Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 109:1

Σε εκείνους, βέβαια, που παραδίδουν τους εαυτούς τους στη γαστριμαργία και τη μέθη, και σε κάθε αταξία κατά την ημέρα του Σαββάτου, ο Θεός μέσω του προφήτη απευθύνει απειλή λέγοντας: «Αυτοί που άπτονται ψευδών Σαββάτων»· και πάλι: «Τις νουμηνίες σας και τα Σάββατα και τη μεγάλη ημέρα δεν τα ανέχομαι». Γι' αυτό λοιπόν, αφού εκείνα απορρίφθηκαν, μέσω της Καινής Διαθήκης ο Λόγος μετέφερε και μετέθεσε την εορτή του Σαββάτου στην ανατολή του φωτός, και μας παρέδωσε ως εικόνα της αληθινής αναπαύσεως τη σωτήρια και Κυριακή και πρώτη ημέρα του φωτός, κατά την οποία ο Σωτήρας του κόσμου, μετά από όλες τις πράξεις του ανάμεσα στους ανθρώπους, αφού κατήγαγε τη νίκη κατά του θανάτου, διήλθε τις ουράνιες πύλες υψούμενος πάνω από την εξαήμερη δημιουργία του κόσμου, αναλαμβάνοντας το θεοπρεπές Σάββατο και την τρισμακάρια ανάπαυση, εφόσον ο Πατέρας τού είπε: «Κάθου εκ δεξιών μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδών σου». Σε αυτήν την ημέρα, λοιπόν, επειδή είναι ημέρα του φωτός και πρώτη και ημέρα του αληθινού ήλιου, και εμείς οι ίδιοι συνερχόμενοι αφού μεσολαβήσουν έξι ημέρες, εορτάζοντας άγια και πνευματικά Σάββατα, εμείς που προερχόμαστε από τα έθνη και λυτρωθήκαμε δι' αυτού σε όλη την οικουμένη, επιτελούμε σύμφωνα με τον πνευματικό νόμο όσα έχουν νομοθετηθεί να πράττουν οι ιερείς το Σάββατο.

Έτοιμος είναι ο θρόνος σου από τότε, εσύ υπάρχεις από την αιωνιότητα. Ύψωσαν οι ποταμοί, Κύριε, ύψωσαν οι ποταμοί τη φωνή τους. Ο θρόνος σου, λέγει, ω Κύριε, δεν ετοιμάστηκε για σένα τώρα για πρώτη φορά, όταν μετά την ενανθρώπηση αναλήφθηκες στους ουρανούς· αλλά και παλαιότερα και από τα πολύ παλιά χρόνια, και προ πάντων των αιώνων ήταν δικός σου, και πάντοτε και διαπαντός ήταν ετοιμασμένος για σένα, επειδή και εσύ ο ίδιος υπάρχεις από την αιωνιότητα, ή μάλλον προ πάντων των αιώνων, όπως εσύ ο ίδιος δίδαξες λέγοντας: Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του. Προ του αιώνος με εθεμελίωσε, και πριν στερεωθούν τα όρη· και πριν από όλους τους λόφους με γεννά. Ήταν λοιπόν δικός σου ο θρόνος και προ πάντων των αιώνων· όχι μόνο αυτό, αλλά και όταν εκένωσες τον εαυτό σου και έλαβες μορφή δούλου, πάλι για σένα φυλασσόταν έτοιμος· επειδή μόνο σε σένα, και σε κανέναν άλλον, είχε ειπωθεί από τον Πατέρα σου: Κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου. Έτσι λοιπόν ήταν έτοιμος ο θρόνος σου, στον οποίο ο Πατέρας που σε γέννησε σε πρόσταξε να καθίσεις μαζί του.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΔΑΥΙΔ. ΡΘ΄. Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: «Κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Πολύ ακριβή και αληθινό λόγο επισήμανε ο Σωτήρας μας λέγοντας: «Αν λοιπόν ο Δαβίδ εν Πνεύματι τον αποκαλεί Κύριο, πώς είναι γιος του;». Διότι δεν θα μπορούσε ο Δαβίδ χωρίς το Άγιο Πνεύμα να πει το: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθισε στα δεξιά μου». Από πού, άλλωστε, θα μπορούσε να υπάρξει στην ανθρώπινη σκέψη η γνώση της συνομιλίας του Πατέρα προς εκείνον που ονομάστηκε Κύριός του; Ο μεν θρόνος, λοιπόν, υποδηλώνει τη βασιλική του αξία, ενώ το κάθισμα υποδηλώνει τη βέβαιη, σταθερή και ασάλευτη παραμονή του στη βασιλεία· το δε «στα δεξιά», υποδηλώνει το να είναι κοινωνός και των δεξιών δωρεών του Πατέρα. Διότι όλα τα ευνοϊκά, τα λαμπρά, τα αγαθά και τα σωτήρια τα χορηγεί ο Υιός ως προερχόμενα από τον Πατέρα. Ως εχθρούς δε, αναφέρει αυτούς που έχουν φανερωθεί στον προηγούμενο ψαλμό· και όχι μόνο αυτούς, αλλά και όλες τις αντίπαλες δυνάμεις. Διότι ο Πατέρας εξαγγέλλει μέσω του προκείμενου ψαλμού ότι θα θέσει τους πάντες κάτω από τα πόδια του.

«Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε· με έστειλε για να φέρω το ευαγγέλιο στους πτωχούς, να κηρύξω στους αιχμαλώτους άφεση και στους τυφλούς ανάβλεψη». Και όχι μόνο ο Ησαΐας, αλλά και ο Δαβίδ αναφωνεί αναφερόμενος στο πρόσωπό Του, λέγοντας: «Ο θρόνος σου, ω Θεέ, παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος· ράβδος ευθύτητας είναι η ράβδος της βασιλείας σου. Αγάπησας τη δικαιοσύνη και μίσησας την ανομία· γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο δικός σου Θεός, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου». Με αυτά τα λόγια, το κείμενο στον μεν πρώτο στίχο Τον ανακηρύσσει Θεό, στον δε δεύτερο Τον τιμά με βασιλικό σκήπτρο, και έπειτα προχωρώντας, μετά τη θεϊκή και βασιλική δύναμη, σε τρίτη τάξη Τον παρουσιάζει να έχει γίνει Χριστός, χρισμένος με έλαιο όχι από υλικά σώματα, αλλά με το θεϊκό έλαιο της αγαλλιάσεως. Αυτό υποδηλώνει και την εξαιρετική Του υπεροχή, ότι δηλαδή είναι πολύ ανώτερος και διαφορετικός από εκείνους που στα παλαιά χρόνια χρίονταν με πιο σωματικό τρόπο μέσω των εικόνων. Και σε άλλο σημείο πάλι, ο ίδιος [ο Δαβίδ] δηλώνει τα σχετικά με Αυτόν με τον εξής τρόπο, λέγοντας: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου», και «Από τη μήτρα, πριν από τον εωσφόρο σε γέννησα. Ορκίστηκε ο Κύριος και δεν θα μεταμεληθεί· εσύ είσαι ιερέας εις τον αιώνα κατά την τάξη του Μελχισεδέκ».

