Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:6

Ας τους οδηγήσουμε, λοιπόν, στο παιδευτήριο της φιλοσοφίας, και ας δούμε ποιος από αυτούς θα αποδεχθεί περισσότερο τα της διδασκαλίας. Ας είναι, λοιπόν, το πρώτο παράγγελμα: «Να είσαι ταπεινός και μετριόφρων»· διότι αυτό πρόσταξε ο Χριστός· ποιος θα μπορέσει να το κατορθώσει ευκολότερα, αυτός ή εκείνος; «Μακάριοι οι πενθούντες»· ποιος θα δώσει περισσότερη προσοχή σε αυτό που ειπώθηκε; «Μακάριοι οι ταπεινοί»· ποιος θα το ακούσει πιο πρόθυμα; «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά»· «μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη»· «μακάριοι οι διωκόμενοι ένεκα δικαιοσύνης»· ποιος θα τα αποδεχθεί αυτά με ευκολία;

ΟΜΙΛΙΑ Δ΄. Και είπε ο Θεός: Ας γίνει στερέωμα στο μέσο των υδάτων, και ας διαχωρίζει τα ύδατα από τα ύδατα· και έγινε έτσι. α΄. Βλέποντας, αγαπητοί μου, τη γεμάτη προθυμία καθημερινή σας σύναξη εδώ, απολαμβάνω μεγάλη χαρά, και δεν παύω να δοξάζω τον φιλάνθρωπο Θεό για τη δική σας προκοπή. Διότι, όπως ακριβώς το να πεινάει κανείς είναι σημάδι σωματικής ευεξίας, έτσι και το να δείχνει ζήλο για την ακρόαση των θείων λογίων, θα μπορούσε να το θεωρήσει κάποιος ως το μεγαλύτερο τεκμήριο της ψυχικής υγείας. Γι' αυτό και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, σε εκείνους τους μακαρισμούς που εξέφρασε στο όρος, έλεγε: Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορτάσουν. Ποιος λοιπόν θα μπορούσε να σας επαινέσει επάξια, εσάς που έχετε ήδη δεχθεί τον μακαρισμό από τον Δεσπότη των απάντων και προσδοκάτε από Αυτόν αναρίθμητα αγαθά; Διότι τέτοιος είναι ο Δεσπότης μας· όταν δει μια ψυχή να προσέρχεται στα πνευματικά με πολύ πόθο και εντατική προθυμία, χορηγεί άφθονη τη χάρη Του, και της χαρίζει πλούσιες τις δωρεές Του. Γι' αυτό προσδοκώ ότι, για τη δική σας ωφέλεια, θα παρασχεθεί και σε εμάς πιο πλούσιος ο λόγος της διδασκαλίας για την οικοδομή της δικής σας αγάπης.

Εάν λοιπόν η ονομασία και μόνο της φύσεως, εννοώ το όνομα «άνθρωπος», γέννησε για εμάς χθες τόση μεγάλη αφορμή ωφελείας, πόσο κέρδος δεν θα αποκομίσουμε, εάν προσεγγίσουμε το καθετί μέσα στην Αγία Γραφή με προσοχή και με άγρυπνη διάνοια; Διότι έχουμε Δεσπότη φιλάνθρωπο, και όταν δει ότι μεριμνούμε και επιδεικνύουμε μεγάλο πόθο για την κατανόηση των θείων λογίων, δεν μας αφήνει να έχουμε ανάγκη από κανέναν άλλον, αλλά αμέσως φωτίζει τον λογισμό μας και μας χαρίζει τη δική Του έλλαμψη, και σύμφωνα με την ευμήχανη σοφία Του ενσταλάζει κάθε αληθινή διδασκαλία στην ψυχή μας. Για τον λόγο αυτό, προτρέποντάς μας προς τούτο και καθιστώντας μας πιο πρόθυμους, ανακήρυξε άξιους μακαρισμού όσους επιδεικνύουν τέτοιον πόθο, λέγοντας: Μακάριοι οι πεινώντες και διψώντες τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορτασθούν.

Παρατήρησε τη σοφία του διδασκάλου· δεν προέτρεψε μόνο μέσω του μακαρισμού, αλλά και με το να πει: «Εκείνοι που πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη», δίδαξε τους ακροατές με πόση προθυμία αρμόζει να στρέφονται προς την έρευνα των πνευματικών λογίων. Διότι όπως ακριβώς, λέει, εκείνοι που, αφού προηγήθηκε πείνα, σπεύδουν με άφατη προθυμία προς την τροφή, και εκείνοι που φλέγονται από την πολλή δίψα προσεγγίζουν με σπουδή στο να πιουν· με τον ίδιο ακριβώς τρόπο αρμόζει να προσεγγίζουν την πνευματική διδασκαλία, σαν να πεινούν και να διψούν. Διότι τέτοιου είδους άνθρωποι όχι μόνο είναι άξιοι μακαρισμών, αλλά και θα επιτύχουν εκείνα που με ζήλο επιδιώκουν. Επειδή, λέει, «θα χορτασθούν», τουτέστιν, θα πληρωθούν· θα ικανοποιήσουν την πνευματική τους επιθυμία.

Και αυτού το βιβλίο είναι μέγιστο και γεμάτο από κάθε σοφία, και μόλις που το ανοίγουμε σε κάθε εκκλησία μία ή δύο φορές την εβδομάδα. Αλλά λες: Είναι της Παλαιάς Διαθήκης. Και τι γίνεται με την ανάγνωση των αγίων Ευαγγελίων; Όπου διακηρύσσονται τα θαύματα της παρουσίας του Χριστού· όπου ο Θεός συναναστρέφεται με τους ανθρώπους, και ο θάνατος καταλύεται με έναν λόγο· όπου οι δαίμονες εκδιώκονται με μια προσταγή, και οι λεπροί καθαρίζονται με έναν λόγο· όπου η φυσική έλλειψη των τυφλών θεραπεύεται με πηλό, και πεντακισχίλιοι τρέφονται στην έρημο από πέντε άρτους· όπου ο ληστής εγκαθίσταται στον Παράδεισο, και η πόρνη αναδεικνύεται καθαρότερη από τα άστρα· όπου τα ρείθρα του Ιορδάνη αγιάζονται για τον αγιασμό των δικών μας ψυχών, και ο μονογενής Υιός ανακηρύσσεται από τον Πατέρα εξ ουρανού· όπου ο Χριστός ανακαινίζει τη ζωή μας, και ανακαινίζοντάς την για τη σωτηρία του γένους των ανθρώπων, διακηρύττει λέγοντας: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών. Μακάριοι οι πεινώντες και διψώντες τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορταστούν»; Αλλά πρόσεξε, και αυτούς τους νόμους μία ή δύο φορές την εβδομάδα τους αναγινώσκουμε. Αλλά θα πεις ότι τα βασιλικά στέμματα δεν πρέπει να επιδεικνύονται δημόσια κάθε μέρα.

Βλέποντας, λοιπόν, το πλήθος σας, όπως είπα, φοβάμαι να εκτείνω σε μάκρος τον λόγο· αναλογιζόμενος, όμως, τον πόθο σας, φοβάμαι να συντομεύσω τη διδασκαλία. Διότι αυτός που διψά, αν δεν δει πρώτα το ποτήρι γεμάτο, ούτε καν στα χείλη του δεν θα το έφερνε με ευχαρίστηση· αλλά, ακόμη κι αν δεν πρόκειται να το πιει όλο, επιθυμεί να το δει όλο ξεχειλισμένο. Γι' αυτό δεν ξέρω πώς να διαχειριστώ την ομιλία μου. Διότι και με τη συντομία θέλω να περιορίσω τον κόπο σας, και με το μάκρος του λόγου να ικανοποιήσω την επιθυμία σας. Αλλά πολλές φορές τα έκανα και τα δύο, και ούτε μία φορά δεν απέφυγα την επίκριση. Γνωρίζω ότι πολλές φορές, για να σας προστατεύσω από την κούραση, σταμάτησα τον λόγο πριν από το τέλος, και διαμαρτυρήθηκαν εναντίον μας εκείνοι που έχουν αχόρταγη ψυχή, εκείνοι που συνεχώς μεν απολαμβάνουν τα θεία νάματα, ποτέ όμως δεν χορταίνουν, εκείνοι οι Μακάριοι, που πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη· και φοβούμενος τις δικές τους διαμαρτυρίες, προχώρησα πάλι εκτείνοντας τη διδασκαλία σε μεγάλο μάκρος, και εξαιτίας αυτού υπέμεινα πάλι επίκριση.

