Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 6:24

Διότι, όταν υπάρχει η έσχατη ασχήμια, όσα κι αν επινοήσουν, δεν μπορούν ούτε να υποκριθούν. Ότι, μάλιστα, η αναισχυντία δημιουργεί τις πόρνες, άκουσέ το από τον προφήτη που λέει: «Συμπεριφέρθηκες με αναισχυντία προς όλους, πρόσωπο πόρνης απέκτησες». Αυτό μπορεί να λεχθεί και για τους πλεονέκτες: συμπεριφέρθηκες με αναισχυντία προς όλους, όχι προς τον τάδε και τον δείνα, αλλά προς όλους. Πώς; Ούτε πατέρα, ούτε υιό, ούτε γυναίκα, ούτε φίλο, ούτε αδελφό, ούτε ευεργέτη, κανέναν απολύτως δεν σέβεται ένας τέτοιος άνθρωπος. Και τι λέω φίλο και αδελφό και πατέρα; Ούτε τον ίδιο τον Θεό δεν σέβεται, αλλά όλα του φαίνονται ότι είναι μύθος, και γελά, όντας μεθυσμένος από τη μεγάλη του επιθυμία, χωρίς καν να δέχεται να ακούσει κάτι από όσα μπορούν να τον ωφελήσουν. Αλλά, ω της ατοπίας, και τι λόγια ξεστομίζουν: «Αλίμονό σου, μαμωνά, και σε εκείνον που δεν σε έχει!». Εδώ εξανίσταμαι από τον θυμό· διότι αλίμονο σε εκείνους που τα λένε αυτά, έστω κι αν τα λένε αστειευόμενοι. Πες μου, λοιπόν, δεν εξέφερε τέτοια απειλή ο Θεός λέγοντας: «Δεν μπορείτε να δουλεύετε σε δύο κυρίους»; Εσύ όμως ακυρώνεις την απειλή, τολμώντας να ξεστομίζεις τέτοια λόγια για το δικό σου κακό; Δεν λέει ο Παύλος ότι αυτή είναι ειδωλολατρία, και δεν αποκαλεί τον πλεονέκτη ειδωλολάτρη; Εσύ όμως στέκεσαι και γελάς όπως οι κοσμικές γυναίκες, κάνοντας τον γελωτοποιό σαν εκείνες που βρίσκονται στη σκηνή του θεάτρου;

Ιδού πόσο μεγάλο κακό έπραξε αυτός για λίγο χρυσό· μάλλον όμως όχι για χρυσό, αλλά για αργύρια. Δεν είναι δυνατόν, δεν είναι δυνατόν να δει ποτέ ο φιλάργυρος άνθρωπος το πρόσωπο του Χριστού· αυτό είναι ένα από τα αδύνατα. Είναι η ρίζα των κακών. Εάν λοιπόν κάποιος που έχει ένα μόνο κακό εκπίπτει από εκείνη τη δόξα, αυτός που φέρει μαζί του τη ρίζα των κακών πού θα σταθεί; Δεν είναι δυνατόν αυτός που είναι δούλος των χρημάτων να είναι γνήσιος δούλος του Χριστού. Ο ίδιος ο Χριστός απεφάνθη ότι το πράγμα είναι αδύνατον: «Δεν μπορείτε», λέγει, «να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά»· και «Κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους». Διότι προστάζουν τα αντίθετα.

Αυτό δε είναι πολύ πιο σημαντικό από το προηγούμενο. Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που βρίσκονται σε έναν τόπο, όταν έχουν πολλούς και αντίθετους δεσπότες, είναι διασπασμένοι και σε τίποτα δεν ωφελούνται από τον κοινό τόπο ως προς την ομόνοια, επειδή οι δεσπότες δίνουν διαφορετικές προσταγές και τους ελκύουν προς το μέρος τους («Διότι δεν μπορείτε», λέει, «να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά»)· έτσι και εκείνοι που βρίσκονται σε διαφορετικούς τόπους, εάν δεν έχουν διαφορετικούς κυρίους αλλά μόνο έναν, καθόλου δεν βλάπτονται ως προς την ομόνοια από τη διαφορά των τόπων, εφόσον ο ένας Κύριος τους συνδέει. Δεν λέω λοιπόν, λέει, ότι εσείς, όντας Κορίνθιοι, οφείλετε να ομονοείτε μόνο με τους Κορινθίους, αλλά και με όλους όσοι βρίσκονται σε ολόκληρη την οικουμένη, εφόσον έχετε κοινό Δεσπότη. Γι' αυτό τον λόγο, πρόσθεσε για δεύτερη φορά τη λέξη «ημών». Διότι, επειδή είπε, «το όνομα του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού», για να μην φανεί στους ανόητους ότι κάνει διαχωρισμό, προσθέτει πάλι: «Κυρίου ημών τε και αυτών». Και για να γίνει σαφέστερο αυτό που λέω, θα το αναγνώσω σύμφωνα με το νόημά του ως εξής: Παύλος και Σωσθένης προς την Εκκλησία του Θεού που βρίσκεται στην Κόρινθο, και προς όλους όσοι επικαλούνται το όνομα του Κυρίου ημών τε και αυτών σε κάθε τόπο, είτε βρίσκονται στη Ρώμη είτε οπουδήποτε αλλού: Χάρις σε σας και ειρήνη από τον Θεό τον Πατέρα μας και τον Κύριο Ιησού Χριστό.

Διότι η καθέδρα τους και η συγκέντρωσή τους αποτελεί σχεδόν μια παραίνεση, η οποία εκπέμπει λαμπρή φωνή προς τη φύση όλων των ανθρώπων και διακηρύττει ότι τα ανθρώπινα πράγματα δεν είναι τίποτα, ότι είναι σκιά και καπνός. Αν ο πλούτος ήταν κάτι το καλό, ο Θεός δεν θα έβαζε τους φτωχούς να κάθονται μπροστά στα δικά του πρόθυρα. Αν πάλι δέχεται και τους πλουσίους, μην απορείς· διότι δεν τους δέχεται γι' αυτόν τον λόγο, για να παραμείνουν πλούσιοι, αλλά για να απαλλαγούν από το βάρος του πλούτου. Άκουσε δηλαδή τι τους λέει ο Χριστός: «Δεν μπορείτε να δουλεύετε και στον Θεό και στον μαμωνά»· και πάλι: «Δύσκολα πλούσιος θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών»· και πάλι: «Ευκολότερο είναι να περάσει καμήλα μέσα από την τρύπα της βελόνας, παρά να εισέλθει πλούσιος στη βασιλεία των ουρανών». Γι' αυτόν τον λόγο δέχεται τους πλουσίους, για να ακούσουν αυτά τα λόγια, για να ποθήσουν τον αιώνιο πλούτο, για να επιθυμήσουν τα επουράνια. Και γιατί απορείς αν δεν απαξιώνει να αφήνει τέτοιους ανθρώπους να κάθονται στα πρόθυρά του; Διότι δεν απαξιώνει να τους καλέσει και στην πνευματική του τράπεζα και να τους μεταδώσει από εκείνη την ευωχία· αλλά ο χωλός και ο ανάπηρος, ο γέροντας που είναι ντυμένος με ράκη και είναι γεμάτος ακαθαρσίες και καταρροή, μαζί με τον όμορφο νέο, ακόμη και με αυτόν που περιβάλλεται την πορφύρα και έχει το διάδημα στο κεφάλι του, έρχεται για να συμμετάσχει στην τράπεζα και αξιώνεται την πνευματική ευωχία, και αμφότεροι απολαμβάνουν τα ίδια ακριβώς αγαθά, και δεν υπάρχει καμία απολύτως διαφορά.

Μόνο η αρετή γνωρίζει να μας συνοδεύει στην εκδημία μας, μόνο η αρετή διαβαίνει προς την εκεί ζωή. Ας αποδυναμώσουμε κάποτε και ας σβήσουμε τον πόθο των χρημάτων, για να ανάψουμε την επιθυμία για τα εκεί αγαθά. Δεν είναι δυνατόν αυτοί οι δύο έρωτες να κατέχουν μία ψυχή· διότι, όπως λέγει, ή τον έναν θα αγαπήσει και τον άλλον θα μισήσει, ή στον έναν θα προσκολληθεί και τον άλλον θα περιφρονήσει.

