Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 7:14

Γιατί λοιπόν ζημιώνεστε, αδελφοί μου; Ιδού, ακούσατε πώς μακαρίζονται εκείνοι που βαδίζουν τη στενή οδό, και πώς ταλανίζονται εκείνοι που περπατούν στην πλατιά και ευρύχωρη οδό. Ελάτε λοιπόν, αφήνοντας την πλατιά οδό που οδηγεί στην απώλεια, ας κοπιάσουμε για λίγο χρόνο, ώστε να βασιλεύσουμε στους απέραντους αιώνες, έχοντας πάντοτε μπροστά στα μάτια μας Εκείνον που έρχεται να κρίνει ζώντες και νεκρούς, και φέρνοντας πάντοτε στον νου μας την αιώνια ζωή και την αθάνατη βασιλεία, τη χορεία με τους Αγγέλους και τη διαβίωση μαζί με τον Χριστό. Θυμήσου ότι τίποτε άλλο δεν έχει αυτός ο βίος παρά μόνο δάκρυα και ονειδισμούς και λοιδορίες και ραθυμίες και πόνους και ασθένειες και γηρατειά και αμαρτίες και θάνατο. Και μην αγαπήσεις τον κόσμο.

Ας προσευχηθούμε, αγαπητοί, με πόνο καρδιάς και με στεναγμούς και δάκρυα, ώστε να μη στερηθούμε εκείνη τη μακάρια φωνή. Ας σταματήσουμε την επίγεια τρυφή, ώστε να κερδίσουμε εκεί την τρυφή του παραδείσου. Ας κλάψουμε λίγο εδώ, για να γελάσουμε εκεί. Ας πεινάσουμε, για να χορτάσουμε εκεί. Ας εισέλθουμε από τη στενή πύλη και την τεθλιμμένη οδό, για να βαδίσουμε εκεί στην πλατιά και ευρύχωρη οδό.

Αυτά είναι τα ερίφια, τα οποία βόσκουν μαζί με τους αιρετικούς και μιαίνουν την αγία πίστη. Αυτοί, οι οποίοι σκίρτησαν, έζησαν με τρυφηλότητα, χόρεψαν, και συσσωρεύοντας τη συμφορά αναχώρησαν από τη ζωή, στερημένοι από κάθε αγαθό έργο, γεμάτοι από κάθε ακαθαρσία. Βλέποντάς τους ο Θεός, αποστρέφει τα μάτια Του από αυτούς και θα τους τοποθετήσει στα αριστερά. Τότε λέγει σε αυτούς που βρίσκονται στα δεξιά Του: Ελάτε οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που σας έχει υποσχεθεί. Ελάτε οι υιοί του φωτός μου. Ελάτε οι ευλογημένοι κληρονόμοι της δικής μου βασιλείας. Ελάτε εσείς που για χάρη μου γίνατε φτωχοί και πεινάσατε και διψάσατε, εσείς που δεν αγαπήσατε τον κόσμο, ούτε όσα υπάρχουν στον κόσμο. Ελάτε εσείς που για χάρη μου εγκαταλείψατε κάθε τόπο και χαρά του κόσμου, συγγενείς και φίλους και γονείς και τέκνα. Ελάτε εσείς που κατοικήσατε στις ερήμους και στα όρη και στα σπήλαια και στις οπές της γης, μαζί με τα θηρία. Κατοικήστε μαζί με τους Αγγέλους στους ουρανούς. Ελάτε όλοι οι ελεήμονες και οι φιλόξενοι. Ελάτε όλοι όσοι βαδίσατε τη στενή και τεθλιμμένη οδό. Ελάτε οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς από την καταβολή του κόσμου. Τότε λέγει και σε εκείνους που βρίσκονται στα αριστερά: Πηγαίνετε μακριά από εμένα όλοι οι καταραμένοι στο πυρ το εξώτερο. Πηγαίνετε μακριά από εμένα οι μισητοί και ανελεήμονες και μισάδελφοι και μισόχριστοι. Δεν ελεήσατε, δεν θα ελεηθείτε.

Ο μοναχός που εμπλέκεται σε διαμάχες θα γίνει βδελυρός, και στα μάτια των αξίων θα ατιμαστεί. Πριν από τον πειρασμό να εξοπλίζεις τον εαυτό σου, μοναχέ· διότι αυτός θα έρθει, ώστε στον πειρασμό να αναδειχθείς δόκιμος. Μην αποκτήσεις πλούτο και πολυσαρκία, μοναχέ· διότι η στενή και τεθλιμμένη οδός αποβάλλει τα μη συμφέροντα.

Εκπλήσσομαι με εσάς, ω μοναχοί, πώς υπομένετε. Εγώ τα αναλογίζομαι και εξίσταμαι, για όσα εσείς πάσχετε παρατασσόμενοι. Καλώς είπε ο Κύριος ότι στενή είναι η οδός που οδηγεί στη ζωή· διότι ιδού, η στενότητα φαίνεται μέσω του λόγου σαν σε κάτοπτρο. Πικρά είναι τα παρόντα για τους μοναχούς, η ιδιοκτησία είναι επίβουλη, η απόκτηση αγαθών οδυνηρή· πικρή η ευτέλεια, η ένδεια επώδυνη· η άσκηση κοπιαστική, η εγκράτεια επίπονη· επισφαλής η ακρίβεια, η σιωπή επώδυνη.

Επομένως, ας ποθήσουμε τη στενή και τεθλιμμένη οδό· διότι μέσω αυτής θα συμβασιλεύσουμε. Και ας αποφύγουμε τα βήματα της πλατιάς και ευρύχωρης οδού, η οποία γίνεται για εμάς πρόξενος της ατελεύτητης κολάσεως. Λοιπόν, αδελφοί, ας εργαστούμε το αγαθό με όλη μας τη διάνοια· ας νεκρώσουμε το φρόνημα της σαρκός, για να μην βρεθούμε εχθροί του Θεού· αυτά έχει πει ο Παύλος, ο μέγας απόστολος του Χριστού. Ας ελεήσουμε. Ας δώσουμε άρτο, και ας λάβουμε τον ουρανό· ας δώσουμε έναν οβολό, και θα κατοικήσουμε στον παράδεισο· ας δώσουμε ιμάτιο, και θα κληρονομήσουμε τη βασιλεία των ουρανών· ας δώσουμε λίγα, για να λάβουμε πολλά· ας προσφέρουμε την αγαθή προαίρεση, και θα κατορθώσουμε τα πάντα· ας δείξουμε προθυμία, και θα λάβουμε δύναμη. [Διότι λέει ο Γρηγόριος Νύσσης: μόνο η αρετή τρέφει τη δύναμη με τον κόπο, χωρίς να μειώνει την ένταση, αλλά αυξάνοντάς την.] Ας δακρύσουμε εδώ, φιλόχριστοι αδελφοί, για να σβήσουμε την ατελεύτητη φλόγα. Διότι όσοι χαριεντίζονται εδώ, εκεί θα καταδικαστούν· όσοι κλαίνε εδώ, εκεί θα γελάσουν· όσοι ονειδίζονται εδώ, εκεί θα μακαριστούν· όσοι πεινούν εδώ, εκεί θα χορτασθούν· όσοι διψούν εδώ, εκεί θα κορεσθούν. Ας νήψουμε, ας γρηγορήσουμε με όση δύναμη διαθέτουμε. Ας μην αποκάμουμε κρούοντας και παρακαλώντας, και οπωσδήποτε θα μας ανοίξει ο Χριστός ο Θεός μας. Σε Αυτόν πρέπει η δόξα, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Περί πνευματικής καταστάσεως. Στην πλατιά οδό υπάρχουν τα εξής: κακοφροσύνη, περισπασμοί, γαστριμαργία, μέθη, ασωτία, ασέλγεια, έριδα, θυμός, έπαρση, ακαταστασία και τα παρόμοια με αυτά, τα οποία ακολουθούν η απιστία, η απείθεια και η ανυποταξία· και το έσχατο όλων των κακών είναι η απόγνωση. Και αυτός που αναστρέφεται μέσα σε αυτά έχει πλανηθεί από την οδό της αλήθειας, καθιστάμενος ο ίδιος πρόξενος της δικής του απώλειας. Στη στενή, όμως, και τεθλιμμένη οδό υπάρχουν τα εξής: ησυχία, εγκράτεια, σωφροσύνη, αγάπη, υπομονή, χαρά, ειρήνη, ταπεινοφροσύνη και τα παρόμοια με αυτά, τα οποία ακολουθεί η αιώνια ζωή.