Και γιατί αναφέρω τον Παύλο; Εάν Εκείνος, που υπάρχει σε μορφή Θεού, κένωσε τον εαυτό Του παίρνοντας μορφή δούλου για χάρη των δούλων, τι σπουδαίο είναι εάν εγώ ο δούλος έγινα δούλος στους συνδούλους μου για τον εαυτό μου; Επομένως, δεν τα είπα αυτά για να αποφύγω την κυριαρχία σας, αλλά επειδή ζητώ να βρω συγκατάβαση, εάν δεν παραθέσω την τράπεζα προσαρμοσμένη στις προτιμήσεις όλων. Κάντε μάλλον αυτό που λέω τώρα: Εσείς, που δεν μπορείτε ποτέ να χορτάσετε, αλλά πεινάτε και διψάτε για τη δικαιοσύνη, και επιθυμείτε μακροσκελείς λόγους, για χάρη της αδυναμίας των αδελφών σας ανεχθείτε την περικοπή του συνήθους μέτρου των λόγων. Από την άλλη, εσείς που αγαπάτε τη βραχυλογία και είστε πιο αδύναμοι, για χάρη των αδελφών σας που είναι αχόρταγοι υπομείνετε λίγο κόπο, βαστάζοντας ο ένας τα βάρη του άλλου, και έτσι εκπληρώστε τον νόμο του Χριστού. Δεν βλέπετε τους Ολυμπιακούς αθλητές να στέκονται στο μέσο του θεάτρου, το καταμεσήμερο μέσα στο σκάμμα σαν σε καμίνι, και να δέχονται τις ακτίνες του ήλιου με γυμνό σώμα, πολεμώντας σαν χάλκινοι ανδριάντες και με τον ήλιο και με τη σκόνη και με την αποπνικτική ζέστη, ώστε να στεφανώσουν με φύλλα δάφνης την κεφαλή τους που τόσο ταλαιπωρήθηκε;

Με τον όρο «δικαιοσύνη» εδώ εννοεί τον καθολικό και ενάρετο βίο. Έναν τέτοιο άνθρωπο κανείς ποτέ δεν θα μπορέσει να τον καταβάλει, αλλά, ενώ πολλοί τον τραυματίζουν, κανείς δεν τον εξοντώνει, ούτε και ο ίδιος ο διάβολος. Όπως θα έλεγε κανείς, έχοντας ενστερνιστεί τα δίκαια έργα. Γι' αυτούς λέει ο Χριστός: «Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορτασθούν».

Και για να γίνει σαφέστερο αυτό που λέγω, ας έλθουμε στο ίδιο το χωρίο της Γραφής. Αφού ανέβηκε στο όρος, λέγει, κάθισε και, ενώ στέκονταν όλοι γύρω του, άρχισε να λέγει: Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, οι πραείς, οι ελεήμονες, οι καθαροί τη καρδία. Έπειτα, μετά τους μακαρισμούς εκείνους, λέγει: Μη νομίσετε ότι ήλθα να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες· δεν ήλθα να καταλύσω, αλλά να εκπληρώσω. Διότι ποιος το υποπτεύθηκε αυτό; Ή τι από όσα ειπώθηκαν ήταν αντίθετο προς τα προηγούμενα, για να πει κάτι τέτοιο; Μακάριοι, λέγει, οι πτωχοί τω πνεύματι, δηλαδή οι ταπεινόφρονες.

Αυτά τα λέγω, όχι κολακεύοντας την αγάπη σας, αλλά διακηρύσσοντας την αρετή σας. Μακάριος είμαι εγώ εξαιτίας σας, μακάριοι είστε κι εσείς χάρη στον ίδιο σας τον εαυτό. Μακάριος είναι εκείνος που ομιλεί σε αυτιά που ακούνε· έτσι έγινα μακάριος κι εγώ. «Μακάριοι οι πεινώντες και διψώντες τη δικαιοσύνη». Δείτε πώς εσείς γίνατε μακάριοι από μόνοι σας. Μακάριος είναι ο άνθρωπος που αγαπά τους πνευματικούς λόγους. Αυτό μας ξεχωρίζει από τα άλογα ζώα. Διότι βέβαια δεν μας ξεχωρίζει η διάπλαση του σώματος, ούτε το ότι τρεφόμαστε, ούτε το ότι πίνουμε, ούτε το ότι βοσκόμαστε, ούτε το ότι ζούμε· διότι όλα αυτά τα έχουμε κοινά με τα άλογα ζώα· αλλά σε τι διαφέρει ο άνθρωπος από τα άλογα; Στον λόγο· γι' αυτό και ο άνθρωπος είναι λογικό ον. Διότι, όπως ακριβώς τρέφονται τα σώματα, έτσι τρέφεται και η ψυχή· όμως το μεν σώμα τρέφεται με άρτο, ενώ η ψυχή με τον λόγο. Πες μου· αν λοιπόν δεις άνθρωπο να τρώει πέτρες, άραγε θα έλεγες ότι είναι άνθρωπος; Έτσι και αν δεις κάποιον να μην τρέφεται με τον λόγο, αλλά με την αλογία, θα πεις: Αυτός έχασε πλέον και την ιδιότητα του ανθρώπου· διότι η ανατροφή είναι εκείνη που φανερώνει την ευγένεια του ανθρώπου.

Έτσι, λοιπόν, και ο Χριστός ανέμειξε τα αισθητά με τα πνευματικά. Διότι, επειδή νομίζεται ότι ο πράος χάνει όλα του τα υπάρχοντα, Εκείνος υπόσχεται το αντίθετο, λέγοντας ότι αυτός είναι, τελικά, που κατέχει με ασφάλεια τα αγαθά του, αυτός δηλαδή που δεν είναι θρασύς ούτε αλαζόνας· ενώ ο αλαζόνας πολλές φορές θα στερηθεί και την πατρική του περιουσία, αλλά και την ίδια του την ψυχή. Εξάλλου, επειδή και στην Παλαιά Διαθήκη ο Προφήτης έλεγε συνεχώς: «Οι δε πράοι θα κληρονομήσουν τη γη», συνυφαίνει τον λόγο Του με λέξεις που τους ήταν οικείες, ώστε να μην ακούγεται εντελώς ξένος. Και τα λέει αυτά, όχι για να περιορίσει τις αμοιβές μόνο στα παρόντα, αλλά για να παρέχει μαζί με αυτά και τα μέλλοντα. Διότι, είτε πει κάτι πνευματικό, δεν καταργεί τα αγαθά της παρούσας ζωής· είτε πάλι υποσχεθεί κάτι από την παρούσα ζωή, δεν περιορίζει την υπόσχεσή Του μόνο σε αυτό. Διότι λέει: «Ζητείτε τη βασιλεία του Θεού, και όλα αυτά θα σας προστεθούν»· και πάλι: «Όποιος άφησε σπίτια ή αδελφούς, θα λάβει εκατονταπλάσια σε αυτόν τον αιώνα, και στον μέλλοντα θα κληρονομήσει ζωή αιώνια». —Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη.

δʹ. Και παρατήρησε με πόση έμφαση το διατυπώνει. Διότι δεν είπε: «Μακάριοι όσοι προσηλώνονται στη δικαιοσύνη», αλλά: «Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη»· ώστε να μην την επιδιώκουμε απλώς, αλλά με όλη μας την επιθυμία. Επειδή, πράγματι, αυτό είναι κατεξοχήν το χαρακτηριστικό της πλεονεξίας, και δεν αγαπούμε τόσο πολύ τα φαγητά και τα ποτά, όσο το να αποκτούμε και να συγκεντρώνουμε περισσότερα, παρήγγειλε να μεταθέσουμε αυτή την επιθυμία στο να μην πλεονεκτούμε. Έπειτα πάλι ορίζει ένα αισθητό έπαθλο, λέγοντας: «Διότι αυτοί θα χορτασθούν».