Εφόσον λοιπόν η θεόπνευστη Γραφή είναι αψευδής, πρέπει να είμαστε πεπεισμένοι ότι δεν εξέλιπαν εντελώς οι προαναφερθέντες, ακόμη κι αν σε κάποιους φαίνεται ότι έχουν εκλείψει· διότι ο Θεός, ο οποίος είπε στον προφήτη, όταν εκείνος νόμιζε ότι είχε απομείνει μόνος αυτός ενώ οι υπόλοιποι είχαν αναιρεθεί: «Άφησα για τον εαυτό μου επτά χιλιάδες άνδρες, οι οποίοι δεν έκλιναν γόνυ στον Βάαλ», ο Ίδιος και τώρα επιβλέπει όσους είναι άξιοι της δικής Του πρόνοιας, διαφυλάσσοντας και για εμάς υπόλειμμα κατ' εκλογήν χάριτος, εκείνους που φρουρούνται από Αυτόν και γίνονται ορατοί μόνο σε Αυτόν· για τους οποίους θα μπορούσαμε να πούμε κι εμείς: «Εάν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας είχε αφήσει σπέρμα, θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα και θα είχαμε μοιάσει με τα Γόμορρα». Διότι το να νομίζουμε ότι έχουν εκλείψει παντελώς οι προεστώτες του λόγου, οι οποίοι από την προφητεία έχουν ονομαστεί άρχοντες και ηγούμενοι, είναι κάτι το αδύνατον, επειδή έχει τεθεί και το όριο να μην εκλείψουν «έως ότου έλθουν τα αποκειμένα σε αυτόν»· δηλαδή τα όσα έχουν υποσχεθεί από τον Πατέρα στον Χριστό, ο Οποίος του είπε: «Κάθου εκ δεξιών μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδών σου»· οπότε και «κάθε γόνυ θα καμφθεί, επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός»· διότι τότε και η προσδοκία των εθνών, τα οποία στο παρόν έχουν πιστέψει σε αυτόν, θα βρει τον καιρό να λάβει τις προσδοκώμενες επαγγελίες στην προσδοκώμενη βασιλεία των ουρανών.

Και τίνος άλλου η ανάπαυση έχει αξιωθεί την ανώτατη τιμή κοντά στον Θεό, παρά εκείνου που άκουσε τον Πατέρα να του λέει: «Κάθισε στα δεξιά μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου»;

Έως τώρα, λοιπόν, γνωρίσαμε ότι εκείνοι που σύμφωνα με τον αληθινό λόγο ονομάζονται χριστοί, χρίονται από τον Θεό και όχι από ανθρώπους, και με το Θείο Πνεύμα και όχι με κατασκευασμένο έλαιο. Είναι καιρός όμως να κατανοήσουμε ότι η διδασκαλία των Εβραίων γνωρίζει πως ο αληθινός Χριστός του Θεού είναι μια θεία δύναμη, ανώτερη από την ανθρώπινη φύση. Άκουσε, λοιπόν, πάλι τον Δαβίδ να αναφέρει ότι γνωρίζει κάποιον αιώνιο ιερέα του Θεού, και να τον αναγορεύει Κύριό του, και να ομολογεί ότι είναι σύνθρονος του Υψίστου Θεού στον εκατοστό ένατο ψαλμό, όπου λέει περίπου τα εξής: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθισε εκ δεξιών μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου. Ράβδο δυνάμεως θα σου αποστείλει ο Κύριος από τη Σιών, και θα κατακυριαρχήσεις στο μέσον των εχθρών σου. Μαζί σου είναι η αρχή κατά την ημέρα της δυνάμεώς σου, μέσα στη λαμπρότητα των αγίων σου. Από μήτρα πριν από τον εωσφόρο σε γέννησα. Ορκίστηκε ο Κύριος και δεν θα μεταμεληθεί, εσύ είσαι ιερέας εις τον αιώνα κατά την τάξη του Μελχισεδέκ». Και παρατήρησε βέβαια πώς σε αυτά ο Δαβίδ, αν και ήταν βασιλιάς ολόκληρου του εβραϊκού έθνους και, παράλληλα με τη βασιλεία, ήταν κοσμημένος με το Θείο Πνεύμα, κατανόησε ότι εκείνος που δηλώνεται από αυτόν και τον οποίο ατενίζει μέσω του Πνεύματος είναι κάποιος τόσο μεγάλος και υπερφυώς θαυμαστός, ώστε να τον προσφωνήσει Κύριό του. Διότι λέει: «είπε ο Κύριος στον Κύριό μου».

από τον άλλον, τον μόνο και αληθινό Χριστό· υπολείπεται μάλιστα του αληθινού σε τέτοιο βαθμό, καθόσον ο μεν αληθινός Χριστός ακούει από τον Θεό των όλων τα εξής: «κάθισε εκ δεξιών μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου», και «κυριάρχησε στο μέσο των εχθρών σου», και «εκ γαστρός προ εωσφόρου σε γέννησα», και «ορκίστηκε ο Κύριος και δεν θα μεταμεληθεί, εσύ είσαι ιερέας εις τον αιώνα κατά την τάξη του Μελχισεδέκ». Μέσω αυτών αναδεικνύεται σαφώς ότι είναι γέννημα και Υιός του Θεού, ο οποίος έλαβε υπόσταση πριν από τον εωσφόρο και πριν από κάθε δημιουργία, ως αιώνιος αρχιερέας. Ο δε χριστός του Μωυσή, έχοντας υποδυθεί τον τύπο σαν σε δράμα για σύντομο χρονικό διάστημα, κείται συγκαταλεγμένος μεταξύ των θνητών, έχοντας παραδώσει την αλήθεια στον άλλον, τον μόνο και αληθινό. Και ο μεν αληθινός Χριστός, χωρίς να έχει ανάγκη την κατά Μωυσή χρίση, ούτε κατασκευασμένο έλαιο και γεώδη ύλη, γέμισε ωστόσο την οικουμένη με την αρετή και την προσωνυμία Του, συγκροτώντας σε όλα τα έθνη το γένος των Χριστιανών που φέρει το όνομά Του. Ενώ για εκείνον του Μωυσή, δεν θα ήταν καν φανερό ότι ονομάστηκε ποτέ έτσι μεταξύ των ανθρώπων, εάν δεν υπήρχε η γραφή του Μωυσή.

«Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: κάθισε στα δεξιά μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου. Ράβδο δυνάμεως θα σου στείλει ο Κύριος από τη Σιών· και θα κυριαρχήσεις ανάμεσα στους εχθρούς σου. Μαζί σου είναι η αρχή κατά την ημέρα της δυνάμεώς σου, μέσα στις λαμπρότητες των αγίων σου· από τη μήτρα, πριν από τον αυγερινό σε εγέννησα. Ορκίστηκε ο Κύριος και δεν θα μεταμεληθεί: εσύ είσαι ιερέας εις τον αιώνα κατά την τάξη του Μελχισεδέκ. Ο Κύριος στα δεξιά σου.» Τον Σωτήρα και Κύριό μας, τον «πρωτότοκο όλης της κτίσεως» Λόγο του Θεού, την προαιώνια σοφία, την αρχή των οδών του Θεού, το πρωτότοκο και μονογενές γέννημα του Πατέρα, αυτόν που τιμάται με την προσηγορία του Χριστού, και ο παρών ψαλμός τον αποκαλεί Κύριο, διδάσκοντας ότι είναι ταυτόχρονα σύνθρονος και Υιός του επί πάντων Θεού και Κυρίου των όλων, καθώς και αιώνιος ιερέας του Πατέρα. Πρώτα από όλα, λοιπόν, θα παρατηρήσεις ότι ήδη για δεύτερη φορά αυτός εδώ προσφωνείται ως γέννημα του Θεού, και επειδή πιστεύουμε ότι τα λόγια της προφητείας μάς έχουν ειπωθεί από το Πνεύμα του Θεού, πρόσεξε μήπως το ίδιο το Άγιο Πνεύμα που βρίσκεται στον προφήτη τον ανακηρύσσει ως δικό του Κύριο, δεύτερο μετά τον Κύριο των όλων. Διότι «είπε», αναφέρει, «ο Κύριος στον Κύριό μου, κάθισε στα δεξιά μου». Τον πρώτο Κύριο, ως γενικό Δεσπότη των συμπάντων, οι Εβραίοι τον προσαγόρευαν με μια ανεκφώνητη λέξη που αποτελούνταν από τέσσερα γράμματα· ενώ τον δεύτερο δεν τον ονόμαζαν πλέον με τον ίδιο τρόπο, αλλά ειδικώς τον αποκαλούσαν Κύριο.

Δικαίως, λοιπόν, ο Σωτήρας και Κύριός μας, ο ίδιος ο Ιησούς ο Χριστός του Θεού, όταν ρώτησε κάποτε τους Φαρισαίους «τι πιστεύετε για τον Χριστό, τίνος υιός είναι;» και εκείνοι απάντησαν «του Δαβίδ», πρόσθεσε: «πώς, λοιπόν, ο Δαβίδ εν πνεύματι τον ονομάζει κύριο, λέγοντας: είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, κάθισε στα δεξιά μου;» σχεδόν ερμηνεύοντας τη φράση, ότι δηλαδή τον αναγορεύει κύριο όχι μόνο του Δαβίδ, αλλά βεβαίως και του πνεύματος που βρισκόταν στον προφήτη. Εάν, δε, το προφητικό πνεύμα, το οποίο πιστεύουμε ότι είναι το Άγιο Πνεύμα, τον ομολογεί ως κύριο, και διδάσκει ότι είναι σύνθρονος του Πατρός, και μάλιστα όχι με την απόλυτη και γενική έννοια, αλλά ως δικό του κύριο, κατά πολύ περισσότερο και μάλλον θα έλεγαν τούτο οι λογικές δυνάμεις που έπονται του Αγίου Πνεύματος, καθώς και ολόκληρη η δημιουργία, τόσο η ορατή που συνίσταται σε σώματα όσο και η ασώματη. Ολόκληρης αυτής της δημιουργίας δικαίως θα αποδεικνυόταν κύριος ο μόνος σύνθρονος του Πατρός, μέσω του οποίου έγιναν τα σύμπαντα, διότι, σύμφωνα με τον θαυμάσιο Απόστολο, «εν αυτώ εκτίσθησαν τα πάντα, τα εν τοις ουρανοίς και τα επί της γης, είτε ορατά είτε αόρατα». Είναι εύλογο, λοιπόν, ότι μόνος αυτός κατέχει το κύρος της ομοιώσεως προς τον Πατέρα, αφού και μόνος αυτός έχει αναδειχθεί σύνθρονος του Πατρός. Είναι πρόδηλο, επομένως, ότι σε κανένα από τα γενητά όντα δεν είναι θεμιτό να λάβει τη θέση στα δεξιά της παντοκρατορικής εξουσίας και βασιλείας, παρά μόνο σε έναν αποκλειστικά, σε αυτόν για τον οποίο ποικιλοτρόπως θεολογούν τα προκείμενα χωρία.

Πρόσεξε λοιπόν πώς ο Ύψιστος και Κύριος των πάντων στο ένα και το αυτό πρόσωπο δωρίζει και τον λόγο «κάθου εκ δεξιών μου» και το «προ εωσφόρου σε γέννησα», και με την επιβεβαίωση όρκου του παραδίδει ασάλευτη και απαράβατη την τιμή της ιεροσύνης που διαρκεί στον άπειρο αιώνα: «ορκίστηκε ο Κύριος και δεν θα μεταμεληθεί, εσύ είσαι ιερέας εις τον αιώνα». Και ποιος θα μπορούσε να νοηθεί, βέβαια όχι θνητός άνθρωπος, αλλά ούτε και κάποιος από την αγγελική φύση, ότι έχει γεννηθεί από τον Θεό και έχει καθιερωθεί ιερέας αιώνια, παρά μόνο εκείνος που είπε και προηγουμένως: «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του, προ του αιώνος με θεμελίωσε εν αρχή, πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά»; Πρόσεξε δε, προσηλώνοντας επιμελώς τον νου σου, και στον παρόντα ψαλμό και στους λόγους που παρατέθηκαν στον προηγούμενο από αυτόν. Διότι σε τούτον ο Ύψιστος Θεός καθιστά τον δεύτερο και Κύριό μας σύνθρονο με τον εαυτό του, λέγοντας «κάθου εκ δεξιών μου», ενώ στον προηγούμενο ο λόγος ανέφερε ότι ο θρόνος του διαμένει εις αιώνα αιώνος, αναγορεύοντάς τον ταυτόχρονα Θεό μέσα από όσα λέει: «ο θρόνος σου, ω Θεέ, είναι εις τον αιώνα του αιώνος». Πάλι, στο προκείμενο κείμενο λέει: «ράβδο δυνάμεως θα σου εξαποστείλει ο Κύριος από τη Σιών», ενώ σε εκείνο: «ράβδος ευθύτητος είναι η ράβδος της βασιλείας σου».