Διότι όσοι θέλουν να απαλλαγούν τελείως από την αιώνια γέεννα που τιμωρεί τους αμαρτωλούς και να επιτύχουν την αιώνια βασιλεία, υφίστανται πάντοτε από την παρούσα ζωή τις θλίψεις της γέεννας μέσω των πειρασμών που επιφέρονται από τον Πονηρό. Και εάν υπομείνουν μέχρι τέλους, προσμένοντας με πίστη το έλεος του Κυρίου, λυτρώνονται μέσω της χάριτος και από τους πειρασμούς και από τις θλίψεις, και αξιώνονται εσωτερικά της κοινωνίας του Αγίου Πνεύματος, και έτσι απαλλάσσονται από την αιώνια γέεννα και κληρονομούν την αιώνια βασιλεία του Κυρίου. Διότι τέτοια οδό όρισε ο Κύριος, αυτήν που οδηγεί στη ζωή, στενή και τεθλιμμένη, όπως είναι γεγραμμένο. Γι' αυτό και λίγοι είναι εκείνοι που τη διαβαίνουν.

Αγωνίσου, λοιπόν, και εσύ να πολεμήσεις μέχρι θανάτου, ως αληθινός στρατιώτης· διότι η άσκηση δεν είναι παιχνίδι, τέκνο μου, αλλά η σωτηρία της ψυχής κατορθώνεται με πολλή ακρίβεια. Γι' αυτό δεν παρέλειψα καμία από τις αρετές να σου την στείλω γραπτώς, για να μην πεις ότι δεν ήξερα τι να κάνω. Έτσι, λοιπόν, αγωνίσου με κάθε σεμνότητα και σύνεση στην αναστροφή σου και σε όλο τον χρόνο της ζωής σου, για να αρέσεις και στον Θεό και στους ανθρώπους. Διότι, αν κυβερνήσεις έτσι τον εαυτό σου, παρατηρώντας την τέλεια αποταγή του καθενός και την ενάρετη εν Θεώ πολιτεία, και εσύ θα μπορέσεις εύκολα να ανυψώσεις τον εαυτό σου στο ύψος των αρετών, βλέποντας του ενός την ακτημοσύνη, πώς εγκαταλείποντας τα πάντα αγωνίζεται να καταστήσει τον νου του εντελώς αμέριμνο από παντού, ώστε να παραμένει απερίσπαστα στις προσευχές, και να μην έχει κανέναν λογισμό ή φροντίδα που να διακόπτει την προσευχή του ή το δάκρυ ή τη θερμή και τέλεια αγάπη προς τον Θεό. Διότι γνωρίζεις και ο ίδιος, αγαπητέ, ότι εάν κάποιος προσεύχεται με πόθο και δάκρυα μέσα από καθαρή καρδιά, κατοπτρίζει τον ίδιο τον Θεό μέσα στη διάνοιά του. Γι' αυτό μέσα σε φτώχεια, σε πενία και σε πολλή στενοχώρια αγωνίζεται ο καθένας προς τα αγαθά που έχουν υποσχεθεί στους δικαίους· διότι στενή είναι η πύλη και τεθλιμμένη η οδός που οδηγεί στη ζωή.

Με την πίστη προσηλώνομαι στην αλήθεια και δεν παρασύρομαι στην πλάνη από τη νοθεία του όφεως και τον παραψιθυρισμό της διδασκαλίας του. 19. Αφού, λοιπόν, την προσπεράσω αυτήν, αγαπητοί, στη συνέχεια θα βαδίσω προς τις άλλες τραχιές ατραπούς, όχι για να τις διαβώ, αλλά για να υποδείξω από μακριά σε όσους το επιθυμούν, αφενός να αναγνωρίζουν τα πλέον τραχιά, αφετέρου να διαφεύγουν διά της στενής και τεθλιμμένης οδού που οδηγεί στην αιώνια ζωή, και να εγκαταλείπουν την πλατιά και ευρύχωρη, ακανθώδη και γεμάτη προσκόμματα οδό, η οποία είναι βορβορώδης και γεμάτη ασέλγεια και πορνεία. Την ομοιότητα αυτής της πορνείας και ασέλγειας μπορεί κανείς να τη διακρίνει στο φοβερότατο ερπετό, στο οποίο οι παλαιοί έδωσαν το όνομα «απειρώδινος έχιδνα». Διότι η φύση μιας τέτοιας έχιδνας είναι όμοια με τη μοχθηρία αυτών [των ανθρώπων]. Επειδή, επιτελώντας αυτή την αισχρότητα μέσω της ανδρικής ή της γυναικείας φύσης, αποτρέπουν την καταβολή του σπέρματος, αφανίζοντας την τεκνογονία που δόθηκε από τον Θεό στα κτίσματα, όπως λέει και ο Απόστολος: «λαμβάνοντας οι ίδιοι στον εαυτό τους την οφειλόμενη ανταμοιβή για την πλάνη τους» και τα εξής.

Έτσι λέει ότι θα συμβεί κατά τον καιρό του 〈θερισμού〉· διότι, αφού αφαιρεθούν και αποκοπούν τα περιττά 〈κλήματα〉 της αμπέλου και τα άχρηστα 〈σταφύλια〉 σε αυτήν, και παραδοθούν ως βορά στις τιμωρητικές δυνάμεις, τα καλά 〈σταφύλια〉 και οι καρποφόρες ψυχές θα τύχουν της αγαθής ελπίδας κοντά στον Θεό.⌝ ⌞Σε αυτά, ο ίδιος ο Σωτήρας, αφού είπε ότι ο ίδιος είναι ‹η άμπελος›, ονόμασε τους μαθητές ‹τα 〈κλήματα〉›· ως 〈σταφύλια〉 δε των 〈κλημάτων〉 είναι λογικό να νοήσουμε εκείνους που μαθητεύουν υπό τους αποστόλους, από τους οποίους τα σαν νεκρά 〈σταφυλάκια〉, τα άχρηστα και στερημένα ζωτικής δυνάμεως, διδάσκει ότι θα αποβληθούν κατά τον καιρό της κρίσεως, και τα 〈κλήματα〉 ομοίως που δεν φέρουν κανένα 〈σταφύλι〉, όπως ήταν ο προδότης Ιούδας, 〈θα αποκοπούν παρομοίως με τα άχρηστα σταφύλια〉.⌟ Και αντί του: 〈και θα αφαιρέσει τα μικρά σταφυλάκια〉 και τα εξής, ο Σύμμαχος λέει: 〈και θα αποκοπούν τα ευτελή της〉, ενώ ο Ακύλας: 〈και θα εκκόψει τα αποβράσματά της με τα δρεπάνια και θα τα εγκαταλείψει στα πετεινά του ουρανού και στα θηρία της γης, και θα συναχθούν επάνω τους τα πετεινά του ουρανού και όλα τα θηρία της γης θα έλθουν επάνω τους〉, ⌜δηλαδή οι αντίπαλες και τιμωρητικές δυνάμεις.⌝ Αλλά αυτών μεν το τέλος είναι τέτοιο, στη συνέχεια δε, κάνοντας μνεία των καρποφόρων 〈κλημάτων〉 και των εύρωστων 〈σταφυλιών〉, προσθέτει: 〈και θα προσφερθούν δώρα στον Κύριο Σαβαώθ από λαό τεθλιμμένο και καταπονημένο〉. ⌜Αυτός θα μπορούσε να είναι εκείνος που πορεύεται ‹την στενή και 〈τεθλιμμένη〉› οδό ‹η οποία οδηγεί στη ζωή›.

