Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 103:24

ΑΛΛΟ. Εάν ο Υιός είναι δημιούργημα, και ονομάζεται και είναι σοφία του Πατρός, ο οποίος δημιούργησε τα πάντα εν σοφία, τότε η σοφία δημιουργεί τον εαυτό της. Εάν όμως αυτό είναι άτοπο, ο Υιός, δηλαδή η σοφία του Πατρός, δεν είναι δημιούργημα, ώστε να μην κατασκευάζει η ίδια τον εαυτό της.

Αλλά συγχρόνως είναι βλάσφημο και ανόητο το να έχει κανείς τέτοια αντίληψη για τον Θεό. Βλάσφημο μεν, διότι ο Πατέρας δεν υπήρξε ποτέ χωρίς σοφία και στερημένος δύναμης· ανόητο δε πάλι για τον εξής λόγο. Διότι, ακόμη και αν ο Υιός έχει δημιουργηθεί, όπως ισχυρίζονται εκείνοι, έχει προφανώς δημιουργηθεί από τον Πατέρα. Αλλά ο Πατέρας, εάν στερούνταν συγχρόνως και δύναμη και σοφία, δεν θα έφερνε στην ύπαρξη έναν τόσο σπουδαίο Υιό, ώστε να ονομάζεται εικόνα και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του. Διότι, πώς θα ήταν δυνατόν να δημιουργηθεί χωρίς δύναμη και σοφία ο Υιός, που είναι ανώτερος από όλη την κτίση, τη στιγμή που η θεία Γραφή βεβαιώνει ότι και η κτίση, η οποία είναι τόσο κατώτερή Του, έχει δημιουργηθεί με σοφία και με τη δύναμη του Θεού; Και αν για το μικρότερο απαιτήθηκε η σοφία του δημιουργού ώστε να δημιουργηθεί άρτια, πώς δεν θα απαιτούνταν πολύ περισσότερο για το ανώτερο;

Ποιος είναι αυτός που μετέδωσε τη μία αναπνοή σε όλο το σώμα; Βλέπεις, άνθρωπε, τον τεχνίτη, βλέπεις τον σοφό δημιουργό. Αυτά σου ανέπτυξε διεξοδικά τώρα ο λόγος, ενώ αφέθηκαν κατά μέρος πάρα πολλά και μύρια άλλα, και μάλιστα τα ασώματα και τα αόρατα· ώστε αφενός να αποστραφείς εκείνους που βλασφημούν τον σοφό και αγαθό τεχνίτη, αφετέρου, μέσα από όσα ειπώθηκαν και διαβάζονται, και από όσα θα μπορούσες και ο ίδιος να βρεις ή να κατανοήσεις, και γνωρίζοντας τον δημιουργό αναλογικά από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων, κλίνοντας με ευσέβεια το γόνυ στον Ποιητή των όλων, των αισθητών εννοώ και των νοητών, όλων των ορατών και των αόρατων, με ευγνώμονα και δοξολογική γλώσσα, με αδιάλειπτα χείλη [και με την καρδιά] να ανυμνείς τον Θεό, λέγοντας: Πόσο θαυμαστά είναι τα έργα σου, Κύριε· τα πάντα τα εποίησες με σοφία. Διότι σε εσένα πρέπει η τιμή, η δόξα και η μεγαλωσύνη, τώρα και στους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Λοιπόν, το 〈ραβδί ή το κλαδί ή ο βλαστός〉 ήταν ο άνθρωπος του Σωτήρα μας που νοείται κατά σάρκα, ενώ ο Θεός Λόγος που κατοικούσε μέσα του φανερώνεται μέσα από όσα ακολουθούν, με τα οποία έχει ειπωθεί: 〈«και θα αναπαυθεί επάνω του το πνεύμα του Θεού, πνεύμα σοφίας και συνέσεως, πνεύμα βουλής και ισχύος, πνεύμα γνώσεως και ευσεβείας· και θα τον γεμίσει πνεύμα φόβου Θεού»〉· διότι μέσω αυτών υποδηλώνεται «το πλήρωμα της θεότητος» του Μονογενούς του Θεού, για το οποίο λένε οι Ευαγγελιστές: «από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε», και ο Απόστολος: «διότι σε αυτόν ευδόκησε να κατοικήσει σωματικώς όλο το πλήρωμα της θεότητος». Διότι, ενώ από τους υπόλοιπους προφήτες ‹ο καθένας είχε λάβει κάποιο ιδιαίτερο χάρισμα›, και από τους αποστόλους ομοίως ο καθένας μετείχε σε κάποιο μέρος «από το πλήρωμα», αυτός είχε «το πλήρωμα της θεότητος», το οποίο κανένας άνθρωπος δεν μπόρεσε ποτέ να χωρέσει, παρά μόνο εκείνος που προφητεύτηκε ότι 〈θα προέλθει από τη ρίζα του Ιεσσαί〉, στον οποίο κατοίκησε το 〈πνεύμα〉 του Θεού, για το οποίο λέει ο Απόστολος: «ο δε Κύριος είναι το 〈πνεύμα〉», 〈πνεύμα σοφίας και συνέσεως〉, και ‹〈σοφία〉› ήταν ο προϋπάρχων 〈Λόγος〉 του Θεού, ‹μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα›· «διότι τα πάντα με 〈σοφία〉 τα εποίησε», και «ο Θεός με τη 〈σοφία〉 θεμελίωσε τη γη», και κατά τον Απόστολο: «ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η 〈σοφία〉 του Θεού».

Ο Κύριος, όμως, δεν θα τον εγκαταλείψει στα χέρια του, ούτε θα τον καταδικάσει όταν κριθεί από αυτόν. Επιμένοντας στην προτροπή του λόγου του, μας παροτρύνει να γίνουμε ζηλωτές του δικαίου, απαριθμώντας τον πλούτο του. Διότι, εκτός από τα όσα έχουν λεχθεί, του ανήκει επιπλέον και τούτο: ο Θεός του χάρισε ένα μεγάλο δώρο, αν και είναι άνθρωπος, τη γνώση της αληθινής σοφίας. Διότι σοφία είναι η γνώση των θείων και των ανθρωπίνων πραγμάτων, μέσω της οποίας έγιναν τα πάντα· επειδή τα πάντα τα εποίησε με σοφία. Και αυτή είναι ο Θεός Λόγος, που ήταν εξαρχής με τον Θεό, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα. Τις φωνές, λοιπόν, και τους λόγους και τα διδάγματα αυτής της σοφίας εναπέθεσε ο Θεός στους ανθρώπους, ώστε να μην είναι αδρανής ο δίκαιος, ούτε άπρακτος και στερημένος από αγαθά· αλλά να έχει ταυτόχρονα το στόμα του τη μελέτη της ουράνιας σοφίας, της οποίας μεταλαμβάνοντας σαν από ουράνια τροφή, δυναμώνει πρώτα ο ίδιος την ψυχή του, και έπειτα τη χορηγεί και σε άλλους. Γι' αυτό έχει λεχθεί: Το στόμα του δικαίου θα μελετήσει σοφία, και η γλώσσα του θα λαλήσει κρίση.

Ο ήλιος γνώρισε τη δύση του. Έθεσες σκοτάδι και έγινε νύχτα· μέσα σε αυτήν θα περιφερθούν όλα τα θηρία του δάσους. Σκύμνοι (μικρά λιοντάρια) που ωρύονται για να αρπάξουν, και να ζητήσουν από τον Θεό την τροφή τους. Ανέτειλε ο ήλιος και θα συναχθούν, και στις φωλιές τους θα πλαγιάσουν. Θα εξέλθει ο άνθρωπος στο έργο του, και στην εργασία του έως το εσπέρας. Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε! Τα πάντα τα εποίησες με σοφία· γέμισε η γη από τη δημιουργία σου. Ο ήλιος γνώρισε τη δύση του, δηλαδή αυτήν που του έχει καθοριστεί από τον Ανώτερο (τον Θεό). Διότι ο ήλιος έμαθε μόνο να φωτίζει. Και όχι πάντοτε και διαρκώς, αλλά να είναι άρχοντας της ημέρας, ενώ τη νύχτα να παραχωρεί στα άστρα που λάμπουν κατά τη διάρκειά της το να εκτελούν τη δική τους πορεία· ώστε, όταν έλθει η νύχτα και επικρατήσει το σκοτάδι στη γη, να αποσυρθούν και να απομακρυνθούν τα ήμερα ζώα, ενώ όσα είναι άγρια θηρία, αυτά να βγουν για την αναζήτηση της φυσικής τους τροφής· στον κατάλληλο και αρμόζοντα σε αυτά χρόνο, δηλαδή στο διάστημα της νύχτας.