Και πάλι, ο μεν παρών ψαλμός λέει: «κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου, και θα κυριαρχήσεις στο μέσο των εχθρών σου», ενώ ο προηγούμενος αναφέρει: «τα βέλη σου είναι ακονισμένα, Δυνατέ, στην καρδιά των εχθρών του βασιλιά». Επομένως, και όσα αναφέρονται στους εχθρούς αυτού που υποδηλώνεται συμφωνούν και στα δύο κείμενα. Ποιος λοιπόν, βλέποντας με τα μάτια του, μέσα στις πόλεις, στα χωριά και στις χώρες σε ολόκληρη την οικουμένη, να ανθίζουν οι εκκλησίες του Σωτήρα μας και οι λαοί που εξουσιάζονται από αυτόν, καθώς και τα αναρίθμητα πλήθη όσων είναι αφιερωμένοι σε αυτόν να περικυκλώνονται από παντού τόσο από τους ορατούς στους ανθρώπους όσο και από τους αόρατους και αφανείς εχθρούς και πολέμιους της διδασκαλίας του Χριστού, δεν θα θαύμαζε τον παρόντα χρησμό που αναφωνήθηκε για το πρόσωπο του προφητευόμενου, το «κυριάρχησε στο μέσο των εχθρών σου»;

Προχωρώντας παρακάτω ο ψαλμός, φανερώνει με συγκεκαλυμμένο τρόπο και το πάθος Εκείνου που προφητεύεται, λέγοντας: «από χείμαρρο στον δρόμο θα πιει· γι' αυτό θα υψώσει το κεφάλι του». Και ότι ο χείμαρρος υποδηλώνει τον καιρό των πειρασμών, το φανερώνει ένας άλλος ψαλμός που λέει: «χείμαρρο διήλθε η ψυχή μας· άραγε διήλθε η ψυχή μας το ορμητικό και ακατανίκητο νερό». Μέσα στον χείμαρρο, λοιπόν, λέει, θα πιει το ποτήρι, δηλαδή εκείνο που υπονοούσε κατά τον καιρό του πάθους, όταν έλεγε: «Πατέρα, εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήρι», και πάλι: «εάν δεν είναι δυνατόν να παρέλθει, χωρίς να το πιω, ας γίνει το θέλημά σου». Πίνοντας, επομένως, αυτό το ποτήρι ύψωσε το κεφάλι, και σύμφωνα με τον Απόστολο, επειδή έγινε «υπήκοος στον Πατέρα μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού, γι' αυτό», λέει, «ο Θεός τον υπερύψωσε», «ανασταίνοντάς τον από τους νεκρούς και καθίζοντάς τον στα δεξιά του, πάνω από κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη και κυριότητα και από κάθε όνομα που ονομάζεται, όχι μόνο στον παρόντα αιώνα αλλά και στον μέλλοντα· και υπέταξε τα πάντα», λέει, «κάτω από τα πόδια του», σύμφωνα με την υπόσχεση προς αυτόν, την οποία παρουσιάζει μέσω του ψαλμού λέγοντας: «Κάθισε στα δεξιά μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου», και «κυριάρχησε ανάμεσα στους εχθρούς σου».

Επειδή, λοιπόν, η σάλπιγγα είναι πιο μεγαλόφωνη από κάθε μουσικό όργανο, εύστοχα έχει ληφθεί ως παράδειγμα για να παραστήσει ότι η διδασκαλία περί του Χριστού, η οποία κηρύχθηκε σε όλους τους ανθρώπους, είναι ισχυρότερη και πιο μεγαλόφωνη από όλα όσα υπήρξαν ανά τους αιώνες. Μέσω αυτής, σαν μέσα από σάλπιγγα, ώστε να ακουστεί από όλους τους ανθρώπους, το Άγιο Πνεύμα βοά και ανακράζει τα εξής λόγια του ψαλμού, με τα οποία έχει λεχθεί: «Ψάλατε στον Θεό μας, ψάλατε· ψάλατε στον βασιλιά μας, ψάλατε· διότι ο Θεός είναι βασιλιάς» όχι πλέον μόνο του ιουδαϊκού έθνους, αλλά «όλης», λέει, «της γης», «ψάλατε συνετώς». Διότι δεν εξουσιάζουν πλέον, λέει, οι προηγούμενοι δαίμονες, ούτε τα επίγεια και απατηλά πνεύματα, αλλά ο ίδιος «ο Θεός» «εβασίλευσε σε όλα τα έθνη», ο ίδιος «ο Θεός», ο οποίος «κάθεται στον άγιο θρόνο του». Τον δε θρόνο του Θεού Λόγου, στον οποίο ο Πατέρας τον πρόσταξε να καθίσει λέγοντας «Κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου», τον έχουμε ήδη παρουσιάσει στο σύγγραμμα που προηγείται αυτού.

Αυτός λοιπόν θα μπορούσε να είναι ο Λόγος του Θεού, για τον οποίο μόνο, μέσα από τα προηγούμενα, αποδείξαμε ότι υπάρχει ως γενητός Θεός και Κύριος, μετά τον Ύψιστο και επί πάντων Θεό. Δεν θα έκανες λάθος εάν έλεγες ότι τόπος Του είναι η επουράνια βασιλεία, καθώς και ο ένδοξος θρόνος της θεότητάς Του, τον οποίο, θεολογώντας, έψαλλε ο προφήτης: «Ο θρόνος σου, ω Θεέ, παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος», επί του οποίου ο Πατέρας, ως προς Μονογενή Υιό, Τον πρόσταξε να καθίσει λέγοντας: «Κάθου εκ δεξιών μου». Διότι σαφώς καταδείξαμε από πριν ότι αυτά αναφέρονται αποκλειστικά στον Σωτήρα μας, τον Θεό Λόγο. Συνεπώς, για αυτόν ακριβώς προφητεύει ο παρών λόγος ότι «εκπορεύεται από τον τόπο του και θα καταβεί στα ύψη της γης». Και ποια θα μπορούσαν να είναι αυτά, αν όχι ρητώς τα όρη του Ισραήλ και οι λόφοι, για τα οποία αναρίθμητες προφητείες προλέγουν, καθώς και η ίδια η Ιερουσαλήμ και το όρος Σιών, όπου ο Σωτήρας και Κύριός μας διέτριβε τον περισσότερο χρόνο; Προφητεύει δε ότι αυτά θα υποστούν καταστροφή και απώλεια κατά την κάθοδο του Χριστού. Και είναι ολοφάνερο ότι, μετά την παρουσία του Σωτήρα μας και τα όσα τολμήθηκαν εναντίον Του, όλα τα προαναφερθέντα πολιορκήθηκαν και περιήλθαν σε έσχατη ερήμωση.