Διότι την ιστορία του Ουρία ακολουθεί η επανάσταση του Αβεσσαλώμ εναντίον του πατέρα του. Από αυτά τα γεγονότα θα μπορούσε να προκύψει και για άλλους η αφορμή για μεταβολή από τα προηγούμενα κακά προς το καλύτερο, καθώς και διδασκαλία για μια γνήσια επιστροφή προς τον Θεό. Εξάλλου, είναι γνώρισμα των δικαίων να θλίβονται· γι' αυτό και ο Σωτήρας λέει: «Στον κόσμο έχετε θλίψη»· και «στενή και τεθλιμμένη είναι η οδός που οδηγεί στη ζωή».

Γνωρίζει ο Κύριος τις οδούς των αμέμπτων, και η κληρονομία τους θα παραμείνει στον αιώνα. Δεν θα καταισχυνθούν σε καιρό πονηρό, και σε ημέρες λιμού θα χορτάσουν, διότι οι αμαρτωλοί θα καταστραφούν. Διότι για το δεξιό τάγμα, δηλαδή των δικαίων, ο Θεός όχι μόνο στηρίζει τη ζωή τους, αλλά γνωρίζει με ακρίβεια και τις ημέρες που τους αναμένουν στον μέλλοντα αιώνα, καθώς και την κληρονομιά που έχει ετοιμαστεί για αυτούς, για την οποία έγινε λόγος παραπάνω. Γι' αυτό ουδόλως θα τους βλάψει το σύντομο και λυπηρό διάστημα του παρόντος βίου, ούτε η ένδεια και η φτώχεια για χάρη του Κυρίου. Διότι η καρτερία αποτελεί πεδίο άσκησης της προαιρέσεώς τους, μέσω της οποίας, βαδίζοντας τη στενή και τεθλιμμένη οδό, θα επιτύχουν τα υπεσχημένα αγαθά. Αντί του ρήματος «γνωρίζει», ο Σύμμαχος το απέδωσε ως εξής: «Προγνωρίζει ο Κύριος τις ημέρες των αμέμπτων». Και ένα άλλο μεγάλο αγαθό θα υπάρξει για αυτούς: διότι σε καιρό πονηρό δεν θα καταισχυνθούν, και σε ημέρες λιμού θα χορτάσουν.

Σε αυτά παρακαλεί να ρίξει το βλέμμα Του και να μην αποστρέψει το πρόσωπό Του από αυτόν· ώστε, σαν μέγας αγωνοθέτης, να δοκιμάσει τον αγώνα που υπέστη, καθώς και την υπομονή και την ταπείνωση, για την οποία σεμνυνόμενος αξιώνει από τον Πατέρα να μην αποστρέψει το πρόσωπό Του από αυτόν, αλλά να τον επιβλέψει. Έπειτα προσθέτει: «Διότι θλίβομαι, άκουσέ με γρήγορα»· ή σύμφωνα με τον Ακύλα, «Διότι βρίσκομαι σε στενότητα, άκουσέ με γρήγορα». Θα κατανοήσεις δε το νόημα και αυτού του χωρίου, εάν προσέξεις πώς έχει λεχθεί το: «Στενή και τεθλιμμένη είναι η οδός που οδηγεί στη ζωή, και λίγοι είναι αυτοί που εισέρχονται δι' αυτής». Πρώτος λοιπόν ο ίδιος, αφού βάδισε αυτήν την στενή και τεθλιμμένη οδό, έλεγε: «Διότι βρίσκομαι σε στενότητα» και, «διότι θλίβομαι, άκουσέ με γρήγορα». Φανέρωνε δε τη θλίψη και τη στενοχώρια του και μέσα από τα προηγούμενα, λέγοντας: «Και συγκάλυψα με νηστεία την ψυχή μου, και αυτό μου έγινε αφορμή για ονειδισμούς. Και έβαλα για ένδυμά μου σάκο». Εξαιτίας αυτών, λοιπόν, παρακαλούσε τον Πατέρα να ρίξει το βλέμμα Του και να δει τους άθλους που υπέμεινε για εμάς· γι' αυτό έλεγε: «Πρόσεξε την ψυχή μου και λύτρωσέ την». Έπειτα, δείχνοντας τα κατορθώματά του, τα οποία Τον παρακαλούσε να επιβλέψει, προσθέτει: «Εξαιτίας των εχθρών μου ελευθέρωσέ με. Εσύ γνωρίζεις τον ονειδισμό μου, την αισχύνη μου και την ντροπή μου».

Αυτόν λοιπόν δεν τον κατέβαλε κανένας άλλος παρά μόνο ο φτωχός και σοφός άνδρας, ο Σωτήρας και Κύριός μας, ο οποίος κένωσε τον εαυτό του και για χάρη μας φτώχυνε μέσα στον πλούτο του ελέους του, και, αφού τον κατέβαλε, διέσωσε με τη σοφία του τη μικρή πόλη, δηλαδή, όπως είναι εύλογο σύμφωνα με μια άλλη ερμηνεία, την εκκλησία, και τους λίγους που βρίσκονταν σε αυτήν· επειδή στενή και τεθλιμμένη είναι η οδός που οδηγεί στη ζωή, και λίγοι είναι αυτοί που τη διαβαίνουν. Λένε δε εκείνοι που βλέπουν μια τόσο μεγάλη οικονομία το εξής: «είναι ανώτερη η αγαθή σοφία από τη δύναμη»· και είναι φανερό ότι εννοεί τη δύναμη των εχθρών. Αλλά και, «κανείς άνθρωπος», λέει, «δεν θυμήθηκε εκείνον τον φτωχό άνδρα»· διότι ο Θεός ήταν εκείνος που μέσω των προφητών τον μνημόνευε, και προκήρυσσε τα σχετικά με την έλευσή του στους ανθρώπους· ενώ από εκείνους που ενεργούσαν υπό την επίδραση της σοφίας των αρχόντων τούτου του αιώνα, κανένας απολύτως ποτέ δεν τον θυμήθηκε, αφού δεν ήταν καν σε θέση να γνωρίσουν το κρυμμένο προ των αιώνων μυστήριο της οικονομίας της ενανθρώπησης του Λόγου του Θεού.