Μη νομίζεις, λοιπόν, ότι το έπαθλο ανήκει μόνο στους πτωχούς τω πνεύματι, αλλά και σε εκείνους που πεινούν τη δικαιοσύνη, και στους πράους, και γενικά σε όλους ανεξαιρέτως τους άλλους. Διότι για αυτόν τον λόγο έθεσε σε όλους τον μακαρισμό, ώστε να μην αναμένεις τίποτα το αισθητό.

Διότι ο ταπεινός θα πενθήσει οπωσδήποτε και για τα δικά του αμαρτήματα· αυτός που πενθεί, θα είναι και πράος και δίκαιος και ελεήμων· ο ελεήμων, όντας και δίκαιος και κατανενυγμένος, θα είναι οπωσδήποτε και καθαρός στην καρδιά, και ένας τέτοιος άνθρωπος θα είναι και ειρηνοποιός. Εκείνος δε που έχει κατορθώσει όλα αυτά, θα είναι παραταγμένος απέναντι στους κινδύνους και δεν θα ταραχθεί όταν κακολογείται, ούτε όταν πάσχει μύρια δεινά. Αφού λοιπόν τους συμβούλεψε τα πρέποντα, τους αναπαύει πάλι με εγκώμια. Επειδή δηλαδή τα προστάγματα ήταν υψηλά και πολύ μεγαλύτερα από εκείνα της Παλαιάς Διαθήκης, για να μη θορυβούνται και ταράζονται, και λένε: «Πώς θα μπορέσουμε να τα κατορθώσουμε αυτά;», άκουσε τι λέει: «Εσείς είστε το αλάτι της γης»· δείχνοντας έτσι ότι κατ' ανάγκην προστάζει αυτά. Διότι η αποστολή σας, λέει, δεν θα αφορά μόνο τη δική σας ζωή, αλλά ολόκληρη την οικουμένη. Διότι δεν σας αποστέλλω σε δύο πόλεις, και σε δέκα, και σε είκοσι, ούτε σε ένα μόνο έθνος, όπως τους προφήτες, αλλά σε γη και θάλασσα και σε ολόκληρη την οικουμένη, και μάλιστα ενώ αυτή βρίσκεται σε κακή κατάσταση. Διότι με το να πει: «Εσείς είστε το αλάτι της γης», έδειξε ότι ολόκληρη η ανθρώπινη φύση είχε μωρανθεί και είχε κατασαπεί από τα αμαρτήματα.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, αφού από πριν είχε σπείρει τα σπέρματα αυτών των διδασκαλιών με τρόπο ανύποπτο, τότε που επρόκειτο πιο ξεκάθαρα να θεωρηθεί ύποπτος για εναντίωση εξαιτίας της αντιπαραβολής των παλαιών και των νέων νόμων, χρησιμοποίησε την εκ των προτέρων διόρθωση. Διότι αυτά τα είχε ήδη θέσει ως βάση με αινιγματικό τρόπο μέσω όσων είχαν ειπωθεί. Επειδή το «Μακάριοι οι πτωχοί» ταυτίζεται με το να μην οργίζεται κανείς· και το «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά» με το να μην κοιτάζει κάποιος γυναίκα με επιθυμία· και το να μη θησαυρίζει κανείς θησαυρούς επί της γης συμφωνεί με το «Μακάριοι οι ελεήμονες»· και το να πενθεί, και το να διώκεται και να ονειδίζεται, είναι ίσο με το να εισέρχεται από τη στενή πύλη· και το να πεινά και να διψά κανείς τη δικαιοσύνη δεν είναι τίποτα άλλο, παρά εκείνο που λέει μετά από αυτά, ότι «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, κάντε τα και εσείς σε αυτούς». Και μακαρίζοντας τον ειρηνοποιό, πάλι σχεδόν το ίδιο είπε, όταν έδωσε εντολή να αφήσει κανείς το δώρο και να σπεύσει στη συμφιλίωση με εκείνον που έχει λυπηθεί, καθώς και να διάκειται ευμενώς προς τον αντίδικο.

Αλλά εκεί μεν έχει θέσει τα έπαθλα για όσους κατορθώνουν την αρετή, ενώ εδώ τις τιμωρίες για όσους δεν την πράττουν. Γι' αυτό εκεί μεν έλεγε ότι οι πράοι θα κληρονομήσουν τη γη· εδώ όμως λέει ότι όποιος αποκαλέσει τον αδελφό του μωρό, θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός. Και εκεί μεν, ότι οι καθαροί στην καρδιά θα δουν τον Θεό· εδώ όμως, ότι είναι ολοκληρωμένος μοιχός εκείνος που κοιτάζει ακόλαστα· και αφού εκεί ονόμασε τους ειρηνοποιούς υιούς Θεού, εδώ από την άλλη πλευρά τούς φοβίζει λέγοντας: «Μήπως τυχόν σε παραδώσει ο αντίδικος στον κριτή». Έτσι, ενώ μακαρίζει όσους πενθούν και όσους διώκονται στα προηγούμενα, στα επόμενα οικοδομώντας το ίδιο ακριβώς, απειλεί με απώλεια όσους δεν πορεύονται σε αυτή την οδό· διότι όσοι βαδίζουν στην πλατιά οδό, λέει, καταλήγουν εκεί. Και το «Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά», μου φαίνεται ότι είναι ισοδύναμο με το «Μακάριοι οι ελεήμονες» και με το «Εκείνοι που πεινούν για τη δικαιοσύνη».

Γι' αυτόν τον λόγο καταπιάνομαι πάντοτε με βαθύτερα νοήματα, έχοντας εμπιστοσύνη στην ευγένεια του αγρού. Διότι η Γραφή δεν αναζητά μόνο σοφό διδάσκαλο, αλλά και συνετό ακροατή. Γι' αυτόν τον λόγο μακαρίζω εσάς, μακαρίζω όμως και τον εαυτό μου. Διότι, όπως λέει, «Μακάριος είναι εκείνος που ομιλεί σε αυτιά που ακούν»· και, «Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη». Επομένως, σε εσάς που προσήλθατε με προθυμία θα καταθέσουμε αυτά τα νοήματα. Διότι όλοι οι άλλοι αυτή τη στιγμή φθείρονται στις αγορές και στις βιοτικές μέριμνες, εσείς όμως, υψούμενοι πάνω από τη γη, δέχεστε νοερά τα νοήματα· και εκείνοι μεν υπηρετούν τη δούλη, φροντίζοντας τη σάρκα, εσείς όμως, καλλωπίζοντας την ευγενή και ελεύθερη ψυχή, τη διαφυλάσσετε.

γʹ. Διότι οι έξωθεν φιλόσοφοι και ρήτορες και συγγραφείς, μη επιζητώντας το κοινό συμφέρον, αλλά αποσκοπώντας μόνο στο πώς θα θαυμαστούν οι ίδιοι, ακόμη και αν είπαν κάτι χρήσιμο, και αυτό το απέκρυψαν, σαν μέσα σε κάποιο σκοτάδι, με τη συνήθη τους ασάφεια. Οι απόστολοι, όμως, και οι προφήτες έπραξαν το εντελώς αντίθετο· διότι κατέστησαν τα λόγια τους σαφή και φανερά σε όλους, επειδή ήταν κοινοί δάσκαλοι της οικουμένης, ώστε να μπορεί ο καθένας και από μόνος του να μαθαίνει τα λεγόμενα, απλώς και μόνο μέσα από την ανάγνωση. Και προαναγγέλλοντας αυτό ο προφήτης έλεγε: «Θα είναι όλοι διδαγμένοι από τον Θεό· και δεν θα πει ο καθένας στον πλησίον του, Γνώρισε τον Κύριο, διότι όλοι θα με γνωρίσουν, από τον μικρότερο έως τον μεγαλύτερό τους». Και ο Παύλος λέει: «Κι εγώ, αδελφοί, ήλθα προς εσάς, όχι με υπεροχή λόγου ή σοφίας, για να σας κηρύξω το μυστήριο του Θεού». Και πάλι: «Ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν στηρίχθηκαν σε πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας, αλλά σε απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως». Και πάλι λέει: «Διότι λαλούμε σοφία η οποία δεν ανήκει σε τούτο τον αιώνα, ούτε στους άρχοντες τούτου του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται». Διότι σε ποιον δεν είναι ξεκάθαρα όλα όσα περιέχονται στα Ευαγγέλια; Και ποιος, ακούγοντας ότι μακάριοι είναι οι πράοι, μακάριοι οι ελεήμονες, μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, και όλα τα παρόμοια, θα χρειαστεί δάσκαλο, για να κατανοήσει κάτι από αυτά που λέγονται;