Ποιον λοιπόν είναι θεμιτό να πούμε ότι είδε ο προφήτης ως Κύριο, παρά εκείνον ο οποίος αποδείξαμε στα προηγούμενα ότι εμφανίστηκε και συνομίλησε με τους προπάτορες της εποχής του Αβραάμ; Διότι έχουμε ήδη διδαχθεί ότι αυτός είναι ταυτόχρονα Θεός και Κύριος, αλλά και άγγελος και αρχιστράτηγος της δυνάμεως του Κυρίου. Επειδή, λοιπόν, ο παρών λόγος πρόκειται να προφητεύσει την έλευσή του στους ανθρώπους, προθεωρεί τη θεϊκή του βασιλεία, για την οποία λέει ότι τον είδε «να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο». Και αυτός θα πρέπει να είναι ο θρόνος του, ο οποίος φανερώνεται και στον Ψαλμό «περί του Αγαπητού», σύμφωνα με το «ο θρόνος σου, ω Θεέ, είναι εις τον αιώνα του αιώνος», στον οποίο και ο Ύψιστος Ποιητής των πάντων, ο Θεός και Πατέρας του, τον προέτρεψε να καθίσει, ως Μονογενή και Αγαπητό του, λέγοντας: «Κάθισε εκ δεξιών μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Την ερμηνεία μας δε αυτή για τα χωρία επιβεβαιώνει ο ευαγγελιστής Ιωάννης, ο οποίος, παραθέτοντας τα προκείμενα λόγια του Ησαΐα, στα οποία είχε λεχθεί «διότι επωρώθη η καρδιά αυτού του λαού, και με τα αυτιά τους άκουσαν βαριά και έκλεισαν τα μάτια τους», προσθέτει μιλώντας για τον Χριστό: «Αυτά είπε ο Ησαΐας, όταν είδε τη δόξα του, και μαρτύρησε για αυτόν».

Εύλογα, λοιπόν, με το ίδιο Πνεύμα και ο πάνσοφος Μωυσής, ξεκινώντας τη δική του αφήγηση περί της κοσμογονίας, λέει ότι στην αρχή που προαναφέρθηκε, ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη. Και εισάγει τον Θεό να συνομιλεί με αυτόν, ως τον οικείο και πρωτότοκο Λόγο Του, κατά τη δημιουργία του ανθρώπου, στα όσα γράφει: «Και είπε ο Θεός· ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Αυτό ακριβώς υπαινισσόταν και ο ψαλμωδός, όταν, αναφερόμενος εκτενώς στο πρώτο Αίτιο, λέει: «Αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν», παρουσιάζοντας ξεκάθαρα τη διαταγή και την προσταγή του πρώτου προς το δεύτερο Αίτιο, όπως δηλαδή ενός Πατέρα προς τον Υιό. Διότι είναι βεβαίως απολύτως προφανές ότι καθένας που λέει κάτι, το λέει σε κάποιον άλλον, και εκείνος που δίνει εντολή, δίνει εντολή σε κάποιον άλλον εκτός από τον εαυτό του. Απερίφραστα, εξάλλου, ο Μωυσής πάλι, μνημονεύοντας δύο Κυρίους, δηλαδή τον Πατέρα και τον Υιό, αφηγείται κάπως έτσι σχετικά με την τιμωρία των ασεβών, λέγοντας: «Και έβρεξε ο Κύριος εκ μέρους του Κυρίου πάνω στα Σόδομα και τα Γόμορρα θειάφι και πυρ». Σε συμφωνία με αυτά και ο Δαβίδ ψάλλοντας είπε: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου· κάθισε εκ δεξιών μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Και προχωρώντας, υπαινίχθηκε την κρυφή και απολύτως απόρρητη γέννησή Του, λέγοντας: «Εκ γαστρός, προ του εωσφόρου, σε γέννησα».

ΙΕ΄. ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΑΙΤΙΟΥ Ας θεωρηθούν, λοιπόν, ομολογημένα με αυτόν τον τρόπο τα όσα αφορούν το πρώτο Αίτιο των όλων. Εξέτασε όμως και τα σχετικά με το δεύτερο, το οποίο τα ιερά λόγια των Εβραίων διδάσκουν ότι είναι ο Λόγος του Θεού και Θεός εκ Θεού, όπως ακριβώς έχουμε διδαχθεί να θεολογούμε και εμείς οι ίδιοι. Ο Μωυσής, λοιπόν, ρητά θεολογεί περί δύο Κυρίων, στα σημεία όπου λέει: «Και έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο φωτιά και θειάφι πάνω στην πόλη των ασεβών», όπου, όπως συνηθίζει, έκανε και για τους δύο όμοια χρήση των εβραϊκών χαρακτήρων· και αυτή είναι η ανεκφώνητη από αυτούς θεολογία μέσω των τεσσάρων γραμμάτων. Με αυτό συμφωνεί και ο Δαβίδ, ένας άλλος προφήτης και ταυτόχρονα βασιλιάς των Εβραίων, λέγοντας: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: κάθισε εκ δεξιών μου», υποδεικνύοντας τον ύψιστο Θεό με τον πρώτο «Κύριο», και τον δεύτερο μετά από αυτόν με τη δεύτερη προσωνυμία. Διότι, σε ποιον άλλον είναι θεμιτό να υπονοηθεί ότι παραχωρούνται τα δεξιά της αγέννητης Θεότητας, παρά μόνο σε αυτόν για τον οποίο γίνεται ο λόγος; Τον οποίο ο ίδιος προφήτης σε άλλα σημεία διασαφηνίζει πιο καθαρά, υποστηρίζοντας ότι αυτός για τον οποίο θεολογεί είναι ο δημιουργικός Λόγος του Πατέρα για τα σύμπαντα, όταν λέει: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί.» Και τον ίδιο επίσης παρουσιάζει ως σωτήρα εκείνων που έχουν ανάγκη τη θεραπεία του, λέγοντας: «Απέστειλε τον λόγο του και τους γιάτρεψε.»