Ονομάζεται δε εδώ με την προσωνυμία της σοφίας πολύ εύλογα, δεδομένου ότι ο μόνος σοφός Πατέρας έχει καταθέσει σε αυτόν τις πάνσοφες και επιστημονικές θεωρίες και δυνάμεις των πάντων, και έχει δώσει υπόσταση στις φύσεις και συνάμα στις ουσίες όλων των δημιουργημάτων με πάνσοφο τρόπο μέσω των νοημάτων που υπάρχουν σε αυτόν, δημιουργώντας και κατευθύνοντας τα πάντα σοφά δι' αυτού, και αυτά που υπάρχουν, και αυτά που πρόκειται να υπάρξουν, και αυτά που προϋπήρχαν, ώστε δικαιολογημένα η θεολογία των Ψαλμών να αναφωνεί, μεταξύ άλλων, και το εξής: «πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε· τα πάντα με σοφία τα εποίησας». Έτσι και ο Δαβίδ, ο πατέρας του Σολομώντα, ο οποίος υπήρξε ταυτόχρονα βασιλιάς και προφήτης, γνωρίζει κάποιον αγαπητό του Θεού, και αυτόν, μετά τον ύψιστο Θεό, τον αναγορεύει ταυτόχρονα βασιλιά, χριστό και δεύτερο θεό στον 44ο Ψαλμό, πρεσβεύοντας και δοξάζοντας τα ίδια με εμάς περί του Χριστού. 〈〈Από τον 44ο Ψαλμό〉〉. «Εις το τέλος, υπέρ των αλλοιωθησομένων, προς σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού».

Εάν, λοιπόν, ερευνούσαμε για τον δημιουργικό θεό, υποστηρίζοντας ότι εκείνος που υπήρξε πρώτος θα έπρεπε να ενεργεί με διαφορετικό τρόπο, αυτή η προσέγγιση του λόγου θα φαινόταν ταιριαστή. Εάν όμως ο λόγος δεν αφορά τον δημιουργό, αλλά ερευνούμε για τον Πρώτο, αποκηρύσσω όσα λέχθηκαν και ας παραμείνουν εκείνα άρρητα, και θα προχωρήσω για να συλλάβω το νόημα, θηρεύοντας από άλλη κατεύθυνση. Προτού, ωστόσο, φτάσουμε στον λόγο της σύλληψης, ας συνομολογήσουμε μεταξύ μας μια παραδοχή που δεν επιδέχεται αμφισβήτηση, ότι δηλαδή ο μεν πρώτος Θεός παραμένει αδρανής από κάθε έργο και είναι βασιλιάς, ενώ ο δημιουργικός Θεός ηγεμονεύει πορευόμενος διαμέσου του ουρανού. Διαμέσου αυτού γίνεται και η δική μας πορεία, καθώς ο νους αποστέλλεται προς τα κάτω κατά την διέλευσή του σε όλους εκείνους που έχουν ταχθεί να κοινωνήσουν. Όταν, λοιπόν, ο Θεός βλέπει και είναι στραμμένος προς τον καθένα μας, συμβαίνει τότε να ζουν και να ζωογονούνται τα σώματα, τα οποία περιθάλπονται από τις ακτινοβολίες του Θεού· όταν όμως ο Θεός στρέφεται ξανά προς την δική του σκοπιά, αυτά αποσβήνονται, ενώ ο νους ζει απολαμβάνοντας ευδαίμονα βίο». Αυτά υποστηρίζει ο Νουμήνιος. Εσύ, όμως, παράβαλε προς αυτά τα λόγια από την προφητεία του Δαβίδ, τα οποία ψάλλονταν από παλιά στους Εβραίους με τον εξής τρόπο: «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε· τα πάντα με σοφία τα εποίησας. Πληρώθηκε η γη από την κτίση σου· τα πάντα προσδοκούν από εσένα, να τους δώσεις την τροφή τους στον κατάλληλο καιρό. Όταν εσύ τους τη δώσεις θα τη συλλέξουν, και όταν ανοίξεις το χέρι σου τα πάντα θα πληρωθούν από αγαθότητα».

Αυτό όμως που έγινε σύμφωνα με τον λόγο της σοφίας με τη δύναμη του Δημιουργού, μνημονεύθηκε από τον Μωυσή ως προστακτικός λόγος του Θεού: «Είπε ο Θεός, Ας γίνει φως, και έγινε φως». Διότι ως προς τον Θεό, τουλάχιστον κατά τη δική μας αντίληψη, το έργο είναι λόγος. Επειδή το καθετί που γίνεται, γίνεται με λόγο· και τίποτα το άλογο, το τυχαίο και το αυτόματο δεν νοείται ανάμεσα σε όσα έχουν λάβει την ύπαρξή τους από τον Θεό. Αλλά πρέπει να πιστεύουμε ότι σε καθένα από τα όντα ενυπάρχει κάποιος λόγος σοφός και δημιουργικός, έστω κι αν αυτό υπερβαίνει τη δική μας αντίληψη. Το τι λοιπόν είπε ο Θεός, επειδή μια τέτοια έκφραση είναι παραστατική του λόγου, θα το κατανοήσουμε με θεοπρεπή τρόπο, όπως νομίζω, ανάγοντας το ρητό στον ενυπάρχοντα λόγο της κτίσης. Διότι έτσι και ο μέγας Δαβίδ μας εξήγησε τέτοιου είδους εκφράσεις, λέγοντας: «Τα πάντα εν σοφία εποίησας». Επειδή τα προστακτικά λόγια της δημιουργίας των όντων, τα οποία καταγράφηκαν από τον Μωυσή ως προερχόμενα από τη θεία φωνή, αυτά ο Δαβίδ τα ονόμασε σοφία που ενοράται μέσα στα δημιουργήματα. Γι' αυτό και λέει ότι οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, αναφερόμενος δηλαδή στη δημιουργική σοφία που φανερώνεται σε αυτούς μέσω της αρμονικής τους περιφοράς, η οποία λειτουργεί αντί για λόγο σε όσους έχουν γνώση. Διότι, λέγοντας ότι οι ουρανοί διηγούνται και το στερέωμα αναγγέλλει, διορθώνει όσους προσλαμβάνουν τα λεγόμενα με πιο υλικό τρόπο και οι οποίοι ίσως προσδοκούν να ακούσουν ήχο φωνής και έναρθρο λόγο από τη διήγηση των ουρανών, με βάση τα όσα αναφέρει.

Γι' αυτό και ο μακάριος Δαβίδ, αφού κάποτε προσήλωσε τον νου του στη μεγαλοπρέπεια της κτίσεως και πλημμύρισε η ψυχή του από απερίγραπτο θαυμασμό, αναφώνησε εκείνο που ψάλλεται από όλους: «Πόσο μεγαλειώδη είναι τα έργα σου, Κύριε· τα πάντα τα δημιούργησες με σοφία». Διότι τη μεν σοφία την κατανόησε, την τέχνη όμως της σοφίας δεν την ανακάλυψε.

Ο λόγος μάς εκπαιδεύει δογματικά σε πολλά με λίγα λόγια. Πρώτον μεν, αυτό ακριβώς που αποφαίνεται και ο μέγας Παύλος, ότι τα πάντα προέρχονται από τον Θεό και Ένας είναι ο Θεός ο Πατέρας από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και κανένα από τα όντα δεν υπάρχει που να μην έχει την ύπαρξή του δι' Εκείνου και εξ Εκείνου (διότι τα πάντα, λέγει, έγιναν δι' Αυτού και χωρίς Αυτόν δεν έγινε τίποτε· αλλά, επειδή ο Θεός εποίησε τα πάντα, είναι πάρα πολύ καλά. Διότι τα πάντα τα εποίησε με σοφία)· έδωσε δε στη λογική φύση τη χάρη του αυτεξουσίου και της πρόσθεσε την ικανότητα να επινοεί όσα επιθυμεί, προκειμένου να έχει πεδίο δράσης η δική μας ελεύθερη βούληση και να μην είναι το αγαθό καταναγκαστικό και ακούσιο, αλλά να γίνει κατόρθωμα της προαιρέσεως. Ενώ δε αυτό το αυτεξούσιο κίνημα μάς οδηγεί κυριαρχικά προς ό,τι νομίζουμε καλό, βρέθηκε κάποιος μέσα στη φύση των όντων ο οποίος έκανε κακή χρήση αυτής της εξουσίας και, κατά τη φωνή του Αποστόλου, έγινε εφευρέτης κακών· αυτός, ως προς το ότι και ο ίδιος προέρχεται από τον Θεό είναι αδελφός μας, επειδή όμως εκούσια εξέπεσε από τη μετοχή στο αγαθό, εισάγοντας για πρώτη φορά την είσοδο των κακών και γινόμενος πατέρας του ψεύδους, έθεσε τον εαυτό του στη θέση του εχθρού απέναντι σε όλους εκείνους των οποίων ο σκοπός της προαιρέσεως αποβλέπει προς το καλύτερο.