Διότι η ζημία που προκαλείται σε εσάς από αυτά δεν αφορά τυχαία πράγματα, αλλά το κορυφαίο των αγαθών. Επειδή δεν είναι δυνατόν ο άνθρωπος, ο οποίος προσκολλάται με πάθος στα πράγματα της παρούσας ζωής, να μπορέσει να κρατήσει αληθινά τα επουράνια· απεναντίας, είναι αναπόφευκτο εκείνος που έχει αφιερώσει τη σπουδή του σε αυτά, να εκπέσει από εκείνα. Διότι λέγει: «Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά»· επειδή είναι ανάγκη στον έναν να προσκολληθεί κανείς και τον άλλον να τον μισήσει. Και αυτά τα διαλαλεί και η ίδια η πείρα των πραγμάτων. Εκείνοι, λοιπόν, που περιφρόνησαν την επιθυμία των χρημάτων, αυτοί προπαντός είναι που αγαπούν τον Θεό όπως πρέπει· όπως ακριβώς εκείνοι που θαυμάζουν την εξουσία εκείνη, αυτοί περισσότερο από όλους έχουν πιο εξασθενημένη την αγάπη προς Αυτόν. Διότι μια ψυχή που έχει άπαξ κυριευθεί από τη φιλοχρηματία, δεν θα αποφύγει εύκολα ούτε αβίαστα το να πράξει και να πει κάτι από αυτά που παροργίζουν τον Θεό, καθόσον έχει γίνει δούλη άλλου κυρίου, ο οποίος προστάζει τα πάντα αντίθετα προς τον Θεό.

Ας φρίξουμε, λοιπόν, για αυτό το πράγμα, ας αποφύγουμε την αμαρτία. Αυτό έκανε άνω κάτω την οικουμένη, αυτό τα συνέχεε όλα, αυτό μας απομακρύνει από τη μακαριότατη δουλεία του Χριστού. Διότι λέει η Γραφή: δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά. Επειδή ο μαμωνάς δίνει εντελώς αντίθετες εντολές από τον Χριστό. Διότι ο μεν Χριστός λέει: «Να δίνεις σε αυτούς που έχουν ανάγκη»· ο δε μαμωνάς: «Να αρπάζεις από αυτούς που έχουν ανάγκη». Ο Χριστός λέει: «Να συγχωρείς και αυτούς που σε επιβουλεύονται και σε αδικούν»· αυτός αντίθετα: «Να στήνεις παγίδες εναντίον εκείνων που δεν αδικούν σε τίποτα». Ο Χριστός λέει: «Να είσαι φιλάνθρωπος και ήμερος»· αυτός αντίθετα: «Να είσαι ωμός και σκληρός, και να θεωρείς ότι τα δάκρυα των φτωχών δεν είναι τίποτα», ώστε να καταστήσει αυστηρό για εμάς τον Κριτή κατά την ημέρα εκείνη. Διότι τότε θα σταθούν μπροστά στα μάτια μας όλα όσα έχουμε πράξει, καθώς και εκείνοι που αδικήθηκαν και απογυμνώθηκαν από εμάς, αποκλείοντάς μας κάθε απολογία. Εάν δηλαδή ο Λάζαρος, αν και δεν αδικήθηκε σε τίποτα από τον πλούσιο, αλλά επειδή απλώς δεν απόλαυσε τα αγαθά εκείνου, στάθηκε τότε ως πικρός κατήγορος και δεν τον άφησε να βρει καμία συγγνώμη, ποια απολογία, πες μου, θα βρουν εκείνοι οι οποίοι, εκτός από το ότι δεν προσφέρουν ελεημοσύνη από τα δικά τους, αρπάζουν και τα ξένα και καταστρέφουν τα σπίτια των ορφανών; Εάν εκείνοι που δεν έθρεψαν τον Χριστό όταν πεινούσε επισώρευσαν τόσο πυρ στο κεφάλι τους, εκείνοι που αρπάζουν όσα δεν τους ανήκουν καθόλου, που μηχανεύονται αμέτρητες δικαστικές διαμάχες και ιδιοποιούνται αδίκως τις περιουσίες των πάντων, ποια παρηγοριά θα απολαύσουν;

Τίποτα, εκτός εάν εμείς οι ίδιοι απομακρυνθούμε. Και πώς θα απομακρυνθούμε; Άκουσε τον Ίδιο που λέει: «Δεν μπορείτε να δουλεύετε σε δύο κυρίους, στον Θεό και στον μαμωνά». Αν λοιπόν δουλεύουμε σε αυτόν, δεν θα αντέξουμε την τυραννία εκείνου. Διότι η επιθυμία των χρημάτων είναι πιο σκληρή από κάθε τυραννία. Επειδή δεν προσφέρει καμία ηδονή, αλλά προκαλεί φροντίδες και φθόνους, και επιβουλές, και μίσος, και συκοφαντίες, και μύρια εμπόδια στην αρετή: ραθυμία, ασέλγεια, πλεονεξία, μέθη. Αυτά κάνουν δούλους ακόμη και τους ελεύθερους, και μάλιστα χειρότερους από τους εξαγορασμένους δούλους, και δούλους όχι ανθρώπων, αλλά του πιο σκληρού από τα πάθη και τα νοσήματα της ψυχής. Ένας τέτοιος άνθρωπος τολμά πολλά που δεν αρέσουν ούτε στον Θεό ούτε στους ανθρώπους, επειδή φοβάται μήπως του αφαιρέσει κανείς αυτήν την εξουσία. Ω, πικρή δουλεία και διαβολική δυναστεία! Διότι το χειρότερο από όλα είναι τούτο: ότι, ενώ βρισκόμαστε υπό την κατοχή τόσων κακών, νιώθουμε ευχαρίστηση, και ασπαζόμαστε την αλυσίδα, και ενώ κατοικούμε σε δεσμωτήριο γεμάτο σκοτάδι, δεν θέλουμε να βγούμε στο φως, αλλά σφίγγουμε πάνω μας τα κακά και χαιρόμαστε με το νόσημα. Γι' αυτό και δεν μπορούμε να απαλλαγούμε, αλλά βρισκόμαστε σε χειρότερη κατάσταση από εκείνους που εργάζονται στα μεταλλεία, υπομένοντας μεν τους κόπους και την ταλαιπωρία, χωρίς όμως να απολαμβάνουμε τους καρπούς.

Αλλά εκεί μεν έχει θέσει τα έπαθλα για όσους κατορθώνουν την αρετή, ενώ εδώ τις τιμωρίες για όσους δεν την πράττουν. Γι' αυτό εκεί μεν έλεγε ότι οι πράοι θα κληρονομήσουν τη γη· εδώ όμως λέει ότι όποιος αποκαλέσει τον αδελφό του μωρό, θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός. Και εκεί μεν, ότι οι καθαροί στην καρδιά θα δουν τον Θεό· εδώ όμως, ότι είναι ολοκληρωμένος μοιχός εκείνος που κοιτάζει ακόλαστα· και αφού εκεί ονόμασε τους ειρηνοποιούς υιούς Θεού, εδώ από την άλλη πλευρά τούς φοβίζει λέγοντας: «Μήπως τυχόν σε παραδώσει ο αντίδικος στον κριτή». Έτσι, ενώ μακαρίζει όσους πενθούν και όσους διώκονται στα προηγούμενα, στα επόμενα οικοδομώντας το ίδιο ακριβώς, απειλεί με απώλεια όσους δεν πορεύονται σε αυτή την οδό· διότι όσοι βαδίζουν στην πλατιά οδό, λέει, καταλήγουν εκεί. Και το «Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά», μου φαίνεται ότι είναι ισοδύναμο με το «Μακάριοι οι ελεήμονες» και με το «Εκείνοι που πεινούν για τη δικαιοσύνη».