Επαινώ και τη 〈στενή και τεθλιμμένη οδό〉, —δεν γνωρίζω εάν οδηγεί στη βασιλεία ή στον Άδη, για χάρη σου όμως ας οδηγεί στη βασιλεία,— και εκείνη που βρίσκεται στο μέσον· τι προτιμάς, άραγε να την ονομάσω ψευδόμενος Εδέμ και πηγή που μερίζεται σε τέσσερις αρχές από την οποία ποτίζεται η οικουμένη, ή ξηρά και άνυδρη έρημο, την οποία θα ημερώσει κάποιος Μωυσής, αναβλύζοντας νερό από την πέτρα με το ραβδί του;

Αλλά λες ότι είναι κοπιαστικό να ασκήσει κανείς βία στη συνήθεια των πολλών, η οποία φυσιολογικά αποστρέφεται τέτοιου είδους πράγματα; Καλώς· συμφωνώ με αυτόν τον λόγο, ότι δηλαδή είναι κοπιαστικό. Τι άλλο όμως από όσα επιτελούνται σύμφωνα με την αρετή θα μπορούσες να μου δείξεις ότι είναι άκοπο; Ο θείος νόμος όρισε πολλούς ιδρώτες και κόπους για τις ουράνιες ελπίδες, και υπέδειξε στους ανθρώπους δυσκολοδιάβατη την οδό που οδηγεί στη ζωή, έχοντάς την στενέψει από παντού με τα πιο κοπιαστικά και τραχιά επιτηδεύματα. Διότι «στενή και τεθλιμμένη», λέει, «είναι η οδός η απάγουσα εις την ζωήν». Τι λοιπόν; Θα αμελήσουμε γι' αυτόν τον λόγο εκείνη την ελπίδα των αγαθών, επειδή δεν είναι δυνατόν να την αποκτήσουμε με ευκολία και ραστώνη; Ας ρωτήσουμε τη νεότητα, αν δεν της φαίνεται κοπιαστική η σωφροσύνη, ή αν το να παραδίδεται κανείς ασύδοτα στις επιθυμίες δεν είναι πολύ πιο ελκυστικό από την εγκρατή διαγωγή. Άραγε, λοιπόν, εξαιτίας αυτού θα προσκολληθούμε στο ένα, επειδή είναι ευχάριστο και εύκολο, και θα διστάσουμε μπροστά στο τραχύ της αρετής; Αυτά δεν τα εγκρίνει ο νομοθέτης της ζωής, ο οποίος απαγόρευσε την πλατιά, την κατωφερή και την ευρύχωρη οδό του βίου. Διότι, «εισέλθετε», λέει, «διά της στενής και τεθλιμμένης πύλης». Επομένως, και σε αυτήν την περίπτωση ας θεωρήσουμε πως ένα από τα πράγματα που κατορθώνονται με κόπο είναι και τούτο: το να κάνουμε συνήθεια μια εντολή που έχει αποξενωθεί από τον βίο μας, και ας θεραπεύσουμε τη φυσική αποστροφή των υγιών με την επιμονή στο έργο. Διότι η συνήθεια έχει τεράστια δύναμη να προκαλεί, μέσω της επιμονής, κάποια ευχαρίστηση ακόμη και σε εκείνα που φαίνονται δυσκολότερα.

Όταν δε ο υπήκοος λαός καθαρίστηκε και από αυτό το πάθος, τότε διέρχεται τον βίο των αλλοφύλων, έχοντας ως οδηγό τον νόμο στη βασιλική οδό, χωρίς να γίνεται εκτροπή προς κανένα από τα δύο μέρη. Διότι η παρέκκλιση προς τα πλάγια είναι επισφαλής για τον οδοιπόρο. Όπως ακριβώς, εάν δύο γκρεμοί καθιστούν στενή μία ατραπό πάνω στην άκρη μιας κορυφογραμμής, υπάρχει κίνδυνος για εκείνον που βαδίζει σε αυτήν να παρεκκλίνει από τη μέση προς τη μία ή την άλλη πλευρά (διότι ίσως και από τις δύο πλευρές το βάραθρο του γκρεμού διαδέχεται την εκτροπή), έτσι και ο νόμος θέλει εκείνον που τον ακολουθεί κατά πόδας να μην εγκαταλείπει την οδό, η οποία, όπως λέει ο Κύριος, είναι στενή και τεθλιμμένη, ούτε προς τα αριστερά ούτε προς τα θεωρούμενα δεξιά.

Διότι, εάν κάποιος εξετάσει προσεκτικά τα αναπόφευκτα πάθη της ψυχής, θα θεωρήσει αδιέξοδη και αδύνατη την απομάκρυνση των κακών που είναι συνυφασμένα με αυτήν. Αμέσως από την αρχή, η γέννησή μας ξεκινά από το πάθος, μέσα από το πάθος προχωρά η ανάπτυξή μας και στο πάθος καταλήγει η ζωή μας· και το κακό έχει κατά κάποιον τρόπο συγκεραστεί με τη φύση μας, εξαιτίας εκείνων που εξαρχής αποδέχτηκαν το πάθος και, μέσω της παρακοής, εισήγαγαν μέσα μας τη νόσο. Και όπως ακριβώς, με τη διαδοχή των απογόνων σε κάθε είδος, διαιωνίζεται η φύση των εμβίων όντων, έτσι ώστε, σύμφωνα με τον νόμο της φύσης, αυτό που γεννιέται να είναι ταυτόσημο με εκείνο από το οποίο γεννήθηκε, έτσι και από άνθρωπο γεννιέται άνθρωπος, από εμπαθή εμπαθής, και από αμαρτωλό αμαρτωλός. Επομένως, η αμαρτία κατά κάποιον τρόπο συνυπάρχει με όσους γεννιούνται, καθώς γεννιέται και αυξάνεται μαζί τους, και τερματίζεται μαζί με το τέλος της ζωής. Ότι όμως η αρετή είναι δυσπρόσιτη σε εμάς, και ότι μόλις και μετά βίας κατορθώνεται έπειτα από αμέτρητους ιδρώτες και πόνους, με προθυμία και κόπο, το έχουμε διδαχθεί σε πολλά σημεία από τη θεία Γραφή, ακούγοντας ότι η οδός της βασιλείας είναι τεθλιμμένη και προχωράει μέσα από στενό δρόμο, ενώ πλατιά, κατηφορική και εύκολα διαβατή είναι η οδός που, μέσω της κακίας, οδηγεί τη ζωή στην απώλεια. Εντούτοις, η Γραφή δεν καθόρισε καθόλου ως ανέφικτη την υψηλή πνευματική ζωή, καθώς έχει εκθέσει μέσα στα ιερά βιβλία τα θαυμαστά έργα τόσων ανδρών.

[ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ] ΚΑΤΑ ΑΡΕΙΟΥ ΚΑΙ ΣΑΒΕΛΛΙΟΥ «Η καρδιά μου ανέβλυσε λόγο αγαθό», έλεγε πριν από λίγο ο ψαλμωδός. Αυτόν τον αγαθό Λόγο του Θεού, οι μεν οπαδοί του Αρείου και του Αχιλλίου, εκφέροντας την πλέον ασεβή φωνή, τόλμησαν να τον ανακηρύξουν κτίσμα και δημιούργημα, και πολλούς παρέσυραν στη δική τους πλάνη· οι δε οπαδοί του Σαβελλίου, έχοντας τα αντίθετα φρονήματα από αυτούς, προσπαθούν μεν να αναιρέσουν την υπόσταση του Υιού, και νομίζοντας ότι τιμούν τον ίδιο τον Πατέρα, ο οποίος είναι ένας, με δύο ονόματα, τον προσαγορεύουν «Υιοπάτορα». Και οι δύο αυτές δοξασίες έχουν στηθεί σαν δύο παγίδες από τους προαναφερθέντες. Διέρχεται όμως ανάμεσά τους μια μέση οδός, στενή και τεθλιμμένη, η οποία οδηγεί στη ζωή σύμφωνα με το Ευαγγέλιο. Πολλοί από τους ανθρώπους, παρεκκλίνοντας από αυτήν, γίνονται θήραμα της άλλης πλάνης· εσύ όμως μου φαίνεται ότι, επειδή φοβάσαι τις πτώσεις και στις δύο αυτές περιπτώσεις, αποφεύγεις την ίδια την οδό της αλήθειας, νομίζοντας ότι δεν πρέπει να αρθρώνεις λόγο περί του Θεού. Πρόσεξε λοιπόν μήπως, από φόβο για την πλάνη των δύο αυτών άκρων, επωμιστείς την τιμωρία της ασέβειας. Ο ίδιος ο Σωτήρας, στεκούμενος μπροστά από την αληθινή οδό, φωνάζει λέγοντας: «Εγώ είμαι η οδός και η αλήθεια»· μην παρεκκλίνεις στα δεξιά ή στα αριστερά, ώστε να μην περιπέσεις σε καμία από αυτές. Και πάλι: «Εγώ είμαι η θύρα των προβάτων· εκείνος που δεν εισέρχεται δι' εμού, αλλά ανεβαίνει από αλλού, είναι κλέφτης και ληστής, ο οποίος, αφού πιαστεί στην παγίδα, θα καταστραφεί».

Εσύ όμως εισέρχεσαι στη ζωή μέσα από τη στενή και τεθλιμμένη πύλη και οδό. Όμως μέσα από στενή πύλη και οδό δεν θα μπορούσε να περάσει κανείς φορτωμένος με τον όγκο της δόξας, με την απόλαυση της ηδονής, ούτε με το βάρος χρημάτων και κτημάτων.

Επειδή όμως αυτά, εξαιτίας της ραθυμίας που εμφωλεύει μέσα μας, υπερβαίνουν τις δυνάμεις μας, ελάτε, επιστρέφοντας πάλι στο θεμέλιό τους, να πραγματευτούμε ακόμη λίγα πράγματα περί του πένθους. Αυτό, βέβαια, ακολουθεί όλα τα είδη της ακούσιας και κατά κόσμον φτώχειας. Διότι πώς να μη λυπάται και αυτός που στερείται χρημάτων και αυτός που πεινάει ακούσια και αυτός που καταπονείται και ατιμάζεται; Αλλά αυτό το πένθος είναι απαρηγόρητο, και μάλιστα όσο επιτείνεται η κατάσταση της φτώχειας, ή μάλλον όσο απέχει από την αληθινή γνώση αυτός που πάσχει. Διότι αυτός, μη υποτάσσοντας στον ορθό λόγο τις ηδονές και τις οδύνες που προέρχονται από τις αισθήσεις, αλλά μάλλον υποδουλούμενος σε αυτές, κάνοντας κατάχρηση της ικανότητας της λογικής, τις αυξάνει χωρίς κανένα κέρδος, πράγμα που δεν θα έπρεπε, αλλά μάλλον προς τη μέγιστη ζημία του. Διότι προβάλλει ένα σαφές σημάδι και απόδειξη εναντίον του εαυτού του, ότι δεν πιστεύει σταθερά στο Ευαγγέλιο του Θεού και στους προφήτες που προηγήθηκαν από αυτόν, ούτε σε εκείνους που μετά από αυτόν μαθήτευσαν κοντά του και αποστάληκαν να φέρουν το χαρμόσυνο μήνυμα στους φτωχούς και να υποσχεθούν μέσω της φτώχειας τον αδαπάνητο πλούτο, μέσω της ευτέλειας την ανείπωτη δόξα, μέσω της εγκράτειας την ανώδυνη απόλαυση, και μέσω της υπομονής στους επερχόμενους πειρασμούς την απαλλαγή από την αιώνια στενοχώρια και θλίψη που επιφυλάσσεται σε όσους αγάπησαν την άνετη ζωή εδώ και δεν επέλεξαν να προχωρήσουν προς τη ζωή μέσα από τη στενή και τεθλιμμένη πύλη και οδό.

Γι' αυτόν τον λόγο, προλαμβάνοντας η χάρη του Πνεύματος, μας δίδαξε για την επερχόμενη φρικτότατη κρίση του Θεού, έπειτα μας υπενθύμισε την εξορία του Αδάμ και μετά από αυτό μας υπέδειξε την ασφαλέστατη πίστη, ώστε, με τον φόβο για την πρώτη και τον θρήνο για τη δεύτερη, να κρατάμε σταθερά την πίστη, να συγκρατούμε τον εαυτό μας και να μην παραδινόμαστε στην ακρασία, ούτε μέσω της άπιστης και άπληστης κοιλιάς να ανοίγουμε την πόρτα και να παραχωρούμε έδαφος σε όλα τα πάθη, παραδιδόμενοι εξ ολοκλήρου στην ευρύχωρη και πλατιά οδό και, τρόπον τινά, βαδίζοντας στην απώλεια με ηδονή. Αντιθέτως, αφού αγαπήσουμε τη στενή και τεθλιμμένη οδό που οδηγεί στην αιώνια ζωή, της οποίας αρχή και πρώτο στάδιο είναι η νηστεία, ας διανύσουμε αυτήν την Τεσσαρακοστή των ημερών της νηστείας με πνευματική ρώμη.

Δίδαξε δε η φωνή του Πατέρα μέσα από τη νεφέλη, ότι όλα εκείνα που υπήρχαν πριν από την έλευση του Κυρίου και Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, οι θυσίες, οι νομοθεσίες, οι υιοθεσίες, ήταν ατελή, και δεν έγιναν ούτε τελέστηκαν κατά το πρωταρχικό θέλημα του Θεού, αλλά παραχωρήθηκαν εξαιτίας αυτής της μελλοντικής παρουσίας και επιφάνειας του Κυρίου. Αυτός λοιπόν είναι, στον οποίο ως αγαπητό Υιό, ευδοκεί, επαναπαύεται και ευαρεστείται απόλυτα ο Πατέρας· γι' αυτό και προστάζει να τον ακούμε και να τον υπακούμε. Και αν λέει, εισέλθετε από τη στενή πύλη, διότι πλατιά και ευρύχωρη είναι αυτή που οδηγεί στην απώλεια, ενώ στενή και τεθλιμμένη είναι η οδός που οδηγεί στη ζωή, αυτόν να ακούτε· και αν λέει ότι αυτό το φως είναι η βασιλεία του Θεού, αυτόν να ακούτε και σε αυτόν να πιστεύετε και να καθιστάτε τους εαυτούς σας άξιους ενός τέτοιου φωτός.