Και ποιος είναι τέτοιος οικοδόμος ναού, ο οποίος θέτει τα θεμέλιά του στα άγια όρη, δηλαδή στους προφήτες και τους αποστόλους, και εποικοδομεί, όπως λέει ο απόστολος, επάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών τους ζωντανούς και έμψυχους λίθους, οι οποίοι, σύμφωνα με τον προφητικό λόγο, κυλούν από μόνοι τους προς την αρμονία των τοίχων, ώστε, αφού συναρμοστούν στην ενότητα της πίστεως και στον σύνδεσμο της ειρήνης, να αυξήσουν δι' αυτών τον άγιο ναό, για να γίνει κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι; Ότι δε και ο Σολομών με τη δική του σοφία φανερώνει την αληθινή σοφία, κανείς δεν θα μπορούσε να φέρει αντίρρηση, αν αποβλέπει και στην ιστορία και στην αλήθεια· διότι για εκείνον μεν μαρτυρείται από την ιστορία ότι ξεπέρασε τα όρια της ανθρώπινης σοφίας, έχοντας χωρέσει τη γνώση των πάντων στο πλάτος της καρδιάς του, ώστε και αυτούς που προηγήθηκαν να ξεπεράσει και για τους μεταγενέστερους να παραμείνει απλησίαστος, ενώ ο Κύριος κατά τη δική Του φύση είναι κατ' ουσίαν αυτό ακριβώς που είναι, δηλαδή αλήθεια και σοφία και δύναμη. Γι' αυτόν τον λόγο, όταν ο Δαβίδ είπε ότι τα πάντα έγιναν εν σοφία, ο θείος απόστολος, ερμηνεύοντας τον προφήτη, λέει ότι τα πάντα κτίστηκαν εν Αυτώ, θεωρώντας ότι ο προφήτης εννοούσε Εκείνον μέσω της λέξεως «σοφία».

Διότι, λέει, έστρεψα την προσοχή μου στο να δω τη σοφία. Και προκειμένου να διακρίνω με ακρίβεια το ποθούμενο, είδα προηγουμένως και την παραφορά και την αφροσύνη. Διότι από την αντιπαραβολή προς το αντίθετο, γίνεται ακριβέστερη η θεώρηση όσων μελετώνται. Τη σοφία, μάλιστα, την ονομάζει και βουλή λέγοντας: «Διότι ποιος είναι ο άνθρωπος που θα ακολουθήσει τα ίχνη της βουλής, σε όλα όσα αυτή εποίησε;» Διδάσκει, λοιπόν, ποια είναι η ανθρώπινη σοφία, ότι δηλαδή το να ακολουθεί κανείς την όντως σοφία —την οποία ονομάζει και βουλή που δημιουργεί τα αληθινά και υπαρκτά όντα και όχι εκείνα που θεωρούνται μέσα στη ματαιότητα— αυτό αποτελεί το κεφάλαιο της ανθρώπινης σοφίας. Η δε όντως σοφία και βουλή δεν είναι τίποτε άλλο, κατά τη δική μου τουλάχιστον άποψη, παρά η σοφία που προνοεί για το σύμπαν. Και αυτή είναι η σοφία μέσω της οποίας ο Θεός εποίησε τα πάντα, καθώς λέει ο προφήτης: «Τα πάντα εν σοφίᾳ ἐποίησας», και ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού, διά της οποίας τα πάντα δημιουργήθηκαν και διακοσμήθηκαν. Εάν λοιπόν η ανθρώπινη σοφία συνίσταται στο να εμβαθύνει κανείς στα αληθινά έργα της όντως σοφίας και βουλής, και εάν έργο εκείνης της βουλής, δηλαδή της σοφίας, κατά τη δική μου κρίση, είναι η αφθαρσία και η μακαριότητα της ψυχής, καθώς και η ανδρεία, η δικαιοσύνη, η φρόνηση και κάθε όνομα και νόημα που νοείται σύμφωνα με την αρετή, τότε ίσως κατ' ακολουθίαν οδηγούμαστε με αυτόν τον τρόπο στη γνώση των αγαθών.

Επομένως, επειδή ακριβώς υπάρχει και κάποιο σωτήριο πένθος, καθώς απέδειξε ο λόγος, ακούστε εσείς που παρασύρεστε εύκολα προς το πάθος της λύπης, ότι δεν απαγορεύουμε τη λύπη, αλλά αντί για την κατακριτέα συμβουλεύουμε την αγαθή. Μη λυπάστε, λοιπόν, με τη λύπη του κόσμου που κατεργάζεται τον θάνατο, όπως λέει ο απόστολος, αλλά με την κατά Θεόν λύπη, της οποίας το τέλος είναι η σωτηρία της ψυχής. Διότι το δάκρυ που χύνεται άσκοπα και μάταια για τους κεκοιμημένους, ίσως γίνεται και αιτία καταδίκης για εκείνον που διαχειρίζεται κακά το ωφέλιμο. Εάν, πράγματι, γι' αυτόν τον σκοπό εμφύτευσε στη φύση μας αυτή τη διάθεση για λύπη Εκείνος που δημιούργησε τα πάντα με σοφία, ώστε αυτή να είναι μέσο κάθαρσης από την προϋπάρχουσα κακία και εφόδιο για τη συμμετοχή στα προσδοκώμενα αγαθά, ίσως εκείνος που χύνει μάταια και ανώφελα το δάκρυό του να κατηγορηθεί στον ίδιο του τον Κύριο, σύμφωνα με τον ευαγγελικό λόγο, ως κακός οικονόμος που σκορπά άσκοπα τον πλούτο που του εμπιστεύθηκαν. Επειδή καθετί που χρησιμεύει για το καλό είναι πλούτος, που συγκαταλέγεται στα πολύτιμα κειμήλια. Δεν θέλω, λοιπόν, να αγνοείτε, αδελφοί, σχετικά με τους κεκοιμημένους αυτά που έχουμε διδαχθεί, καθώς και οποιοδήποτε άλλο δίδαγμα αποκαλύπτεται επιπλέον από το Άγιο Πνεύμα στους τελειοτέρους, για να μη λυπάστε όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα.

Διότι, αν τίποτε από όσα γίνονται στον κόσμο δεν γίνεται χωρίς τον Θεό, και τα πάντα εξαρτώνται από τη θεία θέληση, και το θείο είναι σοφό και προνοητικό, τότε οπωσδήποτε υπάρχει κάποιος λόγος και σε αυτά, ο οποίος φέρει τα γνωρίσματα τόσο της σοφίας όσο και της προνοητικής μέριμνας του Θεού· διότι το να γίνεται κάτι στην τύχη και παράλογα δεν θα μπορούσε να είναι έργο του Θεού, επειδή ίδιον του Θεού είναι, καθώς λέει η Γραφή, το να δημιουργεί τα πάντα με σοφία. Ποιο είναι λοιπόν το σοφό σε εκείνη την περίπτωση; Εισήλθε στη ζωή ο άνθρωπος μέσω της γέννησης, εισέπνευσε τον αέρα, άρχισε το ζην με κλάμα, προσέφερε στη φύση το δάκρυ, έκανε την αρχή του βίου με θρήνους, προτού να γευθεί κάποια από τις χαρές της ζωής· προτού να δυναμώσουν οι αισθήσεις, όντας ακόμη χαλαρός ως προς τη σύνδεση των μελών, τρυφερός, ρευστός και αδιάρθρωτος, και γενικά προτού καν γίνει άνθρωπος (εάν βέβαια γνώρισμα του ανθρώπου είναι το χάρισμα της λογικής, και αυτός δεν έχει ακόμη δεχθεί μέσα του τον λόγο), αυτός, που δεν διαφέρει σε τίποτε από το έμβρυο που συγκρατείται ακόμη στη μητρική μήτρα παρά μόνο στο ότι βγήκε στον αέρα, ευρισκόμενος σε αυτή την ηλικία διαλύεται διά του θανάτου, είτε επειδή εγκαταλείφθηκε, είτε επειδή καταπνίγηκε, είτε επειδή από μόνος του, λόγω ασθένειας, έπαυσε να ζει· τι πρέπει να σκεφθούμε για αυτόν; Πώς πρέπει να αντιμετωπίζουμε όσους έχουν πεθάνει κατ' αυτόν τον τρόπο; Άραγε θα αντικρίσει και εκείνη η ψυχή τον Κριτή; Θα παραστεί μαζί με τους άλλους στο Βήμα; Θα υποβληθεί σε κρίση για τα πεπραγμένα του βίου;

ΣΤΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟ ΤΗΣ ΠΑΝΑΧΡΑΝΤΟΥ ΔΕΣΠΟΙΝΑΣ ΗΜΩΝ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΚΑΙ ΑΕΙΠΑΡΘΕΝΟΥ ΜΑΡΙΑΣ Ο ψαλμωδός προφήτης, απαριθμώντας τα είδη της κτίσεως και καθορώντας σε αυτά τη σοφία του Θεού, έχοντας κυριευθεί ολόκληρος από τον θαυμασμό, εν μέσω της συγγραφής αναφώνησε: «πόσο εμεγαλύνθησαν τα έργα σου, Κύριε, τα πάντα εν σοφία εποίησας». Σε εμένα δε τώρα, ποιος λόγος θα είναι κατάλληλος ως ύμνος, καθώς προσπαθώ να εξαγγείλω κατά δύναμη την εν σαρκί επιφάνεια του Λόγου που έκτισε τα πάντα; Διότι, αν τα όντα είναι γεμάτα από θαύμα και το ότι αυτά προήλθαν από τη μη ύπαρξη στην ύπαρξη αποτελεί γεγονός θείο και πολυύμνητο, πόσο πιο θαυμαστό και πιο θείο, και πόσο πιο αναγκαίο είναι να υμνείται από εμάς το να γίνει ένα από τα όντα Θεός, και όχι απλώς Θεός, αλλά ο όντως ων Θεός, και μάλιστα τη δική μας φύση, η οποία ούτε μπόρεσε ούτε θέλησε να διαφυλάξει εκείνο για το οποίο πλάστηκε, και για τον λόγο αυτόν δικαίως απωθήθηκε στα κατώτατα της γης; Τόσο μεγάλο και θείο, απόρρητο και ακατανόητο είναι το να γίνει η δική μας φύση ομόθεη και μέσω αυτής να μας χαριστεί η επάνοδος προς το ανώτερο, ώστε ακόμη και στους αγίους αγγέλους και στους ανθρώπους, αλλά και στους ίδιους τους προφήτες, μολονότι έβλεπαν δια του Πνεύματος, να παραμένει όντως άγνωστο, αποτελώντας μυστήριο κρυμμένο από τους αιώνες. Και τι να λέω για την εποχή πριν πραγματοποιηθεί;

«Εξελεύσεται»: Καθένας λοιπόν από τους ανθρώπους θα εξέλθει στο έργο των αρετών για να εργαστεί και να πράξει τις εντολές Του. Είναι δε και οι απόστολοι, οι οποίοι εξήλθαν για την εργασία του ευαγγελικού κηρύγματος. Το έργο τους παραμένει έως τη συντέλεια του αιώνα. Διότι αυτή είναι η εσπέρα που έρχεται για όλους. «Καὶ ἐπὶ τὴν ἐργασίαν»: Διότι μέχρι τον θάνατο λοιπόν δεν μπορεί να αμελεί το αγαθό έργο ο πιστός άνθρωπος. Και «εσπέρα» ονομάζει τον θάνατο. «Ως εμεγαλύνθη»: Έκπληκτος ο προφήτης μπροστά στη δόξα του Θεού, θαυμάζει τα μυστήρια και τα θαυμαστά, τα οποία ο Θεός έπραξε για χάρη του ανθρώπου. «Επληρώθη»: Η αισθητή γη, διότι μέσα σε αυτήν έκανε πολλά θαύματα· αλλά και η νοητή γη, που είναι ο άνθρωπος, γέμισε από τη χάρη, την οποία του παρέσχε με την παρουσία Του ο Θεός Λόγος. «Αύτη η θάλασσα»: Ως θάλασσα ονομάζει τον βίο, ο οποίος είναι στ' αλήθεια μεγάλος και πλατύς, εφόσον τα πάντα περιέχει και τα καταπίνει. «Εκεί ερπετά»: Διότι διαφορετικά και αναρίθμητα είναι τα είδη των ανθρώπων, οι οποίοι τρέφονται μέσα σε αυτήν σαν τα ερπετά. «Ζώα»: Πλούσιοι και φτωχοί, υψηλοί και ταπεινοί, δούλοι και αφέντες. «Εκεί πλοία»: Είναι οι Εκκλησίες, οι οποίες πλέουν μέσα στο πέλαγος του βίου και μέσα στις οποίες διασώζονται οι πιστοί. «Δράκων»: Εννοεί τον διάβολο· διότι εμπαίζεται από τις Εκκλησίες, δηλαδή καταπατάται. Διότι μέσα σε αυτές η κεφαλή του αποκόπηκε μέσω των αγίων.

Όπως όταν λέει: Πόσο αγαθός είναι ο Θεός του Ισραήλ προς τους ευθείς στην καρδιά. Και πάλι: Πόσο μεγαλοπρεπή είναι τα έργα σου, Κύριε, τα πάντα τα εποίησες με σοφία. Τον όρκο, εξάλλου, να τον κατανοήσεις ως την αμετάκλητη απειλή του Θεού. Διότι, επειδή σε εμάς δεν επιτρέπεται να αλλάξουμε γνώμη όταν έχουμε ορκιστεί, όσα ο Θεός έχει υποσχεθεί ή έχει απειλήσει και δεν τα μεταβάλλει πλέον, για αυτά λέγεται ότι έχει ορκιστεί. Τι, λοιπόν, ορκίστηκε; Ότι δεν θα εισέλθει ο λαός των Ιουδαίων στην κατάπαυσή Του, το οποίο και πραγματοποιήθηκε σε εκείνους, οι οποίοι συνέβη να Τον παροργίσουν στην έρημο. Διότι εκείνοι, πέφτοντας νεκροί στην έρημο, δεν έλαβαν την κληρονομιά της γης της επαγγελίας. Για αυτό και ο προφήτης έκανε μνεία και της όντως καταπαύσεως, δηλαδή του μέλλοντος αιώνος.

Τι θέλει λοιπόν να υμνήσει; Τη δόξα και τη μεγαλοπρέπεια του Θεού· δηλαδή τα μεγάλα και εξόχως δεδοξασμένα θαύματα του Θεού, για τα οποία έλεγε: «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε! Τα πάντα τα εποίησες με σοφία». «Για να υμνήσω τη δόξα σου.» Μεγαλοπρέπεια ονομάζει το Πνεύμα· διότι εν αυτώ γίνονται τα μεγάλα θαύματα και τα κατορθώματα του Θεού. Και «όλη την ημέρα» εννοεί ολόκληρο τον βίο μας. «Διότι είπαν οι εχθροί μου σε εμένα.» Οι δαίμονες παραφυλάσσουν τις ψυχές μας, όχι για καλό, αλλά για κακό, επιτηρώντας τες, ώστε να τις παγιδεύσουν στήνοντας ενέδρα· διότι αυτοί, όταν, παρακολουθώντας μας εξαιτίας της αμαρτίας, μας δουν να έχουμε εξασθενήσει ως προς τα αγαθά έργα, θεωρώντας μας εγκαταλελειμμένους από τον Θεό, θέλουν με ομοφωνία όχι μόνο να μας καταδιώξουν, αλλά και σπεύδουν να μας αιχμαλωτίσουν· διότι νομίζουν ότι δεν υπάρχει κανείς για να μας γλιτώσει. «Θεέ μου, μη μακρύνεις από εμένα.» Και πώς ο Θεός που είναι υπεράνω όλων και εντός όλων μακραίνει, παρά μόνο όταν εμείς πράττουμε έργα ανάξια της παρουσίας του; Όπως ακριβώς έλεγε προς τους Ιουδαίους διαμέσου της προφητικής γλώσσας: «Οι αμαρτίες σας στέκονται ως εμπόδιο ανάμεσα σε εσάς και τον Θεό». «Επλεόνασας σε εμένα τη μεγαλωσύνη.» Μεγαλωσύνη του Θεού είναι η συγκατάβασή του προς εμάς· διότι ως μέγιστος παραμένει μέγας, και συγκαταβαίνει στους μικρούς.