ΟΜΙΛΙΑ ΚΑ΄. Κανένας δεν μπορεί να υπηρετεί δύο κυρίους· διότι ή θα μισήσει τον έναν και θα αγαπήσει τον άλλον, ή θα προσηλωθεί στον έναν και θα περιφρονήσει τον άλλον. α΄. Βλέπεις πώς σταδιακά απομακρύνει από τα υπάρχοντα, και με περισσότερα επιχειρήματα εισάγει τον λόγο περί ακτημοσύνης, και καταρρίπτει την τυραννία της φιλαργυρίας; Διότι δεν αρκέστηκε στα προηγούμενα, αν και ήταν πολλά και σπουδαία· αλλά προσθέτει και άλλα, περισσότερα και πιο φοβερά.

Τι συμβαίνει όμως με τον φιλάργυρο; Δεν είναι και αυτός τέτοιος; Διότι ποιος θα μπορέσει ποτέ να τον δέσει; Μήπως οι καθημερινοί φόβοι και οι απειλές, οι προτροπές και οι συμβουλές; Αλλά όλα αυτά τα δεσμά τα σπάει· και αν έρθει κάποιος να τον απαλλάξει, τον εξορκίζει να μην απαλλαγεί, θεωρώντας ως το μεγαλύτερο βάσανο το να μη βρίσκεται μέσα στο βάσανό του· από αυτό, τι θα μπορούσε να είναι πιο άθλιο; Διότι εκείνος μεν ο δαίμονας, αν και περιφρόνησε τους ανθρώπους, υπάκουσε ωστόσο στο πρόσταγμα του Χριστού και απομακρύνθηκε γρήγορα από το σώμα· αυτός όμως δεν υπακούει ούτε στο πρόσταγμα. Ιδού, λοιπόν, κάθε μέρα Τον ακούει να λέει: «Δεν μπορείτε να δουλεύετε και στον Θεό και στον μαμωνά», και να απειλεί με τη γέεννα και με τις αθεράπευτες κολάσεις, και όμως δεν πείθεται· όχι βέβαια επειδή είναι πιο ισχυρός από τον Χριστό, αλλά επειδή ο Χριστός δεν μας σωφρονίζει παρά τη θέλησή μας. Γι' αυτόν τον λόγο, οι άνθρωποι αυτοί διαβιούν σαν να βρίσκονται σε ερήμους, ακόμη και αν κατοικούν στο κέντρο των πόλεων. Διότι ποιος λογικός άνθρωπος θα επέλεγε να συναναστρέφεται τέτοιους ανθρώπους; Εγώ, τουλάχιστον, μάλλον θα προτιμούσα να κατοικώ μαζί με χιλιάδες δαιμονισμένους, παρά με έναν που πάσχει από αυτήν τη νόσο. Και ότι δεν κάνω λάθος λέγοντας αυτά, γίνεται φανερό από τα όσα παθαίνουν οι μεν και οι δε.

Ποιος δεν κοίταξε με ακόλαστα μάτια; Αυτός όμως είναι ολοκληρωμένος μοιχός. Ποιος δεν οργίστηκε αναίτια εναντίον του αδελφού του; Αυτός όμως είναι ένοχος στο συνέδριο. Ποιος δεν ορκίστηκε; Αυτό όμως προέρχεται από τον πονηρό. Ποιος δεν επιορκησε; Αυτός όμως είναι χειρότερος από τον πονηρό. Ποιος δεν υποδουλώθηκε στον μαμωνά; Αυτός όμως ξέπεσε από τη γνήσια δουλεία του Χριστού. Έχω να πω και άλλα, βαρύτερα από αυτά· αλλά αρκούν και τούτα, και είναι ικανά να οδηγήσουν σε κατάνυξη εκείνον που δεν είναι πέτρινος ούτε υπερβολικά αναίσθητος. Διότι, εάν το καθένα από αυτά τον ρίχνει στη γέεννα, όλα μαζί συγκεντρωμένα τι δεν θα προκαλέσουν;

Καθόλου. Μήπως λοιπόν σταμάτησε να συμβουλεύει; Μήπως σιώπησε; Δεν λέει κάθε μέρα, «Δεν μπορείτε να δουλεύετε και στον Θεό και στον μαμωνά», και όμως σε πολλούς αυξάνεται η περιουσία των χρημάτων και η τυραννία τους; Δεν φωνάζει καθημερινά, «Συγχωρήστε και θα συγχωρεθείτε», και εμείς αποθηριωνόμαστε περισσότερο; Δεν μας συμβουλεύει διαρκώς να κυριαρχούμε στις επιθυμίες και να γινόμαστε ανώτεροι από την πονηρή ηδονή, ενώ πολλοί κυλιούνται σε αυτή την αμαρτία χειρότερα από τους χοίρους; Αλλά όμως δεν παύει να μιλάει. Γιατί λοιπόν δεν τα αναλογιζόμαστε αυτά μέσα μας και δεν λέμε ότι και σε εμάς απευθύνεται ο Θεός και δεν σταματά να το κάνει, παρόλο που εμείς πολλές φορές παρακούμε; Γι' αυτό έλεγε ότι είναι λίγοι αυτοί που σώζονται. Διότι, εάν δεν αρκεί για τη σωτηρία μας μόνο η δική μας αρετή, αλλά πρέπει να αναχωρήσουμε από αυτή τη ζωή έχοντας μαζί μας και άλλους· όταν δεν διασώζουμε ούτε τον εαυτό μας ούτε τους άλλους, τι πρόκειται να υποστούμε; Από πού λοιπόν θα έχουμε πλέον ελπίδα σωτηρίας; Αλλά γιατί τα επικρίνω αυτά, όταν δεν νοιαζόμαστε καθόλου ούτε για αυτούς που συγκατοικούν μαζί μας, τη γυναίκα, τα παιδιά και τους υπηρέτες, αλλά μεριμνούμε για άλλα αντί άλλων, σαν τους μεθυσμένους, φροντίζοντας πώς οι μεν υπηρέτες θα γίνουν περισσότεροι και θα μας υπηρετούν με πολλή προθυμία, τα δε παιδιά θα λάβουν από εμάς μεγάλη κληρονομιά, και η γυναίκα θα αποκτήσει χρυσαφικά, πολυτελή ενδύματα και κτήματα· και δεν φροντίζουμε πουθενά για τους ίδιους τους εαυτούς μας, αλλά μόνο για τα υπάρχοντά μας;

Ακούστε όσοι, παρότι απολαύσατε τα μυστήρια και προσήλθατε στους γάμους, ντύνετε την ψυχή σας με ρυπαρές πράξεις. Ακούστε από πού κληθήκατε. Από τα σταυροδρόμια. Τι ήσασταν; Χωλοί και ανάπηροι στην ψυχή, πράγμα που είναι πολύ χειρότερο από τη βλάβη του σώματος. Σεβαστείτε τη φιλανθρωπία Εκείνου που σας κάλεσε, και ας μην παραμένει κανείς με ρυπαρά ενδύματα, αλλά ο καθένας μας ας επιμελείται τη στολή της ψυχής του. Ακούστε, γυναίκες· ακούστε, άνδρες. Δεν έχουμε ανάγκη από αυτά τα χρυσοποίκιλτα ενδύματα που μας στολίζουν εξωτερικά, αλλά από εκείνα τα εσωτερικά. Εφόσον διατηρούμε αυτά, είναι δύσκολο να ντυθούμε εκείνα. Δεν είναι δυνατόν να στολίζουμε ταυτόχρονα και την ψυχή και το σώμα. Δεν είναι δυνατόν ταυτόχρονα να δουλεύουμε στον μαμωνά και να υπακούμε στον Χριστό, όπως οφείλουμε. Ας αποβάλουμε, λοιπόν, αυτή τη σκληρή τυραννία. Διότι, ακόμη κι αν κάποιος στόλιζε το σπίτι του κρεμώντας χρυσά παραπετάσματα, αλλά εσένα σε υποχρέωνε να κάθεσαι γυμνός μέσα σε κουρέλια, δεν θα το ανεχόσουν με πραότητα. Αλλά ιδού που τώρα εσύ ο ίδιος κάνεις αυτό το πράγμα στον εαυτό σου· την μεν κατοικία της ψυχής σου, εννοώ το σώμα, τη στολίζεις με αμέτρητα παραπετάσματα, ενώ την ίδια την ψυχή την αφήνεις να κάθεται μέσα στα κουρέλια. Δεν γνωρίζεις ότι ο βασιλιάς πρέπει να στολίζεται περισσότερο από την πόλη; Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, για την πόλη έχουν κατασκευαστεί λινά παραπετάσματα, ενώ για τον βασιλιά πορφύρα και διάδημα.