Μόνο αυτούς μακαρίζει η Γραφή. Διότι, λέει: «Μακάριος είναι ο άνθρωπος που δεν πορεύθηκε με τη βουλή των ασεβών»· «Μακάριος εκείνος που θα τον παιδαγωγήσεις, Κύριε, και θα τον διδάξεις τον νόμο σου»· «Μακάριοι οι άμωμοι στην οδό τους»· «Μακάριοι όλοι όσοι ελπίζουν σε Αυτόν»· «Μακάριος ο λαός του οποίου ο Κύριος είναι ο Θεός του»· «Μακάριος εκείνος τον οποίο δεν καταδίκασε η ψυχή του»· «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο». Και ο Χριστός πάλι λέει τα εξής: «Μακάριοι οι πενθούντες, μακάριοι οι ταπεινοί, μακάριοι οι πράοι, μακάριοι οι ειρηνοποιοί, μακάριοι οι διωκόμενοι ένεκεν δικαιοσύνης». Βλέπεις πώς παντού οι θείοι νόμοι δεν μακαρίζουν κανέναν από τους πλουσίους, ούτε από αυτούς που έχουν ευγενική καταγωγή, ούτε από εκείνους που απολαμβάνουν τη δόξα, αλλά εκείνον που έχει κατακτήσει την αρετή; Διότι το ζητούμενο είναι, σε όλα όσα πράττουμε ή υποφέρουμε, να αποτελεί θεμέλιο ο φόβος του Θεού· και αν φυτέψεις από πριν αυτή τη ρίζα, όχι μόνο η άνεση, ούτε οι τιμές, και οι δόξες, και οι περιποιήσεις, αλλά και οι επιβουλές, και οι συκοφαντίες, και οι ύβρεις, και οι ατιμώσεις, και τα βάσανα, και γενικά τα πάντα, θα σου βλαστήσουν καρπούς πνευματικής αγαλλίασης. Και όπως ακριβώς οι ίδιες οι ρίζες των δέντρων είναι μεν πικρές, αλλά μας φέρνουν τους πιο γλυκούς καρπούς, έτσι βέβαια και η κατά Θεόν λύπη θα μας φέρει πολλή χαρά. Το γνωρίζουν αυτό όσοι πολλές φορές προσευχήθηκαν με οδύνη και έχυσαν δάκρυα, πόση ευφροσύνη αποκόμισαν, πώς καθάρισαν τη συνείδησή τους, πώς σηκώθηκαν με αγαθή ελπίδα.

Διότι εχόρτασε ψυχή άδεια, και ψυχή πεινασμένη τη γέμισε με αγαθά· εκείνους που κάθονταν στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου, αλυσοδεμένους στην πενία και τα δεσμά. Και τους Ιουδαίους, που ήταν συζευγμένοι με τη δουλεία και την κακουχία και έλιωναν από την πείνα, τους ελευθέρωσε από τα δεινά που τους κατείχαν. Ολόκληρη δε την ανθρώπινη φύση την έθρεψε με τις θείες διδασκαλίες, και αφού την ελευθέρωσε από το ζόφο της άγνοιας, την καταύγασε με το φως της θεογνωσίας. Διέλυσε τη σκιά του θανάτου που απλωνόταν επάνω της, χαρίζοντάς της την ελπίδα της αναστάσεως, και συνέτριψε τα ισχυρά δεσμά της αμαρτίας. Διότι λέει η Γραφή: «ο καθένας σφίγγεται με τα σχοινιά των δικών του αμαρτημάτων»· και «αλίμονο σε εκείνους που επισύρουν πάνω τους τις αμαρτίες τους σαν με μακρύ σχοινί, και τις ανομίες τους σαν με δερμάτινο λουρί ζυγού δαμαλίδας». Εκείνη δε η ψυχή θα μπορούσε να ονομαστεί κυριολεκτικά κενή, η Ελληνική και η Ιουδαϊκή, η οποία είναι στερημένη από την πνευματική τροφή. «Διότι η δική μου τροφή είναι να πράξω το θέλημα του Πατέρα μου». Άρα και αυτό αποτελεί τροφή, και μάλιστα τροφή άριστη· γι' αυτό και έλεγε: «Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν την δικαιοσύνη». Και αυτό ακριβώς έπραξε ο Χριστός, χορταίνοντας την οικουμένη με αυτού του είδους την τροφή. Και δεν θα έσφαλλες εάν ονόμαζες ως «σκιά θανάτου» την ειδωλολατρία και τις πράξεις που γίνονται μέσα σε αθεΐα· διότι αυτές είναι που μας χωρίζουν από την αληθινή ζωή. Μέσα σε αυτές βρισκόμασταν πολύ παλαιότερα, επειδή παραπικραίναμε τον Θεό και παροξύναμε τη βουλή του Υψίστου.

Ας μην πλανάται κανείς· κανένας άδικος ή κανένας από τους παρόμοιους δεν θα καταξιωθεί για τη βασιλεία των ουρανών. Αντιθέτως, θα εισέλθουν μόνο εκείνοι: όσοι μεταδίδουν πρόθυμα τα αγαθά τους, οι πτωχοί στο πνεύμα, όσοι πενθούν, οι πράοι, όσοι πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, οι καθαροί στην καρδιά, και οι ειρηνοποιοί. Τέτοιοι άνθρωποι θα εισέλθουν στη βασιλεία των ουρανών, και θα χαρούν και θα αγαλλιάσουν, διότι ο μισθός τους είναι πολύς στον ουρανό.

Γι' αυτόν τον λόγο, πουθενά ο Χριστός δεν επαινεί εκείνους που επιτελούν θαύματα, αλλά ακόμη και τους μαθητές, που υπερηφανεύονταν γι' αυτό, τους απομακρύνει από μια τέτοια ικανοποίηση, λέγοντας: «Μη χαίρεστε επειδή τα δαιμόνια σας υπακούν.» Διότι αυτοί που μακαρίζονται παντού είναι οι ελεήμονες, οι ταπεινοί, οι επιεικείς, οι καθαροί στην καρδιά, οι ειρηνοποιοί και όσοι πράττουν όλα αυτά και τα παρόμοιά τους.

Ο χρόνος είναι λίγος, η δε κρίση μακρά, και το τέλος εγγύς, και ο φόβος πολύς, και δεν υπάρχει κανείς για να ελεήσει. Διότι ο καθένας θα αναζητήσει τον χρόνο που κακώς δαπάνησε, και δεν πρόκειται να τον βρει. Αλίμονο σε εκείνον που καταλαλεί, διότι παραδομένος στις φλόγες θα ζητήσει σταγόνες νερού και δεν τις βρίσκει! Αλίμονο σε εκείνον που απιστεί, διότι θα κολαστεί αιωνίως! Αλίμονο σε εκείνον που αμελεί, διότι πορεύεται προς αυστηρό Κριτή! Αλίμονο σε εκείνον που δεν αγωνίζεται, διότι παραδίδεται σε αμείλικτους αγγέλους. Εκείνος που χάνει χρυσό, βρίσκει άλλον· άλλον χρόνο μετανοίας όμως δεν μπορεί να βρει. Ας μη φεισθούμε, αδελφοί, τα ίδια μας τα σώματα, αλλά ας τα καταπονήσουμε, επειδή «μακάριοι οι πεινώντες και διψώντες, μακάριοι οι πενθούντες». Διότι το σώμα είναι πηλός· και θα έλθει ώρα και ημέρα φοβερή και πονηρή και αναπότρεπτη, και η γη θα πορευθεί στη γη, και το χώμα γίνεται πάλι χώμα. Ας νήψουμε, αγαπητοί, σας ικετεύω, ας οδοιπορήσουμε, ας ανορθωθούμε· διότι θα έλθει η ώρα της εξόδου μας, και όντως θα έλθει· και ας μην απατούμε τους εαυτούς μας.