Διότι, σχετικά με τη σάρκα την οποία είχε όταν μιλούσε στους μαθητές, λέγει τα εξής: «Αυτό σας σκανδαλίζει; Εάν λοιπόν δείτε τον Υιό του ανθρώπου να αναβαίνει εκεί όπου ήταν προηγουμένως; Το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί, η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα». Εάν λοιπόν ομολογεί ότι η σάρκα δεν τον ωφελεί σε τίποτα, πώς είναι δυνατόν αυτή, που προέρχεται από τη γη και δεν ωφελεί σε τίποτα, να συνυπάρχει με τον Λόγο στους μελλοντικούς αιώνες σαν να του ήταν ωφέλιμη; Για τον λόγο αυτόν μου φαίνεται ότι και ο Παντοκράτωρ Δεσπότης λέγει προς αυτόν: «Κάθου εκ δεξιών μου έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδών σου». Δίνοντας την εντύπωση ότι τον διαχωρίζει μόνο ως προς την ενέργεια εξαιτίας της ανθρώπινης σάρκας, και ορίζοντάς του κατά κάποιον τρόπο έναν καθορισμένο χρόνο για την εκ δεξιών καθέδρα, του λέγει το εξής: «έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδών σου». Αυτό δε το προφητικό ρητό του Δαβίδ, ερμηνεύοντάς το σαφέστερα σε εμάς ο ιερός απόστολος, το εξέφρασε κάπως έτσι: «διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, έως ότου θέσει τους εχθρούς του υποπόδιο των ποδών του». Επομένως, φαίνεται ότι η κατά άνθρωπον οικονομία και βασιλεία του έχει κάποιο χρονικό όριο. Διότι δεν εννοεί τίποτα άλλο παρά αυτό που ελέχθη από τον απόστολο: «έως ότου θέσει τους εχθρούς του υποπόδιο των ποδών του». Επομένως, όταν θα έχει υποτάξει τους εχθρούς ως υποπόδιο των ποδών του, δεν χρειάζεται πλέον αυτή τη μερική βασιλεία, εφόσον είναι καθολικός βασιλεύς των πάντων· διότι συμβασιλεύει «με τον Θεό και Πατέρα», του οποίου Λόγος ήταν και είναι.

Εφόσον λοιπόν υπάρχει μία αρχή και κεφαλή, πώς θα μπορούσαν να υπάρξουν δύο θεοί, και όχι ένας, Εκείνος ο μόνος που δεν αναγνωρίζει κανέναν ως ανώτερο ούτε άλλον ως αίτιο του εαυτού Του, αλλά κατέχει τη θεότητα της μοναρχικής Του εξουσίας ως δική Του, άναρχη και αγένητη, και έχει μεταδώσει στον Υιό από τη δική Του θεότητα και ζωή, Αυτός που δι' Αυτού έφερε στην ύπαρξη τα σύμπαντα, Αυτός που Τον αποστέλλει, Αυτός που Τον προστάζει, Αυτός που Του δίνει εντολές, Αυτός που Τον διδάσκει, Αυτός που Του παραδίδει τα πάντα, Αυτός που Τον δοξάζει, Αυτός που Τον υπερυψώνει, Αυτός που Τον ανέδειξε βασιλιά των πάντων, Αυτός που Του παραδίδει όλη την κρίση, Αυτός που θέλει και εμείς να Τον υπακούμε, Αυτός που Τον προστάζει να κατέχει τον θρόνο εκ δεξιών της μεγαλοπρέπειάς Του προσφωνώντας Τον και λέγοντας «κάθισε εκ δεξιών μου», ο Οποίος εξαιτίας όλων αυτών είναι Θεός και του ίδιου του Υιού, στον Οποίο υπακούοντας ο μονογενής Του Παίδας «εκένωσε τον εαυτό Του, ταπείνωσε τον εαυτό Του, έλαβε μορφή δούλου, έγινε υπήκοος μέχρι θανάτου», στον Οποίο και προσεύχεται, στις προσταγές του Οποίου υπακούει, τον Οποίο και ευχαριστεί, τον Οποίο μάς διδάσκει να θεωρούμε ως τον «μόνο αληθινό Θεό», και ομολογεί ότι είναι μεγαλύτερός Του, και τον Οποίο, επιπλέον όλων αυτών, θέλει όλοι μας να γνωρίζουμε ότι είναι και δικός Του Θεός. Και Αυτόν που δοξάζει με αυτόν τον τρόπο τον δικό Του Πατέρα, ο Πατέρας ανταποδίδοντάς Του τη δόξα, Τον ανέδειξε και Κύριο και Σωτήρα και Θεό των πάντων και σύνθρονο στη δική Του βασιλεία.

κδ'. Αλλά και ξύλο ζωής και Κύριο τον αποκαλούσε ο Σολομών, λέγοντας: «είναι ξύλο ζωής για όλους όσοι την κρατούν σταθερά, και για όσους στηρίζονται σε αυτήν όπως σε Κύριο, είναι ασφαλής». κε'. Και ο πατέρας του Σολομώντα, ο Δαβίδ, στους Ψαλμούς τον ονόμαζε ταυτόχρονα και Κύριο και ιερέα· άλλοτε μεν λέγοντας «είπε ο Κύριος στον Κύριό μου· κάθισε στα δεξιά μου», άλλοτε δε αναφέροντας «ορκίστηκε ο Κύριος και δεν θα μεταμεληθεί· εσύ είσαι ιερέας εις τον αιώνα κατά την τάξη του Μελχισεδέκ».

Λέει δε ότι αυτό ακριβώς αποδεικνύεται και από τον Ψαλμό που αναφέρει: «κάθου εκ δεξιών μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδών σου», και ότι για αυτόν τον λόγο ο απόστολος Παύλος έχει πει το: «διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, έως ότου θέσει τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του»· διότι υπέθεσε ότι το «έως» και το «μέχρι» υποδηλώνουν περιορισμένο χρόνο. Άκουσε, λοιπόν, πώς ακριβώς κατά λέξη γράφει, λέγοντας: «διότι για αυτόν τον λόγο μου φαίνεται ότι και ο παντοκράτορας Θεός, ο Δεσπότης, του λέει: "κάθου εκ δεξιών μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδών σου"». Δίνοντας την εντύπωση ότι τον διαχωρίζει μόνο ως προς την ενέργεια εξαιτίας της ανθρώπινης σάρκας, και ορίζοντας σε αυτόν τρόπον τινά έναν ρητό χρόνο για την εκ δεξιών καθέδρα, του λέει έτσι: «έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδών σου». Ερμηνεύοντας δε σαφέστερα σε εμάς αυτό το προφητικό ρητό του Δαβίδ, ο ιερός απόστολος είπε κάπως έτσι: «διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, έως ότου θέσει τους εχθρούς του υποπόδιο των ποδών του». Επομένως, φαίνεται ότι έχει κάποιο όριο τόσο η κατά άνθρωπον οικονομία του όσο και η βασιλεία του. Και έπειτα από άλλα προσθέτει: «και για αυτό οι Πράξεις των Αποστόλων, σχετικά με αυτόν τον άνθρωπο τον οποίο προσέλαβε ο Λόγος του Θεού και, έχοντάς τον προσλάβει, κάθεται στα δεξιά του Πατρός, διδάσκουν τα εξής λέγοντας: "τον οποίο πρέπει να δεχθεί ο ουρανός μέχρι τους χρόνους της αποκαταστάσεως", ορίζοντας και αυτές τρόπον τινά κάποιο όριο και προθεσμία».