Και πολύ δικαιολογημένα, επειδή η ανάσταση του Χριστού έδωσε θάρρος στους πραγματικούς ανθρώπους, και τους προέτρεψε να εργάζονται το προσήκον έργο τους μέχρι το εσπέρας, δηλαδή μέχρι το τέλος του βίου, τουτέστιν την αρετή· διότι αυτήν ακριβώς μας έδωσε ο Θεός για να εργαζόμαστε. «Πόσο μεγαλειώδη έγιναν τα έργα σου, Κύριε.» Εκπλήσσεται για τα προαναφερθέντα μυστήρια του Θεού που πραγματοποιήθηκαν με πολλή και μεγάλη σοφία, την οποία, επειδή είναι υπερβάλλουσα και άκρως απόκρυφη, κανείς από τους άρχοντες αυτού του αιώνα δεν γνώρισε. Διότι, αν την είχαν γνωρίσει, δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξης, όπως λέει ο Παύλος. «Γέμισε η γη από την κτίση σου.» Δηλαδή, από τον εγκαινιασμό και την ανανέωση.

Αναζητούσαμε πώς από την αρχή ο Θεός μας προνοούσε για το ανθρώπινο γένος και πώς το δίδασκε όσα του ήταν ωφέλιμα, χωρίς να υπάρχουν γράμματα ούτε να έχουν δοθεί οι Γραφές· και αποδεικνύαμε ότι μέσω της θεωρίας της κτίσεως το καθοδήγησε προς τη δική Του θεογνωσία· τότε που, πιάνοντάς σας όχι από το χέρι, αλλά από τη διάνοια, σας περιέφερα παντού μέσα στην κτίση, δείχνοντάς σας τον ουρανό και τη γη, τη θάλασσα και τις λίμνες, τις πηγές και τους ποταμούς, τα απέραντα πελάγη και τα λιβάδια, τους παραδείσους, τα φουντωτά σπαρτά και τα δέντρα που βρίθουν από καρπούς, καθώς και τις βουνοκορφές που καλύπτονται από δάση· τότε που σας μίλησα εκτενώς και για τους σπόρους, και για τα βότανα, και για τα άνθη, και για τα φυτά, τα καρποφόρα και τα άκαρπα, και για τα άλογα ζώα, ήμερα και άγρια, ένυδρα, χερσαία και αμφίβια, για εκείνα που σχίζουν τον αέρα, για εκείνα που σύρονται στο χώμα, αλλά και για τα ίδια τα στοιχεία του σύμπαντος, και για το καθένα από αυτά αναφωνούσαμε όλοι μαζί, καθώς η διάνοιά μας ατονούσε μπροστά στον άπειρο πλούτο και αδυνατούσε να κατανοήσει τα πάντα: «Ως εμεγαλύνθη τα έργα σου, Κύριε· πάντα εν σοφία εποίησας».

Αληθινά, 〈«πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε· τα πάντα εν σοφία〉 〈*〉 〈***〉 〈εποίησας»〉. Αναλογίσου [δε] τον Αδάμ να αγάλλεται ενδυόμενος και να ονειδίζει σφοδρά το θηρίο 〈***〉 [Και] γεμάτος χαρά να λέει: «Παμπόνηρε, τι ωφελήθηκες που με σύλησες;»

Διότι, εάν ο μακάριος προφήτης Δαβίδ, έχοντας κατανοήσει την αρμονική διάταξη των ορατών πραγμάτων, αναφωνούσε λέγοντας: «Πόσο μεγαλειώδη είναι τα έργα σου, Κύριε· τα πάντα τα εποίησας με σοφία» – ένας άνδρας που αξιώθηκε τόσης χάρης του Πνεύματος και καταξιώθηκε να γνωρίσει τα άδηλα και τα κρύφια της σοφίας Του –, τι θα μπορούσαμε να πούμε εμείς, που είμαστε χώμα και στάχτη, και που οφείλουμε αδιαλείπτως να σκύβουμε το κεφάλι και να εκπλησσόμαστε μπροστά στην άφατη φιλανθρωπία του Δεσπότη των πάντων;

Διότι δεν δημιούργησε μόνο τον ουρανό, αλλά και τη γη· όχι μόνο τη γη, αλλά και τον ήλιο· όχι μόνο τον ήλιο, αλλά και τη σελήνη· όχι μόνο τη σελήνη, αλλά και τα άστρα· όχι μόνο τα άστρα, αλλά και τον αέρα· όχι μόνο τον αέρα, αλλά και τα σύννεφα· όχι μόνο τα σύννεφα, αλλά και τον αιθέρα· όχι μόνο τον αιθέρα, αλλά και λίμνες, και πηγές, και ποταμούς, και όρη, και κοιλάδες, και λόφους, και λιβάδια, και κήπους, και σπόρους, και φυτά, ποικίλα είδη βοτάνων, και διάφορα σχήματα, και διάφορες ενέργειες, και διάφορες φύσεις, τα οποία θα μπορούσε να δει κανείς περιφερόμενος παντού στον κόσμο. Και διατρέχοντας με τον νου του το σώμα της οικουμένης, θα πει μαζί με τον Προφήτη: «Πόσο εμεγαλύνθησαν τα έργα σου, Κύριε. Τα πάντα εν σοφία τα εποίησας». Επομένως, εάν θέλεις να δεις θέατρο, εγκατέλειψε εκείνο το σατανικό και έλα σε τούτο το πνευματικό· εάν θέλεις να ακούσεις λύρα, άφησε εκείνη τη μελωδία και, συγκεντρώνοντας την ένταση της διάνοιάς σου, έλα σε αυτήν που διεγείρει το φρόνημά σου και χαλυβδώνει τη σκέψη σου. Παρατήρησε τους διάφορους φθόγγους και τις εναλλασσόμενες χορδές, που αναπέμπουν από παντού μία και παναρμόνια μελωδία προς τον αριστοτέχνη Θεό. Διότι, σαν κάποιος πνευματικός ήχος που συντίθεται από διάφορους φθόγγους, έχει μία και μόνη μελωδία: τη δοξολογία προς τον Δημιουργό· και ηχούν μεν από μόνες τους οι χορδές, ηχούν όμως και η μία μαζί με την άλλη.

Τι λοιπόν θα πούμε γι' αυτήν; Διότι δεν είναι κακή, αλλά και ωραία και αποτελεί δείγμα της σοφίας, της δυνάμεως και της φιλανθρωπίας του Θεού. Άκουσε, λοιπόν, πώς τη θαυμάζει ο προφήτης, λέγοντας: «Πόσο μεγαλειώδη είναι τα έργα σου, Κύριε! Τα πάντα τα εποίησες εν σοφία»· δεν αναφέρθηκε στο καθένα ξεχωριστά, αλλά υποχώρησε μπροστά στο ακατάληπτο της σοφίας του Θεού. Και για το ότι σκοπίμως την εποίησε τόσο ωραία και μεγάλη, άκουσε κάποιον να λέει ότι «Από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων, αναλογικά, γίνεται αντιληπτός ο Δημιουργός τους»· άκουσε και τον Παύλο που λέει: «Διότι τα αόρατα γνωρίσματά του, από την κτίση του κόσμου, βλέπονται καθαρά, επειδή γίνονται κατανοητά μέσω των δημιουργημάτων». Διότι ο καθένας από αυτούς υπαινίχθηκε με όσα είπε, ότι αυτή μας καθοδηγεί προς τη θεογνωσία· ότι αυτή μας κάνει να αναγνωρίζουμε τον Δεσπότη.