Αυτόν τον ποταμό μιμήθηκε και ο διδάσκαλος αυτός προηγουμένως, ρέοντας σαν μέσα από τα μεταλλειοφόρα όρη των Γραφών, και φέρνοντας στις ψυχές σας νοήματα πολυτιμότερα από κάθε χρυσό. Και γνωρίζω βέβαια ότι τα δικά μας σας φαίνονται σήμερα φτωχότερα. Διότι εκείνος που απολαμβάνει συνεχώς ένα πενιχρό τραπέζι, αν στο μεταξύ βρεθεί σε κάποιο πλουσιότερο και έπειτα επιστρέψει πάλι στο δικό του, θα αντιληφθεί περισσότερο τη φτώχεια του. Δεν πρόκειται, όμως, εξαιτίας αυτού να αναλάβω το έργο με μεγαλύτερη οκνηρία. Διότι γνωρίζετε, έχοντας μαθητεύσει κοντά στον Παύλο, και να χορταίνετε και να πεινάτε, και να έχετε περίσσευμα και να στερείστε, και να θαυμάζετε τους πλούσιους, αλλά και να μην περιφρονείτε τους φτωχούς. Και όπως ακριβώς εκείνοι που αγαπούν το κρασί και τα ποτά προτιμούν μεν το καλύτερο κρασί, δεν καταφρονούν όμως το κατώτερο· έτσι ακριβώς και εσείς, έχοντας διακαή πόθο για την ακρόαση των θείων λογίων, αποδέχεστε μεν τους σοφότερους από τους διδασκάλους, αλλά και στους πιο ταπεινούς δείχνετε εξαιρετική προσοχή και προθυμία. Διότι οι μεν ράθυμοι και χαλαροί νιώθουν αποστροφή ακόμη και στο πολυτελέστερο τραπέζι· ενώ οι άγρυπνοι και νηφάλιοι, και όσοι πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, προστρέχουν με πολλή προθυμία ακόμη και στο πιο φτωχικό. Και ότι τα λόγια αυτά δεν αποτελούν κολακεία, το αποδείξατε περίτρανα στην προηγούμενη ομιλία που σας έγινε.

Με τον ίδιο τρόπο και εσείς, αγαπητοί, διψώντας για τον λόγο της αλήθειας, προσέρχεστε με προθυμία στην αληθινή πηγή, τον Κύριό μας Ιησού Χριστό. Διότι αυτός είναι που λέει: «Εάν κάποιος διψά, ας έλθει προς εμένα και ας πιει»· και πάλι ο ίδιος λέει: «Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν την δικαιοσύνη». Αναζητώντας με πόθο αυτήν την πηγή, ο μακάριος Δαβίδ έψαλλε λέγοντας: «Όπως επιποθεί το ελάφι τις πηγές των υδάτων, έτσι επιποθεί η ψυχή μου προς εσένα, Θεέ». Αλλά, για να μη φανεί ότι εξαιτίας αυτών των προοιμίων μένουμε έξω από τις Γραφές, εμπρός ας καταπιαστούμε με τα λόγια τους· διότι έτσι ο λόγος θα μας αποδειχθεί πιο λαμπρός, και η Εκκλησία θα παρουσιαστεί σε εμάς φωτεινή. Ας επανέλθουμε όμως στο προκείμενο θέμα. Τι ήταν λοιπόν αυτό που μόλις ακούσαμε να λέει ο μακάριος Δαβίδ: «Υπομένοντας υπέμεινα τον Κύριο, και έστρεψε την προσοχή του σε εμένα και εισάκουσε τη δέησή μου»; Μέγα τρόπαιο αναδείχθηκε για εμάς η υπομονή· διότι βρίσκουμε όλους τους αγίους στεφανωμένους με την υπομονή. Και έχοντας αυτήν ως διδάσκαλο, μπορούμε να κατανοήσουμε βαθιά τον μακάριο Αβραάμ, ο οποίος έφτασε στα εκατό του χρόνια και δεν είχε ακόμη τεκνοποιήσει, αλλά χάρη στην υπομονή του, ο καρπός είχε ήδη τρυγηθεί μπροστά στα μάτια του. Το δέντρο έχασε τα φύλλα του, όμως η ρίζα ήταν βαρυφορτωμένη από ζωή· γέρασε η σάρκα, αλλά το φρόνημά του βρισκόταν σε ακμή· και έτσι, με την υπομονή, καρπώθηκε τον Ισαάκ.

Διότι, όταν λέει: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, οι πενθούντες, οι πράοι, αυτοί που πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, οι ελεήμονες, οι καθαροί στην καρδιά, οι ειρηνοποιοί, οι δεδιωγμένοι ένεκεν δικαιοσύνης, και εκείνοι που ακούν ρητά και άρρητα κακά λόγια από τους έξω εξαιτίας του»· δεν χρησιμοποιεί ούτε το όνομα του κοσμικού ούτε του μοναχού, αλλά αυτός ο διαχωρισμός έχει εισαχθεί από την ανθρώπινη διάνοια. Οι δε Γραφές δεν γνωρίζουν τίποτα από αυτά, αλλά θέλουν να ζουν όλοι τον βίο των μοναχών, ακόμη και αν τυχαίνει να έχουν συζύγους. Άκου λοιπόν και τι λέει ο Παύλος· και όταν λέω τον Παύλο, εννοώ πάλι τον Χριστό. Αυτός, λοιπόν, γράφοντας επιστολές σε ανθρώπους που έχουν συζύγους και ανατρέφουν παιδιά, απαιτεί από αυτούς όλη την ακρίβεια βίου που αρμόζει στους μοναχούς. Διότι, περικόπτοντας κάθε πολυτέλεια, τόσο στα ενδύματα όσο και στα φαγητά, τους γράφει τα εξής λόγια: «Οι γυναίκες να στολίζουν τον εαυτό τους με σεμνή περιβολή, με αιδώ και σωφροσύνη, όχι με περίτεχνες κομμώσεις, ή με χρυσό, ή με μαργαριτάρια, ή με πολυτελή ενδύματα»· και πάλι: «Η δε γυναίκα που ζει με σπατάλη και τρυφή, ενώ ζει, είναι νεκρή»· και πάλι: «Έχοντας δε τροφή και σκεπάσματα, με αυτά θα αρκεστούμε». Τι περισσότερο από αυτά θα μπορούσε κανείς να απαιτήσει από τους μοναχούς; Διδάσκοντας δε άλλους να συγκρατούν τη γλώσσα τους, θέτει πάλι αυστηρούς νόμους, και τέτοιου είδους που είναι δύσκολο κατόρθωμα να τους τηρήσουν ακόμη και οι μοναχοί.

«Και θα είναι η ψυχή των αγίων σαν δέντρο καρποφόρο.» «Μακάριοι είμαστε, Ισραήλ, διότι τα αρεστά στον Θεό είναι γνωστά σε εμάς.» «Μακάριος ο άνθρωπος που δεν ολίσθησε με το στόμα του. Μακάριος εκείνος τον οποίο δεν κατέκρινε η συνείδησή του.» «Εννέα σκέψεις θεώρησα μακάριες στην καρδιά μου, και τη δέκατη θα την αναφέρω με τη γλώσσα μου: Ο άνθρωπος που ευφραίνεται για τα παιδιά του, και που ζει για να δει την πτώση των εχθρών του. Μακάριος αυτός που συζεί με συνετή γυναίκα, και αυτός που δεν ολίσθησε με τη γλώσσα του, και αυτός που δεν δούλεψε σε κάποιον ανάξιό του. Μακάριος αυτός που βρήκε τη φρόνηση, και που τα λόγια του κατευθύνονται σε αυτιά που ακούν. Πόσο μεγάλος είναι αυτός που βρήκε τη σοφία! Αλλά δεν υπάρχει κανένας ανώτερος από εκείνον που φοβάται τον Κύριο.» «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.» «Μακάριοι οι πράοι, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη.» «Μακάριοι όσοι πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν.» «Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορτάσουν.» «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν.» «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό.» «Μακάριοι οι ειρηνοποιοί, διότι αυτοί θα ονομαστούν υιοί του Θεού.» «Μακάριοι οι διωκόμενοι ένεκα της δικαιοσύνης, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.» «Μακάριοι είστε όταν σας χλευάσουν και σας διώξουν και πουν εναντίον σας κάθε πονηρό λόγο ψευδόμενοι, εξαιτίας μου. Χαίρετε και αγαλλιάσθε, διότι ο μισθός σας είναι πολύς στους ουρανούς.» «