ε΄. Δες, λοιπόν, να εισέρχεται πάλι κάποιος άλλος και να λέει αυστηρά λόγια για αυτό το νόσημα· ή μάλλον, τον ίδιο τον Διδάσκαλο να μιλά μέσω αυτού: «Δεν μπορείτε να δουλεύετε και στον Θεό και στον μαμωνά». Ναι, λέει· και πώς θα γίνουν αυτά; Πώς θα απαλλαγούμε από αυτή την επιθυμία; Από εδώ μπορεί κανείς να μάθει και αυτό. Και πώς θα το γνωρίσουμε; Άκουσέ τον να λέει και τούτο: «Μην αποταμιεύετε για τους εαυτούς σας θησαυρούς πάνω στη γη, όπου ο σκόρος και η φθορά τους αφανίζουν, και όπου οι κλέφτες διαρρηγνύουν και κλέβουν».

Αυτή, λοιπόν, είναι η φωνή των τελείων, οι οποίοι αφιερώνουν ολοκληρωτικά τον εαυτό τους στον Θεό και δεν παρασύρονται σε ηδονές και πολλές μέριμνες. Διότι ο Κύριος είπε: «Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά». «Εδεήθην του προσώπου σου με όλη μου την καρδιά». Μας διδάσκει ο λόγος πώς πρέπει να παραστεκόμαστε όταν δεόμαστε στον Θεό, έχοντας επίγνωση ότι βρισκόμαστε ενώπιος ενωπίω. Διότι λέει, «Εδεήθην του προσώπου σου». Ή, επίσης, «πρόσωπο» του Πατρός είναι ο Υιός, όπως ακριβώς είπε ο θείος απόστολος: «Απαύγασμα της δόξης και χαρακτήρας της υποστάσεώς του»· και μέσω αυτού προσφέρουμε ευάρεστη θυσία στον Θεό, τη λογική μας λατρεία. Παντού δε ο Δαβίδ προσθέτει στον νόμο το «με όλη την καρδιά», και υπακούοντας σε αυτό προσκολλάται στον Θεό, διδάσκοντάς μας να Τον αγαπάμε με όλη μας την καρδιά.

Διότι εκεί είπε: «Αγαθός είναι για μένα ο νόμος του στόματός σου, περισσότερο από χιλιάδες χρυσού και αργύρου»· και, «Αγάπησα τις εντολές σου περισσότερο από το χρυσάφι και το τοπάζι». Διδάσκει, λοιπόν, να χαιρόμαστε και να αγαλλιώμεθα για τις εντολές του Θεού πάνω από κάθε ευφροσύνη. «Την αδικία τη μίσησα και τη βδελύχθηκα, τον δε νόμο σου αγάπησα». Αληθινός είναι και αυτός ο λόγος. Διότι εκείνος που διάκειται θερμά προς τα θεία, αποστρέφεται τα αντίθετα. Επειδή βεβαίως αυτός που μισεί την αδικία, οπωσδήποτε προσελκύει τη δικαιοσύνη. Διότι δεν είναι εκ φύσεως δυνατόν να είναι αληθείς δύο αντίθετοι λόγοι για το ίδιο πράγμα. Είπε άλλωστε και ο Κύριος: «Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά». «Επτά φορές την ημέρα σε ύμνησα για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου».

Ποιος έχει απαλλαγεί από την ύβρη; Αυτή όμως ρίχνει τον άνθρωπο στη γέεννα. Ποιος δεν κακολόγησε κρυφά τον πλησίον του; Ποιος δεν φέρθηκε με αλαζονεία; Αυτός όμως είναι ο πιο ακάθαρτος από όλους. Ποιος δεν κοίταξε γυναίκα με ακόλαστα μάτια; Αυτός όμως είναι ολοκληρωμένος μοιχός. Ποιος δεν οργίστηκε άδικα εναντίον του αδελφού του; Αυτός όμως είναι ένοχος απέναντι στο συνέδριο. Ποιος δεν ορκίστηκε; Αυτός όμως ανήκει στον πονηρό. Ποιος δεν επιόρκησε; Αυτός όμως ανήκει ακόμη περισσότερο στον πονηρό. Ποιος δεν δούλεψε στον μαμωνά; Αυτός όμως εξέπεσε από τη γνήσια δουλεία του Χριστού.

Εάν κάποιος επίσκοπος μεριμνά για τα βιοτικά και παραμελεί τον ναό του Θεού, ας θεωρείται αιρετικός, όπως λέγει και ο Κύριος: «Κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους.» Εάν κάποιος πρεσβύτερος πέσει σε πορνεία, ας καθαιρείται αμετάκλητα· ας τυγχάνει όμως επιείκειας ως προς τα επιπλέον επιτίμια, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου: «Διότι δεν θα τιμωρήσεις δύο φορές για το ίδιο παράπτωμα.» Εάν κάποιος διάκονος διαπράξει πορνεία, ας καθαιρείται, και ας λαμβάνει τη θέση του αναγνώστη.

Διότι, εάν αυτά έχουν για εμάς την πρώτη θέση, δεν θα δοκιμάσουμε κανέναν κόπο σε εκείνα, εφόσον ο φιλάνθρωπος Θεός θα μας παράσχει μεγάλη ευκολία σε αυτά. Εάν όμως, παραμελώντας τα πνευματικά, δείχνουμε σπουδή μόνο για εκείνα και, χωρίς να κάνουμε κανέναν λόγο για την ψυχή, ασχολούμαστε αδιάκοπα με τα βιοτικά, τότε και από αυτά θα υποστούμε ζημία, και σε εκείνα δεν θα έχουμε κανένα απολύτως όφελος. Ας μην αντιστρέφουμε, λοιπόν, την τάξη, παρακαλώ, αλλά γνωρίζοντας την αγαθότητα του Δεσπότη μας, ας τα παραχωρούμε όλα σε Αυτόν και ας μην καταπονούμε τους εαυτούς μας με τις βιοτικές μέριμνες. Διότι Εκείνος που μας έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη εξαιτίας της δικής Του φιλανθρωπίας, πολύ περισσότερο θα μας παράσχει όλη την υπόλοιπη πρόνοια. «Διότι γνωρίζει», λέει, «ο Πατέρας σας ο ουράνιος ότι έχετε ανάγκη από όλα αυτά, προτού εσείς του τα ζητήσετε». Γι' αυτό ακριβώς θέλει να έχουμε απαλλαγεί από κάθε τέτοια μέριμνα και να αφιερώνουμε όλο τον χρόνο μας στα πνευματικά. Διότι ζήτα εσύ, λέει, τα πνευματικά, και εγώ θα σου παράσχω με αφθονία όλα τα σωματικά. Έτσι ευδοκίμησαν και όλοι οι δίκαιοι. Άλλωστε, με αφορμή τη δική τους αρετή φέραμε στη μέση και αυτόν τον λόγο· διότι λέγαμε ότι εκείνοι, αν και δέχθηκαν υπόσχεση για αισθητά πράγματα, επιζητούσαν τα νοητά. Εμείς όμως πράττουμε το αντίθετο από εκείνους και, ενώ έχουμε λάβει υπόσχεση για νοητά αγαθά, χάσκουμε προσηλωμένοι στα αισθητά.