γ΄. Και πώς μπορούν τα εντός ημών να ευλογούν τον Θεό; Φωνή δεν έχουν, στόμα δεν έχουν, γλώσσα δεν έχουν. Διότι η μεν ψυχή μπορεί· τα εντός μας όμως πώς μπορούν, εφόσον δεν έχουν ούτε φωνή, ούτε γλώσσα, ούτε στόμα, να ευλογούν τον Θεό; Όπως ακριβώς «Οι ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού». Διότι, όπως ακριβώς οι ουρανοί δεν έχουν γλώσσα, ούτε στόμα, ούτε χείλη, αλλά εκπλήσσοντας τους θεατές με την ομορφιά της όψης τους, τους παρακινούν μέσω του θαυμασμού στην εξύμνηση Εκείνου που τους δημιούργησε· έτσι ακριβώς και όλα τα εντός ημών, εάν τα εξετάσεις με τον λογισμό, εάν δεις τη διαφορά της ποιότητας, της ενέργειας, της δύναμης, της συμφωνίας, της διάπλασης, της θέσης, του αριθμού, της αρμονίας, θα αναφωνήσεις εκείνο το προφητικό ρητό: «Ως εμεγαλύνθη τα έργα σου, Κύριε! πάντα εν σοφία εποίησας». Είδες πώς τα έγκατα ευλογούν τον Θεό χωρίς φωνή και στόμα και γλώσσα; Για ποιο λόγο λοιπόν συνομιλεί με την ψυχή; Ώστε, όταν η γλώσσα ομιλεί, εκείνη να μην περιπλανάται, πράγμα που πολλές φορές παθαίνουμε και στις προσευχές και στις υμνωδίες· ώστε να υπάρχει συμφωνία και από τις δύο πλευρές. Διότι, όταν προσευχόμενος δεν ακούς τα λόγια του Θεού, πώς ο Θεός θα ακούσει τη δέησή σου; Όταν λοιπόν λέγει: «Αίνει, η ψυχή μου, τον Κύριον», αυτό εννοεί: από μέσα, από τα βάθη της καρδιάς ας αναπέμπονται οι ικεσίες.

Αναλογίσου την ωραιότητα του ουρανού, πόσο χρόνο υπάρχει και δεν αμαυρώθηκε, αλλά, σαν να κατασκευάστηκε σήμερα, έτσι ακτινοβολεί και είναι λαμπρός· αναλογίσου τη δύναμη της γης, πώς δεν ατόνησε η μήτρα της γεννώντας επί τόσο πολύ χρόνο. Αναλογίσου τις πηγές, πώς αναβλύζουν, και δεν στέρεψαν από τότε που δημιουργήθηκαν, ρέοντας αδιάκοπα όλη την ημέρα και τη νύχτα· αναλογίσου τη θάλασσα, η οποία, παρότι δέχεται τόσους ποταμούς, δεν ξεπέρασε τα όριά της. Αλλά μέχρι πότε θα κυνηγούμε τα ανέφικτα; Για το καθένα από όσα ειπώθηκαν αξίζει να λέμε: «Πόσο μεγαλειώδη είναι τα έργα σου, Κύριε! Τα πάντα τα δημιούργησες με σοφία». Αλλά ποιο είναι το σοφό επιχείρημα των απίστων, όταν τους αναλύσουμε όλα αυτά, το μέγεθος, την ωραιότητα της κτίσεως, τη δαψίλεια, την αφθονία που υπάρχει στα πάντα; Αυτό ακριβώς είναι λοιπόν, λένε, το κυριότερο έγκλημα, ότι δηλαδή ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο τόσο ωραίο και μεγάλο· διότι αν ο Θεός δεν τον είχε δημιουργήσει ωραίο και μεγάλο, δεν θα τον είχαμε θεοποιήσει· τώρα όμως, έχοντας εκπλαγεί από το μέγεθός του και θαυμάζοντας την ωραιότητά του, νομίσαμε ότι είναι θεός. Αλλά αυτός ο ισχυρισμός είναι έωλος. Διότι το ότι ούτε το μέγεθος ούτε η ωραιότητα αποτελούν την αιτία της ασέβειας, αλλά η δική τους άνοια, το αποδεικνύουμε εμείς οι οποίοι δεν πάθαμε ποτέ τίποτε παρόμοιο. Για ποιον λόγο, δηλαδή, εμείς δεν τον θεοποιήσαμε; Δεν τον βλέπουμε με τα ίδια μάτια; Δεν απολαμβάνουμε τα ίδια αγαθά της κτίσεως όπως ακριβώς και εκείνοι;

Διότι, επειδή γίναμε θνητοί και βρεθήκαμε σε πολλές ανάγκες, ούτε και έτσι μας εγκατέλειψε, αλλά και εδώ μας έδωσε κατάλληλο κατάλυμα για τον ενδιάμεσο χρόνο και γέμισε τη γη με τόσα πολλά δείγματα της φιλανθρωπίας του, ώστε να μην είναι δυνατόν να περιγραφούν ούτε με λόγια. Γι' αυτό ο προφήτης, όταν καταδύθηκε στην άβυσσο αυτών των ευεργεσιών και είδε το αχανές πέλαγος, αναπήδησε φωνάζοντας δυνατά και λέγοντας: Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε.

Τα πάντα τα δημιούργησες με σοφία. Και αν παρατηρήσει κανείς τον ήλιο, και τη σελήνη, και τη διάταξη των εποχών, θα αντικρίσει και πάλι ολόκληρη τη φιλανθρωπία Του. Διότι τα στοιχεία αυτά δεν συμβάλλουν λίγο στην ευταξία της ζωής μας, καθώς και στην ίδια τη ζωή, αφού προσφέρουν τροφή, ωριμάζουν τους καρπούς χωρίς τους οποίους θα ήταν αδύνατο να ζήσουμε, μας υποδεικνύουν τις εποχές, προσδιορίζουν τις ώρες, διαχωρίζουν την πορεία της ημέρας και της νύχτας, καθοδηγούν τους οδοιπόρους στη στεριά και στη θάλασσα, και εξυπηρετούν αναρίθμητες άλλες ανάγκες.

«Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε· τα πάντα τα εποίησες με σοφία». Ο προφήτης, αναλογιζόμενος το καθένα από όσα ελέχθησαν και κατανοώντας τη μεγάλη πρόνοια του Θεού, στο μέσο της διήγησής του ανέπεμψε τον ύμνο, δηλώνοντας ότι όλα τα δημιουργήματα του Θεού είναι θαυμαστά, εξαιρετικά αξιοθαύμαστα και μεστά σοφίας. Διότι διαπίστωσε ότι και η νύχτα, η οποία συκοφαντείται από κάποιους ασεβείς, είναι πάρα πολύ χρήσιμη, και τα άκαρπα δέντρα προσφέρουν άλλου είδους ωφέλεια, και τα γένη των θηρίων είναι σε πολλά κατάλληλα για τους ανθρώπους. Είναι αξιοθαύμαστο δε το επιφώνημα «Πόσο», και η σοφία, με την οποία τα εποίησε όλα, είναι ο Κύριος· διότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού, την οποία, ως υπερβάλλουσα και εξαιρετικά απόκρυφη, κανείς από τους άρχοντες αυτού του αιώνα δεν γνώρισε. Διότι, αν την είχαν γνωρίσει, δεν θα είχαν σταυρώσει τον Κύριο της δόξης, όπως λέει ο Παύλος. «Γέμισε η γη από την κτίση σου»· αντί του, τη γέμισες από κάθε λογής αγαθά, δηλαδή από τον εγκαινισμό και την ανανέωση. Διότι, αν κάποιος είναι εν Χριστώ, αποτελεί καινή κτίση.

Έπειτα, ενώ μια καλύβα δεν θα μπορούσε να σταθεί χωρίς εκείνον που προνοεί γι' αυτήν· ένα δημιούργημα τόσο μεγάλο, τόσο ωραίο και θαυμαστό, πώς θα μπορούσε να διατηρηθεί αλώβητο για τόσο πολύ χρόνο, χωρίς κάποια πρόνοια; Αναλογίσου την ομορφιά του ουρανού, πόσο χρόνο υπάρχει και δεν έχει αμαυρωθεί· αναλογίσου τη δύναμη της γης, πώς δεν εξάντλησε τα σπλάχνα της, γεννώντας για τόσο χρόνο· αναλογίσου τις πηγές, πώς αναβλύζουν και δεν στέρεψαν από τότε που δημιουργήθηκαν· αναλογίσου τη θάλασσα, η οποία δέχεται τόσους ποταμούς και δεν υπερέβη το μέτρο της. Αξίζει για καθένα από αυτά που ειπώθηκαν να λέμε: «Ως εμεγαλύνθη τα έργα σου, Κύριε! τα πάντα εν σοφία εποίησας». Διότι πώς να μην είναι άτοπο, όταν καθόμαστε δίπλα σε έναν ξυλουργό και τον βλέπουμε να κόβει και να πριονίζει ξύλα, να μην απαιτούμε εξηγήσεις ούτε να ζητάμε ευθύνες· και όταν ένας ιατρός καίει και κόβει σάρκες, και κλείνει τον ασθενή σε δωμάτιο και τον καταπονεί με την πείνα, να μην τον περιεργαζόμαστε, αλλά να ησυχάζουμε και να σιωπούμε, ενώ την ανέκφραστη σοφία και την ανέκφραστη φιλανθρωπία του Θεού να την εξετάζουμε με περιέργεια και να την πολυπραγμονούμε; Και το μεν να βοηθήσουν προσφέροντας χρήματα υπέρ των αδικούμενων και των φτωχών δεν θα το επέλεγαν εύκολα· εξετάζουν όμως διαρκώς, γιατί ο τάδε είναι φτωχός, γιατί ο δείνα είναι άπορος, και γιατί ο άλλος είναι πλούσιος.