Στους καλούς, όμως, και ενάρετους να δίνεις πάντοτε. Ανάμεσα στο να πεις, να ακούσεις και να πράξεις, μικρή είναι η απόσταση. ΤΙΤΛΟΣ ΙΔʹ. — Περί δικαιοσύνης και αρετής. «Η δικαιοσύνη σώζει από τον θάνατο.» «Στους δρόμους της δικαιοσύνης υπάρχει ζωή.» «Η δικαιοσύνη εξυψώνει το έθνος.» «Εκείνος που σπέρνει δικαιοσύνη θα λάβει βέβαιη αμοιβή.» «Η δικαιοσύνη προστατεύει τους άκακους.» «Ο Θεός αγαπά εκείνους που επιδιώκουν τη δικαιοσύνη. Στη μεγάλη δικαιοσύνη υπάρχει πολλή δύναμη.» «Ο δρόμος της δικαιοσύνης και της ελεημοσύνης θα βρει ζωή και δόξα.» «Από τον καρπό της δικαιοσύνης φυτρώνει δέντρο ζωής.» «Η αρχή της δικαιοσύνης δίνει κύρος στα λόγια.» «Η δικαιοσύνη κατευθύνει ορθά τους δρόμους των αμέμπτων.» «Η αρχή του αγαθού δρόμου είναι να πράττει κανείς τα δίκαια.» «Μήκος βίου χαρίζει ο δρόμος της δικαιοσύνης.» «Το να πράττει κανείς τα δίκαια και να λέει την αλήθεια είναι πιο αρεστά στον Θεό παρά το αίμα των θυσιών.» «Τα έργα της δικαιοσύνης θα φέρουν ειρήνη, και η δικαιοσύνη θα εξασφαλίσει ανάπαυση.» «Μάθετε τη δικαιοσύνη, εσείς που κατοικείτε στη γη· διότι ο ασεβής έχει εξαλειφθεί. Ανοίξτε τις πύλες, ας εισέλθει ο λαός που τηρεί τη δικαιοσύνη και την αλήθεια.» «Αυτά λέει ο Κύριος: Τηρείτε την κρίση, πράττετε τη θεία δικαιοσύνη. Μακάριος είναι αυτός που τα πράττει αυτά και μένει προσηλωμένος σε αυτά.» «Η δικαιοσύνη είναι αθάνατη.» «Εάν κάποιος αγαπά τη δικαιοσύνη, οι κόποι του είναι αρετές.» «Εάν επιδιώκεις το δίκαιο, θα το αποκτήσεις και θα το ενδυθείς σαν ποδήρη χιτώνα δόξας.» «Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορτάσουν.» «Καθένας που πράττει τη δικαιοσύνη προέρχεται από τον Θεό.»

Παρήγγειλε δε να είμαστε πτωχοί τω πνεύματι, τους οποίους μακαρίζει και αποκαλεί άξιους της βασιλείας των ουρανών. Έπειτα, προτρέπει να πενθούμε στον παρόντα βίο, ώστε να αξιωθούμε της μελλοντικής παρηγορίας, να είμαστε πράοι και πάντοτε να πεινάμε και να διψάμε τη δικαιοσύνη, ελεήμονες και μεταδοτικοί, οικτίρμονες και συμπονετικοί, καθαροί στην καρδιά, απέχοντας από κάθε μολυσμό σάρκας και πνεύματος, ειρηνοποιοί τόσο προς τους πλησίον όσο και προς την ίδια μας την ψυχή, υποτάσσοντας δηλαδή το κατώτερο στο ανώτερο και ειρηνεύοντας με ορθή κρίση τον μεταξύ τους αδιάκοπο πόλεμο, και να υπομένουμε κάθε διωγμό και κάθε θλίψη και ονειδισμό, που υφιστάμεθα ένεκα της δικαιοσύνης υπέρ του ονόματός Του, ώστε να αξιωθούμε της αιώνιας χαράς κατά τη λαμπρή διανομή των δωρεών. Αλλά παραγγέλλει και μέσα στον κόσμο να λάμπει το φως μας εμπρός στους ανθρώπους με τέτοιον τρόπο, ώστε να δουν, λέγει, τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς.

ΜΖʹ. Ο κόσμος έχει πολλούς που είναι πτωχοί τω πνεύματι, αλλά παρά το πρέπον· και πολλούς που πενθούν, αλλά εξαιτίας απώλειας χρημάτων ή τέκνων· και πολλούς που είναι πράοι, αλλά απέναντι στα ακάθαρτα πάθη· και πολλούς που πεινούν και διψούν, αλλά για να αρπάξουν τα ξένα και να κερδίσουν μέσα από την αδικία· και πολλούς ελεήμονες, αλλά προς το σώμα και τα του σώματος· και καθαρούς στην καρδιά, αλλά από κενοδοξία· και ειρηνοποιούς, αλλά επειδή υποτάσσουν την ψυχή στη σάρκα· και πολλούς διωκόμενους, αλλά ως άτακτους· και πολλούς ονειδιζόμενους, αλλά για αισχρά αμαρτήματα. Όμως, μακάριοι είναι μόνο εκείνοι που και πράττουν και υφίστανται αυτά για τον Χριστό και κατά Χριστόν. Γιατί; Επειδή δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών και αυτοί θα δουν τον Θεό, και τα λοιπά. Ώστε, δεν είναι μακάριοι απλώς επειδή τα πράττουν και τα υφίστανται αυτά· διότι και οι προαναφερθέντες κάνουν το ίδιο· αλλά επειδή και τα πράττουν και τα υφίστανται για τον Χριστό και κατά Χριστόν.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ Ε' <ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΗΣ ΑΚΡΟΑΣΗΣ ΤΩΝ ΑΝΑΓΝΩΣΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΘΕΙΟΥ ΓΑΒΡΙΗΛ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΩΝ ΤΗΣ ΘΕΟΜΗΤΟΡΟΣ> ***] Εκείνος που αρνείται την ωφέλεια και αποστρέφεται τη συμβουλή της σωτηρίας, είναι φανερό ότι πάσχει από ασθένεια «προς θάνατον». Γι' αυτό και δεν δέχεται την πνευματική τροφή, αλλά επιδιώκει να πλησιάζει ανεπαίσθητα κάθε μέρα στις πύλες του άδη και του νοητού θανάτου· «Κάθε τροφή», λέει, «την αποστράφηκε η ψυχή τους, και πλησίασαν έως τις πύλες του θανάτου». Διότι έτσι ακριβώς συμβαίνει· επειδή καθένας που αποστρέφεται κάθε τροφή, είτε σωματική είτε πνευματική, είναι ολοφάνερο ότι ασθενεί βαριά, και ανάλογα με την ασθένειά του, είτε σωματική είτε ψυχική, πλησιάζει «έως τις πύλες του θανάτου». Όπως δηλαδή αυτός που τρέφεται σωματικά με όρεξη φανερώνει σωματική υγεία και ζωή, έτσι και αυτός που πεινά και τρέφεται με πνευματικές παραινέσεις φανερώνει ζωή και υγεία της ψυχής. Ας φροντίσουμε λοιπόν να πεινάσουμε για αυτήν την υγεία και την τροφή και να την απολαύσουμε, αδελφοί, ώστε να αξιωθούμε όχι μόνο τον χορτασμό, αλλά συγχρόνως και τον μακαρισμό. «Μακάριοι όσοι πεινούν», λέει, «και διψούν τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορταστούν». Και εσείς, βέβαια, είστε μακάριοι επειδή πεινάσατε και διψάσατε και χορτάσατε μια τέτοια αστείρευτη τροφή.