Έτσι, λοιπόν, και το «κάθισε στα δεξιά μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου» και το «τον οποίο πρέπει ο ουρανός να δεχθεί μέχρι τους χρόνους της αποκαταστάσεως» δεν έχει λεχθεί με την έννοια ότι δεν θα υπάρχει πλέον μετά από αυτά, αλλά με την έννοια ότι πρόκειται, κατά τον καιρό της συντέλειας, να εγερθεί από τον πατρικό θρόνο και να πραγματοποιήσει δεύτερη κάθοδο από τον ουρανό, για την οποία διδάσκει ο απόστολος λέγοντας: «ότι ο ίδιος ο Κύριος με πρόσταγμα, με φωνή αρχαγγέλου και με σάλπιγγα Θεού, θα κατέβει από τον ουρανό, και οι νεκροί εν Χριστώ θα αναστηθούν πρώτοι, έπειτα εμείς που ζούμε και απομένουμε, θα αρπαγούμε μαζί με αυτούς μέσα σε νεφέλες για να προϋπαντήσουμε τον Κύριο στον αέρα· και έτσι πάντοτε θα είμαστε μαζί με τον Κύριο». Πρέπει, επομένως, ο Σωτήρας να παραμένει στον ουρανό και να κάθεται στα δεξιά του Πατρός «έως τη συντέλεια», και κατά την ίδια τη συντέλεια των πάντων, πραγματοποιώντας την ένδοξη και δεύτερη παρουσία του, θα παραλάβει τους αγίους του για να είναι πάντοτε μαζί του, όχι μέχρι κάποιο χρονικό διάστημα, αλλά στον άπειρο αιώνα· διότι λέει: «έτσι πάντοτε θα είμαστε μαζί με τον Κύριο». Επομένως, οι άγιοι, αφού θα είναι πάντοτε μαζί του, θα απολαύσουν τη βασιλεία του στην εξαγγελθείσα βασιλεία των ουρανών. Αλλά ο γενναίος αυτός, μην κατανοώντας αυτά, μολονότι ο θείος απόστολος έχει πει για τον Σωτήρα μας το: «διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του».

Διότι προς το παρόν, εφόσον δεν είναι ακόμη άξιοι αυτής, ο ίδιος προλαμβάνοντας, ως κοινός σωτήρας όλων, ασκεί μια βασιλεία διορθωτική των ατελών και θεραπευτική όσων έχουν ανάγκη θεραπείας, υποτάσσοντας τους εχθρούς της βασιλείας κάτω από τα πόδια του. Αυτό ακριβώς παρουσιάζει ο Ψαλμός που λέει: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθισε εκ δεξιών μου μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Όταν, όμως, θέσει τους μεν εχθρούς κάτω από τα πόδια του, και εγκαταστήσει σε ζωή ατελεύτητη τους άξιους της βασιλείας του, τότε θα καταργηθεί ως «έσχατος» εχθρός και ο εχθρός όλων, ο θάνατος. Διότι, εφόσον κανείς πλέον δεν θα πεθαίνει, και αφού οι άξιοι της βασιλείας θα ζουν τότε σε αιώνια ζωή, είναι φυσικό να αδρανήσει ο θάνατος, καθώς δεν θα έχει πλέον ποιους να θανατώσει. Και όταν αυτά ετοιμαστούν κατ' αυτόν τον τρόπο, όλοι οι άγιοι θα υποταχθούν στον Υιό του Θεού με σωτήρια υποταγή· εφόσον αυτός είναι ζωή, θα ζήσουν αιώνια, εφόσον είναι σοφία, θα γίνουν σοφοί, και εφόσον είναι Λόγος, θα καταστούν λογικοί. Έτσι θα γίνουν και χριστοί, έχοντας χριστεί με το πνεύμα της δικής του ευωδίας, και θα αναδειχθούν φωστήρες του νέου αιώνα, λαμβάνοντας τα φώτα από αυτόν, και θα γίνουν υιοί Θεού, στολισμένοι με το πνεύμα της υιοθεσίας. Και όσοι υποταχθούν σε αυτόν θα μετάσχουν και στις υπόλοιπες δυνάμεις που υπάρχουν σε αυτόν, ώστε να γίνουν και δίκαιοι από τη δική του δικαιοσύνη και άγιοι από τη δική του αγιότητα.

Αλλά προβάλλεται εναντίον μας από τους χριστομάχους, μέσα από τα όσα έχουν ιστορηθεί, ένα άλλο όπλο ασέβειας. Διότι ισχυρίζονται ότι μέσω αυτών υποδηλώνεται η κατωτερότητα του Μονογενούς· επειδή το γεγονός ότι Αυτός παρίσταται στη δόξα του Πατέρα το θεωρούν απόδειξη ότι υπόκειται στην εξουσία του Πατέρα. Τι θα μπορούσα λοιπόν να τους πω για τον Παύλο; Τι δε και για τον προφήτη Δαβίδ πριν από αυτόν, αφού και οι δύο διηγούνται τη δόξα του Μονογενούς μέσω της διδασκαλίας του Πνεύματος; Διότι ο μεν Δαβίδ λέγει: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, κάθισε στα δεξιά μου»· ο δε Απόστολος λέγει ότι ο Κύριος έχει καθίσει στα δεξιά του θρόνου του Θεού. Εάν λοιπόν η όρθια στάση είναι σημείο κατωτερότητας, η καθέδρα είναι οπωσδήποτε σημείο ομοτιμίας. Επομένως, ή ας απορρίψουν τις μεγαλοπρεπείς μαρτυρίες, δια των οποίων υποδηλώνεται το ύψος της αξίας Του, ή ας εκλάβουν με ευσέβεια και αυτήν. Διότι διδάσκαλος του καθενός από όσους μίλησαν είναι εξίσου η χάρη του Πνεύματος. Επειδή ο μεν Στέφανος, όντας πλήρης Αγίου Πνεύματος, και είδε αυτά που είδε, και φανέρωσε όσα είδε. Ο δε Δαβίδ εν Πνεύματι τον ονομάζει Κύριο, όπως λέγει το Ευαγγέλιο· ενώ ο Παύλος, όπως λέγει ο ίδιος, εν Πνεύματι λαλεί τα μυστήρια. Εάν λοιπόν ένας είναι ο διδάσκαλος, ο οποίος δεν έχει καμία διαφωνία με τον εαυτό του, και αυτός ο διδάσκαλος είναι το Πνεύμα της αλήθειας, το οποίο ενεργεί στους θεοφορούμενους, πώς θα μπορούσε κανείς να υποπτευθεί οποιαδήποτε διαφωνία στα δόγματα;

Θ΄. Περί της αναλήψεως. Ο Δαβίδ αναφέρει: «Ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό, ο Κύριος με φωνή σάλπιγγας». Το ότι δε αυτό έχει λεχθεί για τον Σωτήρα μας, το λέει ο Δανιήλ: «Έβλεπα», λέει, «και ιδού, στήθηκαν θρόνοι και κάθισε ο Παλαιός των ημερών». Και μετά από λίγο: «Και ιδού, ερχόταν με τις νεφέλες του ουρανού κάποιος σαν Υιός ανθρώπου· και έφθασε έως τον Παλαιό των ημερών και παρουσιάστηκε ενώπιόν του. Σε αυτόν δόθηκε η τιμή, η αρχή και η βασιλεία· και όλοι οι λαοί, οι φυλές και οι γλώσσες θα τον υπηρετήσουν. Η εξουσία του είναι εξουσία αιώνια, η οποία δεν θα παρέλθει, και η βασιλεία του δεν θα καταστραφεί». Και αλλού ο Δαβίδ λέει: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθισε στα δεξιά μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου».