Αλλά ποιο είναι το κέρδος από τη δική μας σιωπή, όταν τα πράγματα διαλαλούν με τέτοιο τρόπο τη διαμάχη, και, πριν ακόμη από τα ίδια τα πράγματα, Εκείνος που πρόκειται να μας κρίνει τα γνωρίζει όλα ξεκάθαρα; Το να μη θησαυρίζουμε λοιπόν πάνω στη γη, αλλά στον ουρανό, ίσως θα μπορούσε κανείς να βρει κάποιους, έστω και λίγους, που το έχουν κατορθώσει επάξια. Διότι όλοι οι υπόλοιποι, σαν να άκουσαν το αντίθετο και σαν να έλαβαν την εντολή να θησαυρίζουν στη γη, έχοντας κατ' αυτόν τον τρόπο εγκαταλείψει τον ουρανό, έχουν προσκολληθεί σε όλα τα γήινα και έχουν καταληφθεί από μανία για τη συγκέντρωση χρημάτων, και αφού μίσησαν τον Θεό, αγαπούν τον μαμωνά. Όσο όμως για το «Μη μεριμνήσετε για την αύριο», δεν γνωρίζω κανέναν που να το εισάκουσε ούτε που να πείστηκε σε αυτό, εξαιτίας της ολιγοπιστίας μας. Γι' αυτό το λόγο, κρύβοντας το πρόσωπό μου από ντροπή, θα προσπεράσω αυτή την εντολή. Διότι θα έπρεπε να γίνεται πιστευτός ο Χριστός ακόμη και όταν απλώς διατυπώνει κάτι. Τώρα όμως, παρόλο που ανέφερε αναντίρρητα επιχειρήματα και παρέθεσε παραδείγματα, τόσο αυτό με τα πτηνά όσο και με το χορτάρι, δεν γίνεται πιστευτός από εμάς, αλλά, παρόμοια με τα έθνη, ίσως μάλιστα και με μεγαλύτερη μικροψυχία, κατατρυχόμαστε από τη μέριμνα γι' αυτά, και ενώ έχουμε προσταχθεί ούτε καν να προσευχόμαστε γι' αυτά, αναλίσκουμε όλο μας τον ζήλο σε αυτά. Αυτήν την εντολή, λοιπόν, όπως είπα, ντροπιασμένος θα την προσπεράσω. Θα προχωρήσω, όμως, στα όσα ακολουθούν στη συνέχεια, μήπως τυχόν βρω κάποια μικρή παρηγοριά για τούτη την καταισχύνη. Τι λέει λοιπόν μετά από αυτά; «Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε».

Και πόσο καλύτερο θα ήταν να συνάψει γάμο και να χρησιμοποιεί τον σύζυγό της για τη διαχείριση αυτών των υποθέσεων .... παρά, παραμένοντας άγαμη, να καταπατήσει τις συμφωνίες της με τον Θεό, να προσβάλει μια κατάσταση τόσο σεμνή και ιερή, και να παρασύρει και άλλους στα ναυάγια των δικών της δεινών; Και πώς λες ότι αυτή προτίμησε τον Χριστό αντί για όλα τα άλλα, τη στιγμή που ο Χριστός βροντοφωνάζει: «Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμμωνά»; Πώς, επίσης, λες ότι μίσησε τον κόσμο και τα παρόντα, όταν την πείθεις να παρασύρεται από τις επιθυμίες του κόσμου; Και σε ποια άραγε έγγαμη γυναίκα θα μπορέσεις να δώσεις τη συμβουλή να περιφρονήσει τα χρήματα, όταν εσύ ο ίδιος συμπράττεις με την παρθένο για τη συσσώρευση πλούτου;

Διότι ποιος, πες μου, δεν αποκαλεί τον αδελφό του μωρό; Αυτό όμως τον καθιστά ένοχο για το πυρ της γέεννας. Ποιος δεν κοίταξε γυναίκα με ακόλαστα μάτια; Αλλά και αυτό αποτελεί τετελεσμένη μοιχεία· και τον μοιχό πάλι είναι αναπόφευκτο να πέσει στην ίδια γέεννα. Ποιος δεν ορκίστηκε; Αλλά αυτό προέρχεται εξάπαντος από τον πονηρό· και ό,τι προέρχεται από τον πονηρό, είναι σίγουρα και αυτό άξιο κολάσεως. Ποιος δεν φθόνησε ποτέ κάποιον φίλο του; Αλλά αυτό τον κάνει χειρότερο και από τους εθνικούς και από τους τελώνες· και το ότι όσοι είναι χειρότεροι από αυτούς είναι αδύνατον να διαφύγουν την κόλαση, είναι νομίζω σε όλους φανερό. Ποιος έδιωξε από την καρδιά του κάθε οργή, και συγχώρησε τα αμαρτήματα όλων όσων έσφαλαν απέναντί του; Το ότι όμως αυτός που δεν συγχώρησε θα παραδοθεί αναγκαστικά στα βασανιστήρια, κανείς από όσους άκουσαν τον λόγο του Χριστού δεν πρόκειται να το αμφισβητήσει. Και ποιος δεν υποδουλώθηκε στον μαμωνά; Αλλά εκείνος που υποδουλώθηκε σε αυτόν είναι αναπόφευκτο να απαρνηθεί τη δουλεία του Χριστού· και όποιος αρνήθηκε αυτήν, αναγκαστικά αρνείται και τη δική του σωτηρία. Ποιος δεν κακολόγησε κρυφά; Αυτούς όμως και η Παλαιά Διαθήκη προστάζει να θανατώνονται και να κατασφάζονται. Αλλά ποια είναι η παρηγοριά για τις δικές μας αμαρτίες; Το ότι όλοι, σαν από κάποιο σύνθημα, γλίστρησαν στο βάραθρο της κακίας, γεγονός που και αυτό αποτελεί το μέγιστο τεκμήριο της ασθένειας που μας κυριεύει, όταν δηλαδή μας φέρνει παρηγοριά για τα κακά μας εκείνο που θα έπρεπε να αποτελεί αιτία για μεγαλύτερη οδύνη.

Αν όμως από μόνο του το πάθος αυτό αποτελεί ακρόπολη και κεφαλή, όταν προσλάβει κάτι πολύ χειρότερο και ισχυρότερο, εννοώ τη δοξομανία, και παρασυρμένο μαζί της εισβάλει, ριζώσει και καταλάβει ολοκληρωτικά την ψυχή του νέου, ποιος πλέον θα μπορέσει να ξεριζώσει αυτή τη νόσο; Και μάλιστα όταν οι ίδιοι οι πατέρες λένε και κάνουν τα πάντα όχι για να κλονιστούν, αλλά για να στερεωθούν γερά αυτά τα πονηρά φυτά; Ποιος, λοιπόν, είναι τόσο ανόητος, ώστε να μην απελπίζεται για τη σωτηρία του παιδιού που διαπαιδαγωγείται με τέτοια πράγματα; Διότι είναι ευτύχημα το να καταφέρει να διαφύγει την πονηρία μια ψυχή που δέχεται την εντελώς αντίθετη διαπαιδαγώγηση· όταν όμως παντού τα έπαθλα είναι τα χρήματα, και προβάλλονται προς μίμηση μιαροί άνθρωποι, ποια ελπίδα σωτηρίας υπάρχει; Επειδή εκείνοι που αγαπούν τα χρήματα είναι κατ' ανάγκην και φθονεροί, και κακοήθεις, και πολυόρκοι, και επίορκοι, και θρασείς, και υβριστές, και κλέφτες, και αναίσχυντοι, και ιταμοί, και αγνώμονες, και συγκεντρώνουν όλα τα κακά. Αξιόπιστος μάρτυρας αυτών είναι ο μακάριος Παύλος, ο οποίος αποκάλεσε τη φιλαργυρία ρίζα των κακών της ζωής· αλλά και πριν από αυτόν ο Χριστός το ίδιο ακριβώς φανέρωσε, διακηρύσσοντας ότι δεν είναι δυνατόν να δουλεύει στον Θεό εκείνος που δουλεύει σε εκείνο το πάθος.

Όποιος όμως λέει ότι κατέχει και τα δύο, πλανά τον εαυτό του, ακούγοντας Εκείνον που λέει: «Κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους», και τα εξής. Δεν ήλθα, λέει ο Κύριος, να φέρω ειρήνη στη γη (μεταξύ γονέων, υιών και αδελφών που προαιρούνται να με υπηρετήσουν), αλλά μάχη και μάχαιρα, για να χωρίσω τους φιλόθεους από τους φιλόκοσμους, τους υλικούς από τους άυλους, τους φιλόδοξους από τους ταπεινόφρονες.