Και για να το δούμε αυτό καθαρά, ας αναλογιστούμε εκείνα για τα οποία ο ίδιος ο Χριστός ονόμασε μακάριους όσους τα κατορθώνουν, για να διαπιστώσουμε αν δεν εξαρτώνται όλα από αυτούς τους λογισμούς. Ποιους λοιπόν μακαρίζει ο μόνος αληθινά μακάριος; Τους φτωχούς στο πνεύμα, τους πενθούντες, τους πράους, εκείνους που πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, τους ελεήμονες, τους καθαρούς στην καρδιά, τους ειρηνοποιούς, εκείνους που υπομένουν διωγμούς και κάθε ονειδισμό για χάρη της δικαιοσύνης και για την αφοσίωσή τους στον Χριστό. Αυτοί λοιπόν είναι εκείνοι που έχουν κατακτήσει τη μακάρια ζωή.

Αυτό δε είναι φανερό από το γεγονός ότι την εξής μόνη ανταπόδοση απαιτεί από εμάς για τις ευεργεσίες του, να θέλουμε το αγαθό και να έχουμε χρηστό φρόνημα. Και το μαρτυρούν όλες οι εντολές, το μαρτυρούν οι παραινέσεις, και γενικά κάθε λόγος που προσφέρει ωφέλεια στους ανθρώπους σε αυτό αποβλέπει. Διότι, καταργώντας την πλεονεξία, χαλιναγωγώντας τη σωματική επιθυμία, καταπνίγοντας τον θυμό και αποβάλλοντας τη μνησικακία, δεν απαιτεί τίποτε άλλο παρά χρηστότητα φρονήματος και επιείκεια. Και πάλι, η πτωχεία τω πνεύματι, το πένθος, η ελεημοσύνη, η πραότητα και καθένα από τα υπόλοιπα, για τα οποία ο Χριστός ονόμασε μακάριους όσους τα κατορθώνουν, αποτελούν καθαρά έργα της θελήσεως.

Ή ας χρησιμοποιήσουμε και ένα άλλο παράδειγμα: όπως ακριβώς, εάν ο κύριος πει σε κάποιους εργάτες ή δούλους να θερίσει ο καθένας τρία πλέθρα την ημέρα, και ο ένας εργάτης, λαμβάνοντας τέτοια εντολή από τον κύριο, παραδώσει ολοκληρωτικά τον εαυτό του με όλη του την ισχύ και τη δύναμη, αγωνιζόμενος και κοπιάζοντας, μεριμνώντας και δείχνοντας ζήλο για το πώς θα θερίσει μόνος του τρία πλέθρα· ο άλλος όμως, νομίζοντας ότι είναι αδύνατον να εκπληρώσει αυτό που του επιτάχθηκε, από την αρχή έδειξε ραθυμία, και έτσι όλη την ημέρα πότε θερίζοντας και πότε ραθυμώντας και αναπαυόμενος δεν μπορεί να εργαστεί τόσο πολύ όσο ο πρώτος που έδειξε ζήλο. Και αν ακόμη δεν μπορέσει, λόγω της υπερβολής του προστάγματος, να τελειώσει αυτό που του προστάχθηκε, πάντως θα κάνει εξάπαντος πολύ περισσότερο έργο από τον άλλο εργάτη που δεν έχει εκείνον τον σκοπό, ούτε αγωνίζεται με αυτόν τον τρόπο, ούτε μεριμνά και δείχνει ζήλο, χάρη στον πολύ και αδιάκοπο ζήλο του, τη μέριμνα, τον αγώνα και το ότι δεν ραθύμησε καθόλου. Έτσι και οι προειρημένοι, αποβλέποντας στον τέλειο σκοπό της ουράνιας κλήσης, πιστεύοντας σύμφωνα με τις θεόπνευστες Γραφές και αγωνιζόμενοι για το αγαθό με όση δύναμη έχουν, είναι εξάπαντος ανώτεροι και μεγαλύτεροι στη γνώση, την πίστη και τα έργα από εκείνους που δεν πιστεύουν ούτε επιδιώκουν να φτάσουν στην κλήση της τελειότητας, της ελευθερίας και της απάθειας, αλλά επαναπαύονται μόνο στο δικό τους θέλημα και θεωρούν από οίηση ότι έχουν προκοπή. Διότι, μη αποβλέποντας στον ύψιστο σκοπό της μακάριας κλήσης των ευαγγελικών λόγων, δεν μπορούν ακόμα να θεωρούν τον εαυτό τους ως ένα τίποτα, μη έχοντας συντετριμμένη καρδιά, ούτε πεινώντας και διψώντας πάντοτε τη δικαιοσύνη, και μη μπορώντας να τρέξουν με όλη τους την ισχύ, την προθυμία, τον κόπο και τον αγώνα, επειδή εξ αρχής δεν πιστεύουν στα ιερά παραγγέλματα των αγίων εντολών και των ευαγγελικών λόγων, ώστε λαμβάνοντας την πνευματική προκοπή μέσω της πίστης και του αγαθού ζήλου να γίνουν άξιοι των αιώνιων αγαθών.

Διότι, αποβλέποντας η πιστή και φιλαλήθης ψυχή στα αιώνια αγαθά που επιφυλάσσονται για τους δικαίους και στην άρρητη ευεργεσία της θείας χάριτος που πρόκειται να επιφοιτήσει, θεωρεί τον εαυτό της, καθώς και την προθυμία, τον πόνο και τον κόπο της, ως ανάξια μπροστά στις άρρητες επαγγελίες του Πνεύματος. Αυτός είναι ο πτωχός τω πνεύματι, τον οποίο μακαρίζει ο Κύριος. Αυτός είναι εκείνος που πεινά και διψά τη δικαιοσύνη. Αυτός είναι εκείνος που έχει συντετριμμένη καρδιά. Όσοι αναλαμβάνουν τέτοια προαίρεση και προθυμία και κόπο και πόθο αρετής, και παραμένουν σε αυτά έως το τέλος, θα μπορέσουν αληθινά να επιτύχουν τη ζωή και την αιώνια βασιλεία. Ας μην υπερηφανεύεται, λοιπόν, κανείς από τους αδελφούς εις βάρος του αδελφού του, ούτε να προχωρεί στην οίηση, παρασυρόμενος κρυφά από την κακία, λέγοντας ότι «ιδού, εγώ απέκτησα πνευματικό χάρισμα». Διότι δεν αρμόζει στους Χριστιανούς να κάνουν τέτοιες σκέψεις. Επειδή το τι θα φέρει το αύριο σε εκείνον, δεν το γνωρίζεις, και ποιο θα είναι το τέλος εκείνου και ποιο το δικό σου, το αγνοείς. Αλλά ο καθένας, προσέχοντας τον εαυτό του, ας ανακρίνει πάντοτε τη δική του συνείδηση και ας δοκιμάζει το έργο της καρδιάς του, δηλαδή ποια προθυμία και ποιον αγώνα έχει ο νους προς τον Θεό. Και αποβλέποντας στον τέλειο σκοπό της ελευθερίας, της απαθείας και της αναπαύσεως του Πνεύματος, ας τρέχει ακατάπαυστα και αόκνως, χωρίς να επαναπαύεται σε κανένα χάρισμα ή κατόρθωμα.

Διότι με τόσο μεγάλο πόθο οφείλουν οι Χριστιανοί να επιδιώκουν τα «κρείττονα» και «μείζονα χαρίσματα» του Πνεύματος, έχοντας ακόρεστη επιθυμία για τον ουράνιο πλούτο, και έτσι να πεινούν και να διψούν «την δικαιοσύνη», η οποία είναι η τέλεια και άτρεπτη αγάπη «του Πνεύματος», προς την οποία ο μακάριος Παύλος προτρέπει και ενθαρρύνει όσους έχουν μεγάλα χαρίσματα να μην επαναπαύονται στις δωρεές του Πνεύματος που κατέχουν, αλλά να φροντίσουν με κάθε δέηση να αποκτήσουν εκείνο, από το οποίο δεν είναι πλέον δυνατόν να εκπέσουν, το οποίο είναι η τέλεια και άτρεπτη αγάπη «του Πνεύματος», η οποία κατέχει μέσα της όλα τα χαρίσματα, ή μάλλον αυτή η ίδια αποκαλύφθηκε από τον απόστολο στους μαθητές ως η «καθ' υπερβολήν» οδός.