Ευχή δεύτερη Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Κύριε και Θεέ μου, ο μέγας και φοβερός και ένδοξος, ο δημιουργός όλης της ορατής και νοητής κτίσεως, εσύ που τηρείς τη διαθήκη σου και το έλεός σου σε όσους σε αγαπούν και φυλάσσουν τα προστάγματά σου· και τώρα και πάντοτε σε ευχαριστώ για όλες τις φανερές και αφανείς ευεργεσίες σου που έγιναν προς εμένα. Και μέχρι τώρα σε αινώ και σε δοξάζω και σε μεγαλύνω, διότι έκανες θαυμαστά σε εμένα τα πλούσια ελέη σου και τους οικτιρμούς σου, αφού με ανέλαβες από την κοιλιά της μητέρας μου, και προνοώντας για τα πάντα, συντηρώντας και κυβερνώντας με οσιότητα τη ζωή μου, μόνο από τη δική σου χρηστότητα και φιλανθρωπία. Διότι δεν περιφρόνησες την ταπείνωσή μου εξαιτίας της αναξιότητας και της εμπάθειάς μου, αλλά εξαιτίας της φιλανθρωπίας και της συμπάθειάς σου δεν έπαψες να με ευεργετείς και να προνοείς για εμένα. Και έως τα γηρατειά και την πρεσβυτική ηλικία, Θεέ μου, μην με εγκαταλείπεις, Ιησού Χριστέ, το καλό όνομα, ο γλυκασμός μου, και η επιθυμία μου, και η ελπίδα μου· εσύ που ενανθρώπησες για εμάς, και υπέμεινες τον σταυρικό θάνατο, και οικονόμησες και διευθέτησες τα πάντα με σοφία για τη δική μας σωτηρία.

Διότι, τι υπάρχει μικρότερο και πιο άσχημο από τη μέλισσα; Και τι πιο ευτελές από τα μυρμήγκια και τα τζιτζίκια; Κι όμως, ακόμη και αυτά εκπέμπουν λαμπρή φωνή υπέρ της πρόνοιας, της δυνάμεως και της σοφίας του Θεού. Για τον λόγο αυτό και ο προφήτης, ο οποίος αξιώθηκε τέτοιας χάριτος του Πνεύματος, περιδιαβαίνοντας το σώμα της κτίσεως και εξετάζοντας μόλις μερικά από αυτά, αναφώνησε με μεγάλη έκπληξη εκείνη τη θαυμαστή φράση: «Πόσο μεγαλειώδη είναι τα έργα σου, Κύριε· τα πάντα με σοφία τα εποίησας». Και όλα αυτά, άνθρωπε, δημιουργήθηκαν για εσένα.

ΤΙΤΛ. Βʹ. Περί της δημιουργίας του Θεού· και ότι τίποτα δεν δημιουργήθηκε από αυτόν μάταια. «Είδε ο Θεός τα πάντα όσα δημιούργησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά.» «Δική σου είναι η ημέρα, και δική σου είναι η νύχτα· εσύ κατασκεύασες το φως και τον ήλιο· εσύ δημιούργησες όλα τα όρια της γης.» «Δικοί σου είναι οι ουρανοί, και δική σου είναι η γη· την οικουμένη και το πλήρωμά της εσύ τα θεμελίωσες. — Δική του είναι η θάλασσα, και αυτός τη δημιούργησε.» «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε! Τα πάντα τα δημιούργησες με σοφία.» «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός, ο οποίος κατασκεύασε το φως και δημιούργησε το σκοτάδι. Εγώ δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν. Εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό.» «Πνεύμα από εμένα θα εξέλθει, και κάθε πνοή εγώ τη δημιούργησα.» «Ο Κύριος είναι αυτός που δημιουργεί τη γη με τη δύναμή του, που ετοιμάζει την οικουμένη με τη σοφία του, και με τη σύνεσή του εξέτεινε τον ουρανό, και ανύψωσε νεφέλες από την άκρη της γης· δημιούργησε αστραπές για τη βροχή, και εξήγαγε το φως του.» «Αυτός που κατασκεύασε τη γη για τον αιώνιο χρόνο, τη γέμισε με τετράποδα ζώα. Αυτός που αποστέλλει το φως, και αυτό πορεύεται· το κάλεσε, και του υπάκουσε με τρόμο. Και οι αστέρες έλαμψαν στις θέσεις τους και ευφράνθηκαν· τους κάλεσε, και είπαν: Είμαστε παρόντες· έλαμψαν με ευφροσύνη για εκείνον που τους δημιούργησε.» «Ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο, ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζωντανών.»

Ιδού, διότι, αφού αναγεννηθήκαμε μέσω του βαπτίσματος και τοποθετηθήκαμε στον παράδεισο της Εκκλησίας, παραβήκαμε την εντολή Εκείνου που μας αναγέννησε, καθώς, ενώ ο Κύριος πρόσταξε να αγαπάμε όλους τους ομοπίστους μας και να τρώμε με υπομονή τον καρπό που προέρχεται από όλους, σύμφωνα με το ρητό: «από κάθε δέντρο που βρίσκεται στον παράδεισο μπορείς να τρως ελεύθερα», εμείς, χρησιμοποιώντας τους λογισμούς του φιδιού, άλλους μεν τους αγαπήσαμε ως καλούς, άλλους δε τους μισήσαμε ως κακούς. Αυτό ακριβώς είναι το δέντρο της γνώσης του καλού και του κακού, από το οποίο αφού γευτήκαμε, νεκρωνόμαστε ως προς τη διάνοια. Όχι επειδή ο Θεός δημιούργησε τον θάνατο, αλλά επειδή ο άνθρωπος μίσησε τον πλησίον του. Διότι ο Θεός δεν εποίησε θάνατο, ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζωντανών, ούτε κινείται από το πάθος της οργής, ούτε επινοεί κάτι για να εκδικηθεί, ούτε αλλοιώνεται ανάλογα με την αξία του καθενός. Αλλά τα πάντα τα δημιούργησε με σοφία, προορίζοντάς τα να κρίνονται από τον πνευματικό νόμο. Για τον λόγο αυτόν δεν λέει στον Αδάμ: «Την ημέρα που θα φάτε, εγώ θα σας θανατώσω», αλλά, διασφαλίζοντας τον νόμο της δικαιοσύνης, τον προλέγει και λέει: «Την ημέρα που θα φάτε, θα πεθάνετε». Και γενικά σε κάθε πράγμα, τόσο στο καλό όσο και στο κακό, όρισε να ακολουθεί φυσικά αυτό που πρέπει, και όχι επινοημένα, όπως νομίζουν μερικοί, οι οποίοι αγνοούν τον πνευματικό νόμο.

Νιώθοντας λοιπόν ίλιγγο ο προφήτης μπροστά στην ευταξία των πάντων από τον σοφό Δημιουργό, αναφώνησε με λαμπρή φωνή και είπε: «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε, τα πάντα με σοφία τα εποίησες». Τίποτα, λέει, δεν στερείται σοφίας, τίποτα δεν είναι περιττό, τίποτα ελλιπές από τα σοφά σου δημιουργήματα. Έπειτα, απομακρύνοντας τον λόγο από την ξηρά και μέλλοντας να μεταβεί στο υγρό στοιχείο, λέει: «Γέμισε η γη από τα δημιουργήματά σου. Αυτή είναι η θάλασσα η μεγάλη και ευρύχωρη, εκεί υπάρχουν ερπετά, των οποίων δεν υπάρχει αριθμός, ζώα μικρά μαζί με μεγάλα». Όπως, λέει, η γη είναι γεμάτη από τα δικά σου δημιουργήματα, έτσι και στη θάλασσα είναι αναρίθμητα τα ενάλια όντα. «Εκεί διαπλέουν πλοία», εκπληρώνοντας τις ανάγκες, «εκεί και αυτός ο δράκοντας, που τον έπλασες για να παίζει μέσα σε αυτήν». Δράκοντα ονομάζει το μεγάλο κήτος, και «παίζει», επειδή όταν από τον βυθό της θάλασσας ανεβαίνει προς την επιφάνεια των υδάτων, δίνει σε όσους το βλέπουν την εντύπωση στεριάς. «Όλα περιμένουν από εσένα να τους δώσεις την τροφή τους στον κατάλληλο καιρό», δηλαδή, όταν τη χρειάζονται, και «όταν τους τη δώσεις, θα τη συλλέξουν. Μόλις ανοίξεις το χέρι σου, τα σύμπαντα θα γεμίσουν από την αγαθότητά σου».