«Αν μπορεί ο Αιθίοπας να αλλάξει το δέρμα του, και η λεοπάρδαλη τα στίγματά της, τότε και εσείς θα μπορέσετε να πράξετε το καλό, έχοντας μάθει να κάνετε το κακό.» «Την άμμο των θαλασσών, και τις σταγόνες της βροχής, και τις ημέρες του αιώνα, ποιος θα τις απαριθμήσει; Το ύψος του ουρανού, και το πλάτος της γης, και την άβυσσο, και τη σοφία, ποιος θα τα εξιχνιάσει;» «Δεν μπορεί να κρυφτεί πόλη που είναι κτισμένη πάνω σε βουνό.» «Κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους. Διότι ή θα μισήσει τον έναν και θα αγαπήσει τον άλλον· ή θα προσκολληθεί στον έναν και θα καταφρονήσει τον άλλον. Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον Μαμμωνά. Ποιος από εσάς, με το να μεριμνά, μπορεί να προσθέσει στο ανάστημά του έναν πήχη;» «Μήπως μαζεύουν από τα αγκάθια σταφύλια ή από τα τριβόλια σύκα; Έτσι δεν μπορεί το αγαθό δέντρο να παράγει κακούς καρπούς, ούτε το σάπιο δέντρο να παράγει καλούς καρπούς.» «Δεν είναι ο μαθητής ανώτερος από τον δάσκαλό του, ούτε ο δούλος ανώτερος από τον Κύριό του.» «Δεν υπάρχει τίποτε συγκαλυμμένο, το οποίο δεν θα αποκαλυφθεί, και κρυφό, το οποίο δεν θα γίνει γνωστό και δεν θα έλθει στο φως.» «Γεννήματα οχιών, πώς μπορείτε να λέτε αγαθά, ενώ είστε πονηροί;» «Δεν υπάρχει προφήτης δίχως τιμή, παρά μόνο στην πατρίδα του και στο σπίτι του.» «Πόσο δύσκολα θα εισέλθει πλούσιος στη βασιλεία των ουρανών! Και πάλι σας λέω: Είναι ευκολότερο να περάσει καμήλα από την τρύπα της βελόνας, παρά πλούσιος να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού.»

Διότι ή θα μισήσει τον έναν και θα αγαπήσει τον άλλον, ή θα προσηλωθεί στον έναν και θα καταφρονήσει τον άλλον. Δεν μπορείτε να δουλεύετε και στον Θεό και στον μαμωνά.» «Αλήθεια σας λέω· δεν υπάρχει κανείς που άφησε σπίτι, ή γονείς, ή αδελφούς, ή γυναίκα, ή παιδιά εξαιτίας της βασιλείας του Θεού, ο οποίος δεν θα λάβει πολλαπλάσια σε τούτον τον καιρό, και στον ερχόμενο αιώνα ζωή αιώνια.» «Εκείνοι που τρέχουν στο στάδιο, όλοι μεν τρέχουν, αλλά ένας λαμβάνει το βραβείο· έτσι να τρέχετε, ώστε να το κατακτήσετε. Και καθένας που αγωνίζεται, εγκρατεύεται σε όλα· εκείνοι μεν λοιπόν το κάνουν για να λάβουν φθαρτό στεφάνι, εμείς όμως άφθαρτο.» «Αδελφοί αγαπητοί, να είστε σταθεροί, αμετακίνητοι, να περισσεύετε πάντοτε στο έργο του Κυρίου, γνωρίζοντας ότι ο κόπος σας δεν είναι μάταιος εν Κυρίω.» «Αδελφοί, ενδυναμώνεστε εν Κυρίω και με το μεγαλείο της ισχύος Του. Ντυθείτε την πανοπλία του Θεού, για να μπορέσετε να σταθείτε απέναντι στις μεθοδείες του διαβόλου· διότι η πάλη σας δεν είναι ενάντια σε αίμα και σάρκα, αλλά ενάντια στις αρχές, στις εξουσίες, στους κοσμοκράτορες του σκότους τούτου του αιώνα, ενάντια στα πνεύματα της πονηρίας στους επουράνιους τόπους. Γι' αυτό, αναλάβετε την πανοπλία του Θεού, για να μπορέσετε να αντισταθείτε κατά την πονηρή ημέρα και, αφού τα φέρετε όλα εις πέρας, να σταθείτε όρθιοι.

Διότι ο νους παχύνεται από τη μνήμη των αισθητών και έλκεται προς τα κάτω σε αυτά, και απομακρύνεται από την κατανόηση και την απόλαυση του νοητού κάλλους· «διότι κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους». Με τη συνήθεια κατορθώνουν οι άνθρωποι κάθε τέχνη, με την επιμονή και την άσκηση βίας.

Ο δε Βαρλαάμ είπε: «Καλά τα είπες αυτά, κύριέ μου βασιλιά· αυτό αποτελεί και δική μου επιθυμία. Αλλά είναι κοπιώδες και εντελώς αδύνατο, όταν κάποιος συναναστρέφεται με τη φωτιά, να μην καπνιστεί. Είναι, λοιπόν, δυσκατόρθωτο και πολύ ανηφορικό το να είναι κανείς δεμένος με τα πράγματα του βίου και απασχολημένος με τις μέριμνες και τις ταραχές του, ζώντας μέσα στον πλούτο και την καλοπέραση, και ταυτόχρονα να βαδίζει αταλάντευτα τον δρόμο των εντολών του Κυρίου, διασώζοντας τον εαυτό του καθαρό από όλα αυτά. Διότι λέγει ο Κύριος: "Κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους· διότι ή τον έναν θα μισήσει και τον άλλον θα αγαπήσει, ή στον έναν θα προσκολληθεί και τον άλλον θα περιφρονήσει· δεν μπορείτε να δουλεύετε και στον Θεό και στον μαμωνά". Γράφει δε και ο αγαπημένος Του μαθητής, ο Ιωάννης ο ευαγγελιστής και θεολόγος, στην επιστολή του τα εξής: "Μην αγαπάτε τον κόσμο ούτε όσα υπάρχουν στον κόσμο· εάν κάποιος αγαπά τον κόσμο, δεν υπάρχει μέσα του η αγάπη του Πατρός, διότι καθετί που υπάρχει στον κόσμο, δηλαδή η επιθυμία της σάρκας και η επιθυμία των οφθαλμών και η αλαζονεία του βίου, δεν προέρχεται από τον Πατέρα, αλλά από τον κόσμο. Και ο κόσμος παρέρχεται, καθώς και η επιθυμία του· εκείνος όμως που πράττει το θέλημα του Θεού μένει στον αιώνα".»

Ϛ΄. Και ο αδελφός είπε: «Αλλά είναι πολλές, Πάτερ, οι εντολές του Κυρίου· και ποιος μπορεί να τις έχει όλες στον νου του, ώστε να αγωνιστεί για όλες; Και μάλιστα εγώ, που είμαι ολιγόνοος; Θα ήθελα να ακούσω έναν σύντομο λόγο, ώστε να τον κρατώ και μέσω αυτού να σωθώ». Και αποκρίθηκε ο Γέροντας: «Αν και είναι πολλές, αδελφέ, εντούτοις ανακεφαλαιώνονται σε έναν λόγο, στο: "Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου τη δύναμη και με όλη σου τη διάνοια· και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου". Και εκείνος που αγωνίζεται να τηρεί αυτόν τον λόγο, κατορθώνει να εφαρμόζει ταυτόχρονα όλες τις εντολές. Δεν μπορεί, όμως, κανείς να αγαπήσει γνήσια ούτε τον Θεό ούτε τον πλησίον, εάν δεν χωρίσει τον εαυτό του, όπως έχει προειπωθεί, από την προσκόλληση στα υλικά πράγματα· επειδή το να είναι κανείς προσκολλημένος στην ύλη και ταυτόχρονα να αγαπά τον Θεό, είναι αδύνατον. Και αυτό εννοεί ο Κύριος όταν λέει: "Κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους". Και: "Κανείς δεν μπορεί να δουλεύει και στον Θεό και στον μαμωνά". Διότι, όσο ο νους μας προσκολλάται στα πράγματα του κόσμου, τόσο έχει υποδουλωθεί σε αυτά και καταφρονεί την εντολή του Θεού, παραβαίνοντάς την». Ζ΄. Και ο αδελφός είπε: «Για ποια πράγματα μιλάς, Πάτερ;» Και ο Γέροντας αποκρίθηκε: «Για τροφές, χρήματα, κτήματα, δόξα, συγγενείς και τα εξής». Και ο αδελφός είπε: «Πες μου, Πάτερ, δεν τα δημιούργησε αυτά ο Θεός και τα έδωσε προς χρήση στους ανθρώπους; Πώς λοιπόν προστάζει να μην προσκολλώμεθα σε αυτά;»

Αλλά ας επανέλθουμε στο προκείμενο και ας μεταβούμε στη συνέχεια των κειμένων. «Ο λύχνος», λέει, «του σώματος είναι ο οφθαλμός· εάν λοιπόν ο οφθαλμός σου είναι καθαρός, όλο το σώμα σου θα είναι φωτεινό· εάν όμως ο οφθαλμός σου είναι πονηρός, όλο το σώμα σου θα είναι σκοτεινό· εάν λοιπόν το φως που υπάρχει μέσα σου είναι σκοτάδι, το σκοτάδι πόσο θα είναι; Κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους».