Τέτοιου είδους πράους μακαρίζει ο Σωτήρας, και αυτοί κληρονομούν τη γη της καρδιάς. Μια τέτοια καρδιά με αίνο δοξάζει τον Νομοθέτη, ο οποίος λυτρώνει τον φτωχό και τον πένητα από εκείνους που τον διαρπάζουν. «Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορτάσουν». Εκείνος που πεινά και διψά για τη δικαιοσύνη δεν πέφτει σε ακηδία, δεν ρεμβάζει, ο νους του δεν περιπλανιέται έξω, αλλά προσέχει στον λόγο της αλήθειας και με πίστη στηριγμένη, θεμελιωμένη και εδραία απεκδέχεται τον Λόγο, ο οποίος είναι ο άρτος της ζωής. «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Αυτός που δεν ελεεί τον εαυτό του δεν μπορεί να ελεήσει άλλον, ενώ εκείνος που απέχει από τις ηδονές του αιώνος τούτου προχωρά μέσω της οδού προς την κατοικία των αγίων. Μια τέτοια ψυχή είναι ελεήμων και μέσα από την ένδοξη πολιτεία της ελεεί τον πλησίον, γινόμενη πρότυπο για αυτόν. «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Μια τέτοια καρδιά θεωρεί μέσα της και τον πρώτο λόγο και τον δεύτερο, και αν και μαστίζεται από τον δεύτερο λόγο, δεν υποτάσσεται σε αυτόν, αλλά, καθώς ενισχύεται από τον πρώτο, εγκαταλείπει τον δεύτερο, και έτσι, βλέποντας ο Λόγος τον αγώνα της ψυχής, ανατέλλει μέσα της τον φωτισμό του Ευαγγελίου και αποδιώχνει από αυτήν κάθε πονηρή εμφάνιση. Τότε η ψυχή αξιώνεται να μεταλάβει από τους καρπούς του δέντρου της ζωής, που είναι ο λόγος της αλήθειας.

Το θεμέλιο της οδού και η ίδια η οδός έχουν προετοιμαστεί διαφορετικά, όμως οι άνθρωποι θέλουν να πορεύονται σε αδιάβατα μονοπάτια και δεν καταλαβαίνουν ότι εκτρέπονται από την ευθεία οδό. Αυτό δε είναι το θεμέλιο: το να διανύει κανείς την οδό της ζωής με πολλή υπομονή, με ελπίδα, με ταπεινοφροσύνη, με πτωχεία πνεύματος και με πραότητα. Μέσω αυτών μπορεί κάποιος να αποκτήσει τη δικαιοσύνη μέσα του· και ως δικαιοσύνη εννοούμε τον ίδιο τον Κύριο. Οι εντολές του Κυρίου είναι σαν στημένοι οδοδείκτες και σημάδια της βασιλικής οδού, η οποία οδηγεί όσους την διασχίζουν στην επουράνια πόλη. Διότι λέει: «μακάριοι οι πράοι, μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, μακάριοι οι ελεήμονες, μακάριοι οι ειρηνοποιοί, διότι αυτοί θα ονομαστούν υιοί Θεού». Αυτόν ακριβώς ονόμασε Χριστιανό. Εάν όμως κάποιος δεν πορεύεται σε αυτήν την οδό, περπατά σε αδιάβατο δρόμο και στηρίζεται σε κακό θεμέλιο.

Επειδή όλοι οι άγιοι αποτελούν όντως μέλη του Χριστού, του Θεού που είναι πάνω από όλα, και, όπως έχει ειπωθεί, οφείλουν να είναι προσκολλημένοι και ενωμένοι σε Αυτόν, στο σώμα Του, έτσι ώστε Εκείνος μεν να είναι σε αυτούς κεφαλή, και οι άγιοι από την αρχή του αιώνα μέχρι την έσχατη ημέρα να είναι μέλη Του, ώστε οι πολλοί να γίνουν ένα σώμα Χριστού, σαν ένας άνθρωπος. Κάποιοι μεν εκπληρώνουν την τάξη των χεριών, εργαζόμενοι έως τώρα και κάνοντας το πανάγιο θέλημά Του, αναπλάθοντας άξιους από ανάξιους και διασώζοντάς τους για Αυτόν· άλλοι πάλι την τάξη των ώμων, βαστάζοντας ο ένας τα βάρη του άλλου ή και το ίδιο το χαμένο πρόβατο που μόλις βρήκαν, το οποίο παλαιότερα περιπλανιόταν σε όρη και βουνά και τόπους που δεν επιβλέπει ο Κύριος, και έτσι εκπληρώνουν τον νόμο Του· άλλοι την τάξη του στήθους, αναβλύζοντας για εκείνους που διψούν και πεινούν για τη δικαιοσύνη του Θεού το πιο διαυγές νάμα του λόγου της απόρρητης σοφίας και γνώσης, και χορηγώντας τους τον άρτο που τρώνε οι άνω δυνάμεις των ουρανών, ως επιστήθιοι και αγαπημένοι από Αυτόν· άλλοι την τάξη της κοιλιάς, αγκαλιάζοντας τους πάντες μέσω της αγάπης και κυοφορώντας στα σπλάχνα τους το Πνεύμα της σωτηρίας, έχοντας τη διάθεση να χωρέσουν τα απόρρητα και κρυμμένα μυστήριά Του· άλλοι την τάξη των μηρών, φέροντας μέσα τους το γόνιμο στοιχείο των θεοπρεπών νοημάτων της μυστικής θεολογίας και γεννώντας Πνεύμα σωτηρίας πάνω στη γη, δηλαδή τον καρπό του Πνεύματος και τον σπόρο στις καρδιές των ανθρώπων μέσω του λόγου της διδασκαλίας τους· άλλοι δε την τάξη των σκελών και των ποδιών, επιδεικνύοντας ανδρεία στους πειρασμούς και υπομονή κατά το πρότυπο του Ιώβ και χωρίς να σαλεύονται καθόλου από τη σταθερότητά τους στα καλά, ούτε να ατονούν, αλλά βαστάζοντας τα βάρη των δικών Του χαρισμάτων.

Ποιος, λοιπόν, ακούγοντας αυτά τα μυστήρια δεν θα θαυμάσει, και αφού θαυμάσει, δεν θα προστρέξει στον Χριστό; Ποιος δεν θα ποθήσει να δει τα θαυμαστά έργα του Θεού και δεν θα αγαπήσει αυτόν που δίνει δωρεάν αυτά τα δώρα και τα παράδοξα χαρίσματα; Όντως δεν υπάρχει τίποτα καλύτερο, αδελφοί, στον κόσμο, από το να μην έχει κανείς τίποτα από τον κόσμο, και να μην επιθυμεί τίποτα περισσότερο από την αναγκαία χρεία του σώματος. Και ως αναγκαία χρεία ο λόγος θεωρεί τούτα: ψωμί και νερό, ένδυμα και στέγη, σύμφωνα με τον θείο απόστολο: «Έχοντας διατροφή και σκεπάσματα, με αυτά θα αρκεστούμε». Εάν δε χρειαζόμαστε και κάτι περισσότερο από αυτά, οπωσδήποτε εκείνος θα μας το παράσχει, εφόσον ελπίζουμε σε αυτόν και πιστεύουμε, αυτός που χάρισε τα μεγαλύτερα και χορταίνει κάθε ζωντανό με την ευδοκία του. Μόνο ας εγκαταλείψουμε όλα τα άλλα της πρόσκαιρης ζωής, εννοώ την κενή δόξα, τον φθόνο, την έριδα μεταξύ μας, τον δόλο, τον γογγυσμό, την εγωιστική φιλονικία και όλα όσα είναι αποτρόπαια στον Θεό και φέρνουν σε κίνδυνο την ψυχή. Ας ποθήσουμε δε από καρδιάς όσα μας προστάζει ο Θεός να ασπαστούμε: την πνευματική πτωχεία, την οποία ο λόγος ονομάζει ταπείνωση, το αέναο πένθος νύχτα και μέρα, από το οποίο πηγάζει η χαρά της ψυχής και η παρηγοριά κάθε ώρα για όσους αγαπούν τον Θεό. Διότι εξαιτίας αυτού, για όλους όσους αγωνίζονται εν αληθεία, κατορθώνεται και η πραότητα, πεινώντας και διψώντας τη δικαιοσύνη και ζητώντας πάντοτε τη βασιλεία του Θεού, η οποία υπερέχει κάθε ανθρώπινου νου.