέλιο ο φόβος του Θεού· και αν φυτέψεις από πριν αυτή τη ρίζα, όχι μόνο η άνεση, ούτε οι τιμές, και οι δόξες, και οι περιποιήσεις, αλλά και οι επιβουλές, και οι συκοφαντίες, και οι ύβρεις, και οι ατιμώσεις, και τα βάσανα, και γενικά τα πάντα, θα σου βλαστήσουν καρπούς πνευματικής αγαλλίασης. Και όπως ακριβώς οι ίδιες οι ρίζες των δέντρων είναι μεν πικρές, αλλά μας φέρνουν τους πιο γλυκούς καρπούς, έτσι βέβαια και η κατά Θεόν λύπη θα μας φέρει πολλή χαρά. Το γνωρίζουν αυτό όσοι πολλές φορές προσευχήθηκαν με οδύνη και έχυσαν δάκρυα, πόση ευφροσύνη αποκόμισαν, πώς καθάρισαν τη συνείδησή τους, πώς σηκώθηκαν με αγαθή ελπίδα.

Ας ακούσουν όσοι ζουν σε ευτέλεια, τι είδους μετάνοια επιδείκνυε ο βασιλιάς που ήταν ενδεδυμένος την πορφύρα· ας ακούσουμε και ας νιώσουμε κατάνυξη. Δεν κουράστηκε απλώς, αλλά και κοπίασε αναστενάζοντας· δεν δάκρυσε απλώς, αλλά και έλουσε την κλίνη του, όχι μία και δύο και τρεις ημέρες, αλλά κάθε νύχτα· και δεν μιλάει μόνο για το παρελθόν, αλλά και για το μέλλον. Διότι μην νομίσετε βέβαια ότι, αφού τα έπραξε αυτά μία φορά, παραδόθηκε στη συνέχεια στην άνεση, αλλά διήγε ολόκληρη τη ζωή του πράττοντας το ίδιο αδιαλείπτως. Όχι όπως εμείς, που πολλές φορές, αφού το κάνουμε αυτό για μία ημέρα, ή ούτε καν για μία, παραδίδουμε τον εαυτό μας στα γέλια, στην τρυφή και στην άνεση. Εκείνος όμως δεν ήταν έτσι, αλλά περνούσε τη ζωή του με αδιάλειπτα δάκρυα. Αυτήν ακριβώς την εξομολόγηση ας μιμηθούμε και εμείς. Διότι, εάν δεν θελήσουμε να κλάψουμε εδώ, θα παραστεί απόλυτη ανάγκη να θρηνήσουμε και να κλάψουμε εκεί· εκεί μεν ανώφελα, εδώ δε με κέρδος· και εκεί μεν με αισχύνη, εδώ δε με πολλή ευπρέπεια. Διότι, για να πεισθείς ότι είναι ανάγκη να γίνει αυτό, άκουσε τι λέει ο Χριστός: Εκεί θα είναι ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων. Αλλά όσοι κλαίνε εδώ, δεν θα έχουν τέτοια κατάληξη· αντίθετα, θα απολαύσουν πολλή παρηγορία· Μακάριοι όσοι πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν. Αλίμονο σε εσάς τους πλουσίους, διότι έχετε ήδη λάβει την παρηγορία σας.

Γι' αυτό και ο Χριστός μακαρίζει εκείνους που πενθούν, ενώ ελεεινολογεί εκείνους που γελούν. Γι' αυτό και, ξεκινώντας τους μακαρισμούς, από εδώ έκανε την αρχή, λέγοντας: «Μακάριοι οἱ πενθοῦντες». Αν λοιπόν θέλεις να ανεβείς αυτές τις βαθμίδες, απόκοψε τη χαλαρότητα και τη μαλθακότητα του βίου, συγκράτησε τον εαυτό σου με τον κόπο της πνευματικής ζωής και απομακρύνσου από τα γήινα πράγματα. Αυτή είναι η πρώτη ανάβαση.

Είδες αυτόν που γελά να παραδίδεται στον θρήνο; Δες αυτόν που πενθεί να απολαμβάνει παρηγοριά. Διότι λέει: «Μακάριοι οι πενθούντες, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν». Είδες αυτούς που δυσανασχετούν να τιμωρούνται; Δες αυτούς που ευχαριστούν να σώζονται. «Ευλογητός είσαι, Κύριε, και αξιοΰμνητο το όνομά σου, διότι είσαι δίκαιος σε όλα όσα έπραξες σε εμάς». Και λίγο μετά: «Όλα όσα επέφερες σε εμάς, τα έκανες με αληθινή κρίση». Εκείνοι έλεγαν: «Καθένας που πράττει το πονηρό, είναι καλός ενώπιον του Κυρίου»· τούτοι, αντίθετα: «Καθαρός είναι ο οφθαλμός σου, ώστε να μη βλέπει τα πονηρά».