Γιατί; «Διότι ή τον έναν θα μισήσει και τον άλλον θα αγαπήσει, ή στον έναν θα προσηλωθεί και τον άλλον θα περιφρονήσει». Και ποιοι είναι άραγε, ω Δέσποτα, εκείνοι οι δύο κύριοι, ώστε κανείς να μην μπορεί απλώς να τους δουλεύει, καίτοι βλέπουμε πολλούς να δουλεύουν σε δύο κυρίους, είτε βόσκοντας ποίμνια είτε καλλιεργώντας αμπέλια είτε βλέπουμε να τους υπηρετούν σε κάτι άλλο; Ναι, λέγει, αλλά ούτε αυτοί μπορούν να τους υπηρετούν εξίσου ή να τους αγαπούν· διότι ή τον έναν τον μισεί τελείως και λυμαίνεται τα ποίμνια ή τα αμπέλια του ή, αν δεν τον μισήσει, πάντως τον περιφρονεί και παραμελεί την υπηρεσία του, ενώ προσηλώνεται στον άλλον. Ο δικός μου λόγος όμως δεν ειπώθηκε για τέτοιους δύο κυρίους, αν και ούτε σε αυτούς μπορεί κάποιος να δουλεύει εξίσου, αλλά «δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά», διότι του μεν η δουλεία είναι ουράνια και άγια και φωτεινή, ενώ του δε είναι γήινη και άχρηστη και σκοτεινή, και «κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους, στον Θεό και στον μαμωνά».

Ο Μαμωνάς είναι ο φιλόσαρκος δαίμονας, ο οποίος μας παρασύρει σε άτοπες σκέψεις, σε οργιαστικές διασκεδάσεις, σε μέθη, σε αισχρές και βέβηλες συνευρέσεις, σε φιλάργυρες επιθυμίες, και μας αποτρέπει από την καθαρή και αγιότατη δουλεία στον πανάγαθο Θεό. Μαμωνάς είναι η άμετρη πορεία του βίου, ο πλούτος, η δόξα και η φαντασίωσή τους, και οτιδήποτε άλλο μας τραβάει προς τα κάτω, μας κρατάει αιχμαλώτους των παθών και μας απομακρύνει από τον Θεό. Ο Μαμωνάς είναι ο δαίμονας της πλεονεξίας, της αρπαγής και της άθλιας κλοπής, εξαιτίας του οποίου θανατώθηκε κάποτε ο Ανανίας μαζί με τη γυναίκα του, τη Σαπφείρα. Γνωρίζεις τον μαμωνά τον πολυποίκιλο και συνάμα πολυώνυμο και συνώνυμο; Γνωρίζεις αυτόν τον τυραννικό και πανάθλιο κύριο, και πώς σέρνει στη δουλεία του πάμπολλα πλήθη και τα αποτρέπει από τη δουλεία του Κυρίου, του αληθινού Κυρίου και Κυρίου των κυρίων και Θεού των θεών; Όντως, «κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους»· διότι πώς είναι δυνατόν κάποιος να διατηρεί την αγνεία του και ταυτόχρονα να πορνεύει, ή να σωφρονεί και ταυτόχρονα να μοιχεύει, ή να αισχροπραγεί και ταυτόχρονα να καλλιεργεί την αγιοσύνη, και να εγκρατεύεται και ταυτόχρονα να μεθά, και να κοπιάζει με τα χέρια του για τα απολύτως αναγκαία και έπειτα να κλέβει σαν λύκος τα ξένα, και να είναι ελεήμων και ταυτόχρονα να πλεονεκτεί, και «να δουλεύει στον Θεό και στον μαμωνά» υπηρετώντας και τους δύο; «Διότι, ή θα μισήσει τον έναν και θα αγαπήσει τον άλλον, ή θα προσκολληθεί στον έναν και θα καταφρονήσει τον άλλον».

Αλλά εμείς ας πούμε με απόλυτη αλήθεια και κάτι άλλο, κυριότερο και πιο απόρρητο, στο οποίο μυηθήκαμε με τη βοήθεια του Θεού όχι μόνο με τον λόγο αλλά και με την πείρα, και έτσι, οδηγώντας τον λόγο προς το τέλος, θα τον ολοκληρώσουμε. Διότι, όταν ο Κύριος και Θεός μας θέσπιζε την απομάκρυνση από τον μαμωνά, ως Θεός που είναι και γνωρίζοντας τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, γνώριζε ότι δεν θα υπακούσουν όλοι ώστε να απομακρυνθούν από τον μαμωνά. Διότι ελάχιστοι θα βρεθούν σε κάθε γενιά αυτοί που θα επιλέξουν να απομακρυνθούν από τον μαμωνά, αλλά και αυτοί ακόμη πρόκειται να αναβάλλουν την απομάκρυνση εξαιτίας των αναγκαίων χρειών του σώματος. Θέλοντας ο Κύριος να τονώσει την προθυμία αυτών, είπε: «Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά».

Και όπως ακριβώς ο προηγούμενος από αυτόν, με τη θεία χάρη, πλουσιοπάροχα και με ευκολία εξέθεσε το πώς «ο λύχνος του σώματος είναι ο οφθαλμός» και τι είναι ο μαμωνάς και πώς «κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους» και ότι δεν πρέπει να μεριμνούμε καθόλου για τροφές και ποτά και ενδύματα και σκεπάσματα, αλλά να ζητούμε τη βασιλεία των ουρανών και όλα αυτά θα μας χορηγηθούν, και να μη μεριμνούμε καθόλου για το αύριο, διότι «αρκετή είναι για την ημέρα η δική της κακία» και «το αύριο θα μεριμνήσει για τα δικά του», και αφού έκανε μνεία πανόσιων ανδρών και μίλησε για αυτούς όσο ήταν δυνατόν, ολοκλήρωσε τον δρόμο του. Και δικαίως εκείνος ονομάστηκε αναπαύσιμος, καθώς όντας έβδομος διηγήθηκε με σαφήνεια τα περί του εβδόμου· ενώ ο παρών, που είναι όγδοος, επείγεται να μιλήσει για τον όγδοο, για τον οποίο ο κριτής ταμίευσε την κρίση, όπως παρέχει η θεία χάρη.