Και αφού αναλογιστούμε αυτά, ας «ευφρανθούμε ενθέως», καθώς αξιωθήκαμε να ονομαζόμαστε δούλοι και τέκνα ενός τέτοιου υπεράπειρου και υπέρσοφου, υπερίσχυρου και υπεράναρχου δεσπότη, και ας μην υποδουλωνόμαστε καθόλου στην ακάθαρτη και μοχθηρή αμαρτία, ούτε να πράττουμε έργα ανάξια ενός τέτοιου πατέρα και δεσπότη, αλλά να πράττουμε μάλλον εκείνα που συντελούν στη δόξα και τη λατρεία του, και από τα κτίσματά του, όσο είναι εφικτό, να κατανοούμε τον ίδιο και εξαιτίας αυτού να τον θαυμάζουμε και να τον μεγαλύνουμε μαζί με τον Δαβίδ και τον Ησαΐα. Διότι ο μεν ένας έλεγε: «Ποιος Θεός είναι τόσο μεγάλος όσο ο Θεός μας; Εσύ είσαι ο Θεός που κάνεις θαυμάσια» και: «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε, τα πάντα τα εποίησες με σοφία», ο δε άλλος λέει: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή και ολόκληρη τη γη με τη δράκα; Ποιος ζύγισε τα όρη με τον σταθμό και τις κοιλάδες με τον ζυγό; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου, ή ποιος έγινε σύμβουλός του, για να τον συμβουλεύσει;» «Εκείνος που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα, και τον τέντωσε σαν σκηνή για κατοικία». «Υψώστε», λέει, «στα ύψη τα μάτια σας και δείτε ποιος τα κατασκεύασε όλα αυτά; Εκείνος που εξάγει κατά αριθμό τον κόσμο του» «Ο αιώνιος Θεός, εκείνος που κατασκεύασε τα άκρα της γης, ούτε θα πεινάσει ούτε θα κοπιάσει, ούτε είναι δυνατόν να εξιχνιαστεί η φρόνησή του».

Εμείς δε για δύο ωραιότατους και ωφέλιμους λόγους τα λέμε αυτά, αφενός, για να γνωρίσουμε μέσα από τα κτίσματα την άφατη σοφία και δύναμη του Κτίστη και να αναφωνήσουμε μαζί με τον Δαβίδ: «Πόσο μεγαλειώδη είναι τα έργα σου, Κύριε, τα πάντα τα εποίησας με σοφία», και αφετέρου, για να ντραπούμε και εμείς και να συνειδητοποιήσουμε ότι η μεν άλογη και αναίσθητη κτίση παραμένει πιστή στη διάταξη του Θεού· «Εθεμελίωσες», λέει, «τη γη και παραμένει σύμφωνα με τη διάταξή σου». Εμείς όμως, η λογική κτίση, μη παραμένοντας πιστοί στη διάταξη του Κτίστη, αμαρτάνουμε, μη φοβούμενοι αυτόν ούτε ως δεσπότη, μήπως τυχόν πει δικαίως και σε εμάς: «Υιούς εγέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν». Γι' αυτό, ας απομακρυνθούμε από την κακία και ας σπεύσουμε προς την αρετή, ώστε, όταν ο Κτίστης έλθει για να κρίνει, να μην εμφανιστούμε ενώπιόν του στιγματισμένοι από τις αμαρτίες, αλλά μάλλον καταστόλιστοι με τις αρετές και συμμέτοχοι των αγίων εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών.

Όπως ακριβώς και στα δέντρα, δεν είναι οι καρποί όλων εδώδιμοι για τους ανθρώπους, αλλά της ελιάς, της συκιάς, της μουριάς, της χαρουπιάς, της ροδιάς, της αχλαδιάς και των υπόλοιπων οπωρών που είναι εδώδιμοι για τους ανθρώπους. Διότι καρπό φέρει και το πεύκο, ο κέδρος, το κυπαρίσσι, το σκλήθρο, η βελανιδιά, δεν γνωρίζω αν και ο πλάτανος, και τα υπόλοιπα δέντρα ανάλογα με το είδος τους. Βεβαίως, οι καρποί αυτών δεν είναι κατάλληλοι για βρώση, αλλά όμως ούτε αυτά τα παρήγαγε για εμάς ο Δεσπότης ως περιττά, αλλά είναι εξαιρετικά χρησιμότατα στη ζωή, ώστε όχι μόνο να ικανοποιούν τις αναγκαίες χρείες για κάθε καύση και για τους τεχνίτες, αλλά και κάθε ξυλουργός, τέκτονας και λαξευτής, χρησιμοποιώντας τα, κατασκευάζει μέσω αυτών φατνώματα και θύρες και στέγες, ώστε τα δύσκαρπα και άκαρπα από αυτά να προσφέρουν πιο χρήσιμη και αναγκαία χρήση από ό,τι τα εύκαρπα, για να αποδειχθεί ότι ο Κτίστης τίποτα δεν έκανε περιττό και τυχαίο, αλλά «τα πάντα εν σοφία εποίησε»· «Και κάθε δέντρο που έχει μέσα του καρπό σπέρματος σπόριμου θα είναι σε εσάς για βρώση· και σε όλα τα θηρία της γης και σε όλα τα πετεινά του ουρανού και σε κάθε ερπετό που έρπει πάνω στη γη, το οποίο έχει μέσα του ψυχή ζωής, (δόθηκε) και κάθε χλωρό χόρτο για βρώση».

Αλλά και δώδεκα ζώδια, λένε οι ειδικοί σε αυτά τα θέματα, ότι σχηματίζονται από άστρα, στα οποία ο ήλιος, παραμένοντας έναν ολόκληρο μήνα στο καθένα από αυτά, διασχίζει μέσα στους δώδεκα μήνες του έτους τα δώδεκα ζώδια, των οποίων τα ονόματα, σύμφωνα με τους σοφούς εφευρέτες τους, είναι τα εξής: Κριός, Ταύρος, Δίδυμος, Καρκίνος, Λέων, Παρθένος, Ζυγός, Σκορπιός, Τοξότης, Αιγόκερως, Υδροχόος, Ιχθύες. «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε· τα πάντα με σοφία τα εποίησας». Και όχι μόνο αυτό, αλλά και το ισραηλιτικό έθνος αποτελούνταν από δώδεκα φυλές, για τις οποίες παίρνοντας ισάριθμους λίθους ο Ηλίας «ανοικοδόμησε και επισκεύασε», λέει η Γραφή, «το θυσιαστήριο» του Κυρίου «το οποίο είχε καταστραφεί», πράγμα που σημαίνει ότι ο ισραηλιτικός νους που βλέπει τον Θεό οικοδομείται και ανυψώνεται προς μια τέτοια θέαση μέσω δώδεκα αρετών, οι οποίες είναι οι εξής: μετάνοια, υπακοή, πνευματική πτωχεία, ταπεινοφροσύνη, υπομονή, κατά Θεόν πένθος, ελεημοσύνη κατά το δυνατόν, καθαρότητα καρδιάς από ρυπαρούς λογισμούς, σωφροσύνη, φρόνηση, «δικαιοσύνη και ανδρεία, από τις οποίες», λέει, «δεν υπάρχει τίποτα πιο χρήσιμο στη ζωή των ανθρώπων». Αυτές λοιπόν οι δώδεκα αρετές υπερέχουν, λέει, όλων των αρετών, από τις οποίες γεννιέται και ο φωτισμός και η αγαθή ελπίδα και ο ζήλος για τον Θεό, όπως λένε εκείνοι που τις απέκτησαν και τις διδάχθηκαν στην πράξη.