Αλλά ποιες συμφωνίες και υποσχέσεις δώσαμε όταν γίναμε δεκτοί από την άνωθεν χάρη του Πνεύματος; Πάντως, για να μιλήσω σύντομα, το να αποταχθούμε τον Σατανά και να συνταχθούμε και να υποταχθούμε στον Χριστό, ο οποίος λέει: αγωνιστείτε να εισέλθετε από τη στενή πύλη, «διότι πλατιά είναι η πύλη και ευρύχωρη η οδός που οδηγεί στην απώλεια, και πολλοί είναι αυτοί που εισέρχονται από αυτήν· αντίθετα, στενή είναι η πύλη και τεθλιμμένη η οδός που οδηγεί στη ζωή, και λίγοι είναι εκείνοι που την βρίσκουν». Στη στενή πύλη, όμως, δεν μπορεί να χωρέσει κανείς που περιβάλλεται από τον όγκο της κενοδοξίας και της υπερηφάνειας, ούτε αυτός που έχει φορτωθεί το βάρος της πλεονεξίας και της φιλοκτημοσύνης, ούτε αυτός που έχει τη χαλάρωση της ηδονής και της ανέσεως. Γι' αυτόν τον λόγο, δεν αρμόζουν στους Χριστιανούς ούτε τα χωρατά και τα αστεία, καθώς προκαλούν χαλάρωση στην ψυχή, ούτε η μωρολογία επειδή αποτελεί δείγμα υπερηφάνειας, ούτε η αισχρολογία επειδή είναι προσάναμμα και κάποιου είδους προτροπή προς την πορνεία· «αλλά μάλλον», όπως προσθέτει ο Παύλος λέγοντας, «η ευχαριστία».

Και αυτή, λέει, είναι «η πύλη του ουρανού» και αυτός «ο οίκος του Θεού», όπου κατοικεί μόνος ο αγαθός Θεός. Στον οποίο δεν θα εισέλθει, λέει, κανένας ακάθαρτος, ούτε ψυχικός ούτε σαρκικός, αλλά προορίζεται μόνο για τους πνευματικούς. Εκεί όπου, όταν φτάσουν, πρέπει να λάβουν τα «ενδύματα του γάμου» και να γίνουν όλοι νυμφίοι, έχοντας αποβάλει το αρσενικό στοιχείο μέσω του παρθενικού πνεύματος. Αυτή δε είναι, λέει, η παρθένος «που φέρει στη γαστέρα της και συλλαμβάνει και τίκτει υιό», όχι ψυχικό ούτε σωματικό, αλλά τον μακάριο Αιώνα των Αιώνων. Για αυτά, λέει, ρητά έχει πει ο Σωτήρας ότι «στενή και τεθλιμμένη είναι η οδός που οδηγεί στη ζωή, και λίγοι είναι εκείνοι που εισέρχονται σε αυτήν, ενώ πλατιά και ευρύχωρη είναι η οδός που οδηγεί στην απώλεια, και πολλοί είναι εκείνοι που διέρχονται από αυτήν».

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΥΠΑΤΙΟ Η αρετή έχει χαρά καθαρή, ένδοξη και ατελεύτητη, η οποία γεννιέται από την αγαθή συνείδηση, περιθάλπεται από τους υπερκόσμιους στεφάνους και τρέφεται από την ελπίδα των μελλόντων αγαθών· έχει όμως και κόπους και αγρυπνίες και ασκητικούς αγώνες, μέσω των οποίων κατορθώνεται. Διότι τρόπαιο δεν θα στήσει εκείνος που ραθυμεί και κοιμάται, αλλά εκείνος που αγωνίστηκε με λαμπρό τρόπο εναντίον των αντιπάλων. Αν πάλι ισχυριστείς, όπως πράγματι ισχυρίστηκες, ότι είναι δυνατόν εκείνος που ασχολείται με τις βιοτικές υποθέσεις να στεφανωθεί, έχοντας κατορθώσει όλα τα είδη της αρετής, και αν τα λες αυτά σοβαρά και όχι αστειευόμενος, μη διστάσεις να μου διδάξεις αυτό το παράδοξο και νεότερο μάθημα. Διότι, αν ένας τέτοιος δρόμος είναι εύκολος, πλατύς και βατός ακόμη και σε άμαξες, δεν θέλω ούτε ο ίδιος να αντιμετωπίζω δυσκολίες ούτε να τις προξενώ στους άλλους, λέγοντας τον αποστολικό λόγο ότι «διά μέσου πολλών θλίψεων πρέπει να εισέλθουμε στη βασιλεία των ουρανών». Ο Δεσπότης Χριστός, όμως, αποφάνθηκε ότι είναι στενή η πύλη και γεμάτος θλίψεις ο δρόμος που οδηγεί στη ζωή, και ότι είναι λίγοι εκείνοι που τον βρίσκουν. Αλλά αυτό δεν μπορώ να το μάθω· διότι δεν με αφήνεις εσύ, καθώς τόσο με όσα λες όσο και με όσα πράττεις αντιλέγεις σε αυτή την απόφαση και στους θείους χρησμούς και διδάσκεις τα αντίθετα.

Και ο Χριστός πάλι έλεγε: «Στον κόσμο έχετε θλίψη· αλλά θαρσείτε». Και πάλι: «Στενή και τεθλιμμένη είναι η οδός». Βλέπεις παντού τη θλίψη να επαινείται, παντού να γίνεται αποδεκτή ως αναγκαία για εμάς. Διότι, εάν στους εξωτερικούς αγώνες κανείς δεν θα μπορούσε να λάβει στεφάνι χωρίς αυτήν, εάν δεν οχυρώσει τον εαυτό του και με κόπους και με προσοχή στις τροφές και με την καθορισμένη δίαιτα και με αγρυπνίες και με μύρια άλλα, πολύ περισσότερο ισχύει αυτό εδώ.

Αν παραβλέψουμε το ευκολότερο, πώς θα αντέξουμε το δυσκολότερο; Αλλά είναι πολλή η στενότητα, πολλή η βία. Όμως άκουσε ότι οι βιαστές αρπάζουν τη βασιλεία των ουρανών, ότι στενή και τεθλιμμένη είναι η οδός που οδηγεί στη ζωή. Επειδή, λοιπόν, βαδίζουμε σε στενή και τεθλιμμένη οδό, πρέπει και εμείς οι ίδιοι να περιορίζουμε και να θλίβουμε τους εαυτούς μας, για να μπορέσουμε να διαβούμε τη στενή και τεθλιμμένη οδό. Διότι εκείνος που δίνει άνεση στον εαυτό του δεν θα μπορούσε τόσο εύκολα να διατρέξει τη στενεμένη οδό, αλλά μάλλον εκείνος που τον συγκρατεί, τον θλίβει και τον πιέζει.

Άντλησε την παρηγοριά από τα ίδια τα γεγονότα· εκ περισσού όμως εισάγει και την παρηγοριά που προέρχεται από τα λόγια, μέσα από την εξής μαρτυρία: «Μην αποκάμνεις», λέει, «όταν ελέγχεσαι από Αυτόν». Άρα, αυτά προέρχονται από τον Θεό. Και τούτο αποτελεί όχι μικρή παρηγοριά, όταν μάθουμε ότι είναι έργο του Θεού το να έχει κανείς τη δύναμη να υπομένει τέτοια πράγματα, με τη δική Του παραχώρηση. Όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Γι' αυτό παρακάλεσα τον Κύριο τρεις φορές, και μου είπε: "Σου αρκεί η χάρη μου· διότι η δύναμή μου τελειοποιείται μέσα στην αδυναμία"». Συνεπώς, Εκείνος είναι που τα παραχωρεί. «Διότι όποιον αγαπά ο Κύριος τον παιδαγωγεί· και μαστιγώνει κάθε υιό που αποδέχεται». Δεν μπορείς, λέει, να ισχυριστείς ότι υπάρχει κάποιος δίκαιος χωρίς θλίψη. Διότι, ακόμη και αν φαίνεται έτσι, εμείς δεν γνωρίζουμε τις άλλες του θλίψεις. Επομένως, είναι ανάγκη κάθε δίκαιος να περάσει μέσα από θλίψη. Άλλωστε, είναι απόφαση του Χριστού ότι η πλατιά και ευρύχωρη οδός οδηγεί στην απώλεια, ενώ η στενή και τεθλιμμένη οδός οδηγεί στη ζωή. Εάν, λοιπόν, από εκεί είναι δυνατόν να εισέλθει κανείς στη ζωή, και από πουθενά αλλού, άρα μέσα από τη στενή οδό εισήλθαν όλοι όσοι πορεύθηκαν προς τη ζωή. «Εάν υπομένετε την παιδαγωγία», λέει, «ο Θεός συμπεριφέρεται σε εσάς όπως σε υιούς. Διότι ποιος υιός υπάρχει τον οποίο δεν παιδαγωγεί ο πατέρας;» Εάν, λοιπόν, παιδαγωγεί, άρα το κάνει για διόρθωση, και όχι για καταδίκη, ούτε για τιμωρία, ούτε για να προκαλέσει πόνο. Πρόσεξε πώς, από τα ίδια τα γεγονότα εξαιτίας των οποίων νόμιζαν ότι είχαν εγκαταλειφθεί, από αυτά ακριβώς τους προτρέπει να πιστέψουν ότι δεν είναι εγκαταλελειμμένοι.