«Έτσι λοιπόν, καθένας από εσάς που δεν απαρνείται όλα τα υπάρχοντά του, δεν μπορεί να είναι μαθητής μου». Και πολύ λογικά· διότι ισοδυναμεί γι' αυτόν με το «κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους» και το «σε όποιον υποτάσσεται κανείς, σε αυτόν και γίνεται δούλος». «Εάν κάποιος με διακονεί, ας με ακολουθεί», δηλαδή αυτός που θέλει να με υπηρετεί ας με μιμείται όσο το δυνατόν, και «όπου είμαι εγώ», δηλαδή στη δική μου βασιλεία, «εκεί θα είναι και ο δικός μου διάκονος· και εάν κάποιος με διακονεί, θα τον τιμήσει ο Πατέρας». (Πώς «θα τον τιμήσει ο Πατέρας»; —ως πιστό δούλο του Υιού του θα τον κάνει συμμέτοχο της βασιλείας του Υιού.) Και «εάν μείνετε ενωμένοι μαζί μου, και τα λόγια μου μείνουν μέσα σας, ζητήστε ό,τι και αν θέλετε, και θα σας δοθεί». «Αυτός που μένει ενωμένος μαζί μου, κι εγώ μαζί του, αυτός φέρνει πολύ καρπό, διότι χωρίς εμένα δεν μπορείτε να κάνετε τίποτα». Όπως, λέει, αυτοί που μένουν ενωμένοι μαζί μου δεν μπορούν να πράττουν τα αλλότρια και να παραβλέπουν τα δικά μου, έτσι πάλι και αυτοί που μένουν αλλού, δηλαδή στη νύχτα των παθών, δεν μπορούν χωρίς εμένα να πράξουν κάτι από τα δικά μου, αλλά πράττουν εκείνα στα οποία μένουν προσκολλημένοι και ο ίδιος μένει μέσα τους, διότι χωρίς εμένα κανείς δεν μπορεί να πράξει κάτι από τα δικά μου.

Όποιος επιθυμεί να με ακολουθήσει, λέει, ας εγκαταλείψει πρώτα τα έργα του σκότους και ας δείξει καθαρά ότι αγαπά το φως και μισεί το σκοτάδι, επειδή «καθένας που πράττει φαύλα μισεί το φως και δεν έρχεται προς το φως, για να μην ελεγχθούν τα έργα του· εκείνος όμως που πράττει την αλήθεια έρχεται στο φως, για να φανερωθούν τα έργα του, ότι έχουν επιτελεστεί σύμφωνα με το θέλημα του Θεού». Αυτός, λοιπόν, θα έχει το φως, εμένα, και θα γίνει φως και θα κληρονομήσει το ανέσπερο φως της αθάνατης ζωής. Εκείνος όμως που δεν επιθυμεί να με ακολουθήσει, είναι ολοφάνερο ότι «θα περπατήσει στο σκοτάδι» στερούμενος το φως· διότι όποιος είναι πάντοτε ενωμένος με το φως έχει απαλλαγεί εντελώς από το σκοτάδι, ενώ όποιος ζει στο σκοτάδι στερείται πραγματικά το φως, επειδή δεν υπάρχει καμία κοινωνία του φωτός με το σκοτάδι, όπως ακριβώς «δεν μπορεί κανείς να δουλεύει σε δύο κυρίους, δηλαδή στον Θεό και στον μαμωνά», ούτε μπορεί κανείς να βαδίσει ταυτόχρονα σε δύο οδούς, την ευρύχωρη και τη στενή, εκτός και αν εγκαταλείψει τη μία και στραφεί προς την άλλη. Το ότι αυτό είναι εύκολο για όσους το θέλουν, είναι απολύτως φανερό. Διότι ο άνθρωπος, έχοντας τιμηθεί εξ αρχής από τον Θεό με το αξίωμα του αυτεξουσίου, επιλέγει ελεύθερα είτε την οδό της ζωής είτε την οδό, ας πούμε, του θανάτου, και έχει την ευκολία να στραφεί από τη μία προς την άλλη, όπως προαναφέρθηκε.

27. Όταν πάλι φλυαρούν και βρίσκονται εκτός εαυτού, φωνάζουν παράλογα σαν να είναι παράφρονες και ανισόρροποι: «Αν δεν μας είχε γλιτώσει ο Κωνσταντίνος από τη μανία των ειδώλων, ο Χριστός με κανέναν τρόπο δεν θα μπορούσε να μας ωφελήσει». Πώς, λοιπόν, ενώ ομολογούν ότι απαλλάχτηκαν από τα είδωλα μέσω του Χριστού, προσκυνούν και πάλι τα είδωλα στο θείο θυσιαστήριο; Και το ότι φλυαρούν αυτά τα πράγματα εμπνεόμενοι από τον πατέρα του ψεύδους είναι σαφές σε όλους, όπως τουλάχιστον πείθω τον εαυτό μου, νομίζοντας ότι μπορούν να συνενώσουν σε μία κοινή πεποίθηση δύο πράγματα αντίθετα και άκρως συγκρουόμενα μεταξύ τους, δηλαδή τα ψεύδη και τις αλήθειες. Η ανοησία και η παραφροσύνη τους έφτασαν σε τέτοιο σημείο, ώστε να μην καταλαβαίνουν καν ότι βαδίζουν στο κενό με μάταιους συλλογισμούς και ανώφελες επιχειρηματολογίες. Διότι, αν νομίζουν ανόητα ότι λένε την αλήθεια και στα δύο, ήρθε η ώρα να προσάψουν κατηγορία για ψευδολογία και στο ίδιο το Ευαγγέλιο· γιατί, ενώ ο Χριστός λέει: «Δεν μπορείτε να δουλεύετε σε δύο κυρίους, και στον Θεό και στον Μαμωνά», αυτοί, ορμώμενοι από τις δικές τους δοξασίες, θα αναγκαστούν να δουλεύουν και στον Χριστό και στον Μαμωνά Κωνσταντίνο, πλάθοντας ένα σέβας που θα συνδυάζει και τα δύο, όπως ακριβώς εκείνοι που επινοούν τους ιπποκενταύρους.

ΚΑΝΩΝ ΠΑ'. «Είπαμε ότι δεν πρέπει Επίσκοπος ή Πρεσβύτερος να αναμειγνύεται σε δημόσιες διοικήσεις, αλλά να αφιερώνεται στις εκκλησιαστικές ανάγκες. Ή ας πεισθεί, λοιπόν, να μην το κάνει αυτό, ή ας καθαιρείται. Διότι κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους, σύμφωνα με την παραγγελία του Κυρίου.»

Όπως έχουν τα πράγματα τώρα, δεν γνωρίζω εάν, όταν η προβολή γίνεται με χρήματα και η ενέργεια της χειρός δεν είναι καθαρή, η χάρις του Αγίου Πνεύματος επιφοιτά σε αυτόν που χειροτονείται σύμφωνα με τη φωνή του κηρύγματος, και δεν αποσύρεται μάλλον. Μάθε λοιπόν τα πάντα, θεοσεβέστατε: καθένας που συλλαμβάνεται για κάτι τέτοιο, είτε είναι Επίσκοπος, είτε Χωρεπίσκοπος, είτε Περιοδευτής, είτε Πρεσβύτερος, είτε Διάκονος, είτε οποιοσδήποτε άλλος του Κανόνος, είτε λαϊκός, καταδικάζεται με κοινή απόφαση και κοινή ψήφο των Αρχιερέων. Καθώς ακριβώς και ο Κανόνας των αγίων Πατέρων έχει ήδη διακηρύξει σχετικά με αυτό: διότι η χάρη πρέπει να είναι χάρη, και σε καμία περίπτωση να μην μεσολαβεί σε αυτήν χρήμα. Ας είναι λοιπόν, και είναι, αποκηρυγμένος, και ξένος προς κάθε ιερατικό αξίωμα και λειτουργία, και ας υπόκειται στην κατάρα του αναθέματος, τόσο αυτός που νομίζει ότι την αποκτά με χρήματα, όσο και αυτός που υπόσχεται να την παρέχει έναντι χρημάτων, είτε είναι Κληρικός είτε λαϊκός, είτε ελέγχεται είτε δεν ελέγχεται ότι πράττει αυτό. Διότι δεν είναι δυνατόν ποτέ να συμβιβαστούν τα ασυμβίβαστα, ούτε να συμφωνήσει ο Μαμωνάς με τον Θεό, ούτε όσοι δουλεύουν σε αυτόν να δουλεύουν και στον Θεό. Δεσποτική είναι και αυτή η αδιαμφισβήτητη απόφαση: «Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον Μαμωνά». Παίρνοντας θάρρος από αυτά εμείς, κατά τις δυνάμεις μας, και υπακούοντας σε αυτά, συμφωνώντας με Εκείνον που τα είπε, έχουμε λάβει την απόφαση κατά όσων παρανομούν κατ' αυτόν τον τρόπο.