Και ότι είναι στενή και τεθλιμμένη η οδός που οδηγεί στη ζωή. Ο Κύριος της οδού είπε ότι είναι στενή και τεθλιμμένη· εσύ όμως αναζητάς την πλατιά; Και πώς αυτό δεν είναι παράλογο; Γι' αυτό δεν θα επιτύχεις τη ζωή, βαδίζοντας σε άλλη οδό, αλλά την απώλεια· διότι επέλεξες αυτήν που οδηγεί εκεί. Θέλεις να μιλήσω και να φέρω ως παράδειγμα αυτούς που ζουν μέσα στην τρυφή; Ας ανατρέξουμε από τους τελευταίους προς τους πρώτους. Ο πλούσιος που καίγεται στο καμίνι, οι Ιουδαίοι που ζούσαν για το στομάχι, των οποίων ο Θεός ήταν η κοιλιά, εκείνοι που μέσα στην έρημο αναζητούσαν συνεχώς την άνεση, γιατί καταστράφηκαν; Όπως ακριβώς και οι σύγχρονοι του Νώε, μήπως δεν χάθηκαν επειδή επέλεξαν αυτόν τον τρυφηλό και διεφθαρμένο βίο; Το ίδιο και οι κάτοικοι των Σοδόμων εξαιτίας της γαστριμαργίας· Διότι, λέει (η Γραφή), ζούσαν σπάταλα μέσα στην αφθονία των άρτων. Αυτό έχει ειπωθεί για τους κατοίκους των Σοδόμων. Εάν όμως η αφθονία των άρτων προκάλεσε τόσο μεγάλο κακό, τι θα μπορούσαμε να πούμε για τα άλλα εκλεκτά φαγητά; Ο Ησαύ δεν βρισκόταν μέσα στην άνεση; Και τι να πούμε για εκείνους τους υιούς του Θεού που είδαν τις γυναίκες και οδηγήθηκαν στον κρημνό; Τι να πούμε και για εκείνους που επιθυμούσαν μανιωδώς τους άρρενες; Και όλοι οι βασιλείς των εθνών, των Βαβυλωνίων, των Αιγυπτίων, δεν τερμάτισαν άσχημα τη ζωή τους; Δεν βρίσκονται στην κόλαση; Και τα σημερινά, πες μου, δεν είναι παρόμοια; Άκουσε τον Χριστό που λέει: Εκείνοι που φορούν τα μαλακά ενδύματα βρίσκονται στους οίκους των βασιλέων· ενώ εκείνοι που δεν φορούν τέτοια, βρίσκονται στους ουρανούς.

Και ο Χριστός έλεγε στους μαθητές του: Στον κόσμο θα έχετε θλίψη, αλλά να έχετε θάρρος· και πάλι: Εσείς θα κλάψετε και θα θρηνήσετε, ενώ ο κόσμος θα χαρεί· και πάλι: Στενή και τεθλιμμένη είναι η οδός. Βλέπεις παντού να επαινείται η θλίψη; Παντού να προβάλλεται ως κάτι το αναγκαίο για εμάς; Διότι, εάν στους εξωτερικούς αγώνες κανείς δεν θα μπορούσε να λάβει στεφάνι χωρίς αυτήν, εάν δηλαδή δεν οχύρωνε τον εαυτό του με κόπους και με στέρηση τροφών και με αυστηρή δίαιτα και με αγρυπνίες και με μύρια άλλα, πολύ περισσότερο ισχύει αυτό εδώ. Διότι ποιον θέλεις; Να αναφέρω τον βασιλιά;

Αν όμως θέλετε, ας εξετάσουμε το λεχθέν και από τις δύο πλευρές. Στενή και τεθλιμμένη, λέγει, είναι η οδός που οδηγεί στη ζωή. Ποιος λοιπόν βαδίζει τη στενή οδό, εκείνος που ζει μέσα στην τρυφή ή εκείνος που ζει στην πτώχεια; Εκείνος που είναι μόνος ή εκείνος που σηκώνει αμέτρητα φορτία; Ο νωθρός και χαλαρός ή εκείνος που φροντίζει και μεριμνά;

5. Εμείς όμως, που καταδεσμεύουμε τους εαυτούς μας με μύριες φροντίδες και φορτωνόμαστε μύρια βιωτικά φορτία, χάσκοντας και ζώντας χαλαρά, πώς περιμένουμε να βαδίσουμε τη στενή οδό; Δεν είπε απλώς ότι είναι στενή, αλλά εκφράζοντας θαυμασμό: «Πόσο στενή είναι η οδός», δηλαδή είναι εξαιρετικά στενή. Αυτό κάνουμε κι εμείς για εκείνα που θαυμάζουμε πολύ. Και πάλι λέει: «Τεθλιμμένη είναι η οδός που οδηγεί στη ζωή». Και ορθά την αποκάλεσε στενή. Διότι, όταν οφείλουμε να δώσουμε λόγο και για τα λόγια και για τις σκέψεις και για τις πράξεις και για τα πάντα, είναι όντως στενή. Την κάνουμε όμως εμείς ακόμη στενότερη, πλαταίνοντας και φαρδαίνοντας τους εαυτούς μας και απλώνοντας τα πόδια μας. Διότι η στενή οδός είναι δυσχερής για τον καθένα, προπάντων όμως για εκείνον που έχει παχύνει, ενώ εκείνος που καταπονεί και αδυνατίζει τον εαυτό του, ούτε καν θα αισθανθεί τη στενότητα· επομένως, εκείνος που έχει εξασκηθεί στο να θλίβεται, δεν θα δυσανασχετήσει όταν πιέζεται.

«Τέτοιους διωγμούς υπέμεινα», λέει, «και από όλους με έσωσε ο Κύριος. Και όλοι όσοι θέλουν να ζουν με ευσέβεια εν Χριστώ Ιησού, θα διωχθούν». Γʹ. Αλλά γιατί μιλώ γενικά για τον εαυτό μου; λέει· καθένας από όσους θέλουν να ζουν με ευσέβεια, θα διωχθεί. Ως διωγμούς εδώ εννοεί τις θλίψεις, τις οδύνες. Διότι δεν είναι δυνατόν άνθρωπος που βαδίζει την οδό της αρετής να είναι απαλλαγμένος από λύπη, θλίψη, οδύνη και πειρασμούς. Πώς θα μπορούσε άλλωστε, αυτός που βαδίζει τη στενή και τεθλιμμένη οδό; Αυτός που άκουσε ότι: «Στον κόσμο θα έχετε θλίψη»; Εάν σε εκείνη την εποχή έλεγε ο Ιώβ: «Πειρατήριο είναι η ζωή του ανθρώπου πάνω στη γη», πόσο μάλλον τότε; «Πονηροί δε άνθρωποι και απατεώνες», λέει, «θα προκόβουν προς το χειρότερο, εξαπατώντας και εξαπατώμενοι». Τίποτα από αυτά ας μην σε ταράζει, λέει, εάν εκείνοι μεν βρίσκονται σε ευημερία, εσύ δε σε πειρασμούς· τέτοια είναι η φύση του πράγματος.

Πόσες φροντίδες έχουν, πόσες οδύνες αυτοί που διαπεράστηκαν από τα πάθη, πες μου; Είναι αδύνατον να ειπωθεί. Γι' αυτό λέει: «Αυτά να τα αποφεύγεις, να επιδιώκεις δε τη δικαιοσύνη, την ευσέβεια, την πίστη, την αγάπη, την υπομονή, την πραότητα». Διότι από την αγάπη προέρχεται η πραότητα. «Αγωνίζου τον καλόν αγώνα». Εδώ επαινεί την παρρησία και την ανδρεία του· διότι με παρρησία, λέει, ομολόγησες ενώπιον όλων. Και του υπενθυμίζει επίσης την κατήχησή του: «Άδραξε», λέει, «την αιώνια ζωή». Επομένως, δεν υπάρχει ανάγκη μόνο για ομολογία, αλλά και για υπομονή, ώστε να εμμένει κανείς διαρκώς στην ομολογία, και ευλόγως για αγώνα σφοδρό και αμέτρητους ιδρώτες, ώστε να μην ανατραπεί· διότι πολλά είναι τα σκάνδαλα, πολλά τα εμπόδια. Γι' αυτό στενή και τεθλιμμένη είναι η οδός. Πρέπει, λοιπόν, από παντού να είναι κανείς συσπειρωμένος, από παντού πρέπει να είναι ετοιμοπόλεμος· διότι από παντού προβάλλουν αμέτρητες ηδονές που ελκύουν τα μάτια της ψυχής: οι ηδονές των σωμάτων, των χρημάτων, της τρυφής, της ραθυμίας, της δόξας, της οργής, της εξουσίας, της φιλαρχίας, και φαίνονται να έχουν όψεις λαμπρές και ελκυστικές, ικανές να παρασύρουν τους επιπόλαιους, αυτούς που δεν αγαπούν σφόδρα την αλήθεια· διότι αυτή είναι αυστηρή και σκληραγωγημένη, και δεν έχει τίποτα το επιφανειακά ευχάριστο. Γιατί άραγε;

Εισέλθετε από τη στενή πύλη, διότι πλατιά είναι η πύλη και ευρύχωρη η οδός που οδηγεί στην απώλεια, και πολλοί είναι εκείνοι που εισέρχονται από αυτήν. Και στενή είναι η πύλη και τεθλιμμένη η οδός που οδηγεί στη ζωή, και λίγοι είναι αυτοί που την βρίσκουν. Και όμως, μετά από αυτά έλεγε: Ο ζυγός μου είναι χρηστός, και το φορτίο μου είναι ελαφρύ· αλλά και σε όσα ελέχθησαν προσφάτως, το ίδιο υπονόησε. Πώς λοιπόν εδώ λέει ότι αυτή είναι στενή και τεθλιμμένη;

Μάλιστα, εάν προσέξεις, και εδώ αποδεικνύει ότι αυτή είναι πολύ ελαφριά, βατή και εύκολη. Και πώς, θα ρωτήσει κάποιος, η στενή και τεθλιμμένη οδός είναι εύκολη; Διότι είναι οδός και πύλη· όπως ακριβώς και η άλλη, έστω και αν είναι πλατιά, έστω και αν είναι ευρύχωρη, και αυτή οδός και πύλη είναι. Τίποτε όμως από αυτά δεν είναι μόνιμο, αλλά τα πάντα παρέρχονται, και τα λυπηρά και τα ευχάριστα του βίου. Και όχι μόνο για αυτόν τον λόγο είναι εύκολα όσα αφορούν την αρετή, αλλά και λόγω του τέλους τους γίνονται πάλι ευκολότερα.

Διότι στους αιρετικούς είναι δυνατόν πολλές φορές να βρει κανείς και ενάρετο βίο· σε αυτούς όμως, για τους οποίους μίλησα, με κανέναν τρόπο. Τι γίνεται λοιπόν, λέγει, εάν υποκρίνονται και σε αυτά; Αλλά θα ξεσκεπαστούν εύκολα. Διότι τέτοια είναι η φύση αυτού του δρόμου, τον οποίο παρήγγειλα να βαδίζουν, κοπιαστική και γεμάτη μόχθο· ο δε υποκριτής δεν θα επέλεγε ποτέ να κοπιάζει, παρά μόνο να επιδεικνύεται· γι' αυτό και ελέγχεται εύκολα. Επειδή, δηλαδή, είπε ότι «Λίγοι είναι αυτοί που την βρίσκουν», τους ξεχωρίζει και πάλι από εκείνους που δεν την βρίσκουν μεν, αλλά υποκρίνονται, παραγγέλλοντας να μην εξετάζουν μόνο αυτούς που φορούν προσωπεία, αλλά αυτούς που την ακολουθούν με αλήθεια. Και για ποιον λόγο δεν τους έκανε ολοφάνερους, λέγει, αλλά μας έβαλε στη διαδικασία της έρευνας; Για να γρηγορούμε και να βρισκόμαστε πάντοτε σε εγρήγορση, φυλαγόμενοι όχι μόνο από τους φανερούς, αλλά και από τους κρυφούς εχθρούς· αυτούς ακριβώς υπονοούσε και ο Παύλος όταν έλεγε ότι: «Με τα ωραία λόγια εξαπατούν τις καρδιές των ακάκων». Ας μην ταραζόμαστε, λοιπόν, όταν βλέπουμε πολλούς τέτοιους να υπάρχουν και σήμερα. Διότι και αυτό το είχε προείπει εξαρχής ο Χριστός.

Και για τον λόγο αυτόν σε ωφελεί πάλι τα μέγιστα, ετοιμάζοντας για σένα τα έπαθλα των μαρτύρων, και οδηγώντας σε ταχύτερα στο ακύμαντο λιμάνι, και παρέχοντάς σου την αφορμή για μεγαλύτερη αμοιβή, και προετοιμάζοντάς σε να αποκομίσεις κέρδος για την κοινή δίκη. Αυτό μάλιστα είναι το πιο θαυμαστό από όλα: ότι εκείνοι που επιβουλεύονται όχι μόνο δεν προκαλούν καμία βλάβη, αλλά καθιστούν ενδοξότερους όσους υφίστανται τις επιθέσεις τους. Τι θα μπορούσε άραγε να συγκριθεί με αυτό, το να επιλέξει κανείς έναν τέτοιον βίο, όπως είναι μόνο ο συγκεκριμένος; Διότι, επειδή ανέφερε ότι η οδός είναι στενή και τεθλιμμένη, παρηγορώντας στη συνέχεια τους κόπους, αποδεικνύει ότι η οδός αυτή διαθέτει πολλή ασφάλεια και πολλή αγαλλίαση, όπως ακριβώς και η αντίθετη οδός κρύβει πολλή σαθρότητα και ζημία.