Εξομολογείται δε στον Πατέρα, όχι τις δικές του αμαρτίες ο άμωμος, αλλά εκείνων που πιστεύουν σε αυτόν· διότι, ενώ ο Δαβίδ είπε: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου· Κάθισε στα δεξιά μου» και τα λοιπά, ο Ησαΐας λέει σαφέστερα: «Λέει ο Κύριος στον χρισμένο μου, τον Κύρο». Λένε μάλιστα ότι αυτά έχουν ειπωθεί για τον Κύρο τον Πέρση. Είναι όμως γελοίο· διότι πού αρμόζουν στον Κύρο τα υπόλοιπα λόγια: «Κράτησα το δεξί σου χέρι· μπροστά του θα υπακούσουν έθνη, και θα συντρίψω τη δύναμη των βασιλέων· θα ανοίξω μπροστά του πύλες, και οι πόλεις δεν θα κλειστούν· θα πορευθώ μπροστά σου, και θα εξομαλύνω όρη· θα συντρίψω χάλκινες θύρες, και θα σπάσω σιδερένιους μοχλούς, και θα σου δώσω σκοτεινούς θησαυρούς;» Πώς λοιπόν θα ταιριάξουν αυτά στον Κύρο, ο οποίος λίγο αργότερα σκοτώθηκε με αισχρό τρόπο στους Μασσαγέτες και γδάρθηκε σαν ασκός; Και λίγο αργότερα τα ερμηνεύει αυτά ο ίδιος προφήτης, λέγοντας εκ προσώπου του Θεού: «Εγώ, ο Κύριος ο Θεός, σε κάλεσα εν δικαιοσύνη· κράτησα το χέρι σου, και θα σε ενισχύσω, και θα σε δώσω ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, και να βγάλεις από τα δεσμά τους αλυσοδεμένους, και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι.» Και πάλι ο ίδιος ο Ησαΐας λέει: «Και μου είπε: Είναι μεγάλο για εσένα το να κληθείς παίδας μου, και να ανορθώσεις τις φυλές του Ιακώβ, και να επαναφέρεις τη διασπορά του Ισραήλ· και σε έθεσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να αποτελέσεις σωτηρία έως τα πέρατα της γης.»

Αν, βέβαια, υπήρχε κάποιος άλλος τρόπος να αποκαλύπτουμε τις κινήσεις της διανοίας, αφήνοντας κατά μέρος την περίπλοκη υπηρεσία των λέξεων, θα επικοινωνούσαμε μεταξύ μας πιο ξεκάθαρα και πιο καθαρά, φανερώνοντας την ίδια τη φύση των πραγμάτων με τα οποία ασχολείται ο νους μέσω των παρορμήσεων της διανοίας. Τώρα όμως, για αυτόν ακριβώς τον λόγο, σε κάποιο από τα όντα δώσαμε το όνομα του ουρανού, σε άλλο της γης, και στο καθένα άλλο διαφορετικό όνομα· και τη σχέση του ενός με το άλλο, ή την ενέργεια, ή την πάθηση, όλα τα επισημαίνουμε με ιδιαίτερους φθόγγους και λέξεις, ώστε η κίνηση του νου να μην παραμένει σε εμάς ακοινώνητη και άγνωστη. Η υπερκόσμια όμως εκείνη και άυλη φύση, ούσα ελεύθερη και απαλλαγμένη από τους σωματικούς περιορισμούς, δεν έχει ανάγκη από ονόματα ή ρήματα, ούτε για τον εαυτό της ούτε για την ανώτερη από αυτήν φύση. Αλλά, αν κάπου μέσα στα ιερά βιβλία αναγράφεται ότι ειπώθηκε κάποιος λόγος από τη νοερή φύση, αυτό λέγεται για χάρη εμάς που τον ακούμε, επειδή αδυνατούμε να μάθουμε με άλλον τρόπο αυτό που δηλώνεται, εάν δεν εξαγγελθεί μέσω φωνών και λέξεων. Και αν ο Δαβίδ λέει εν Πνεύματι ότι κάτι λέγεται από τον Κύριο προς τον Κύριο, ο Δαβίδ είναι αυτός που μιλάει, καθώς δεν μπορεί με διαφορετικό τρόπο να μας μεταδώσει τη διδασκαλία αυτού που συνέλαβε ο νους, παρά μόνο ερμηνεύοντας μέσω φωνών και λέξεων την κατανόηση των μυστηρίων που του δόθηκε από τον Θεό.

Η εξουσία του είναι εξουσία αιώνια, η οποία δεν θα παρέλθει. Και η βασιλεία του δεν θα φθαρεί. Ποιος είναι λοιπόν αυτός, ο οποίος ως υιός ανθρώπου έλαβε την εξουσία αναφαίρετη επί πάντων; Ασφαλώς κανένας απολύτως άνθρωπος, αλλά ο θεάνθρωπος Χριστός, για τον οποίο και ο Δαβίδ είπε προς τον Θεό και Πατέρα: «Θεέ, την κρίση σου δώσε στον βασιλιά, και τη δικαιοσύνη σου στον υιό του βασιλιά». Διότι ο Χριστός και ως Θεός είναι βασιλιάς, και υιός βασιλιά. Και ως άνθρωπος έγινε βασιλιάς, και υιός του βασιλιά Δαβίδ, γι' αυτό και αργότερα έλεγε: «Μου δόθηκε εξουσία στον ουρανό και επί της γης». Προς αυτόν ο Πατέρας, αφού έλαβε τη βασιλεία, του έλεγε, ως προς άνθρωπο: «Κάθισε στα δεξιά μου». Διότι, αναφέρει, «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθισε στα δεξιά μου έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Ή ποιοι είναι οι δύο Κύριοι του Δαβίδ, για τους οποίους γίνεται ο λόγος, αν δεν πεις ότι είναι αυτοί; Αφού λοιπόν είπε ο Δαβίδ, «Θεέ, την κρίση σου δώσε στον βασιλιά» και τα εξής, πρόσθεσε ότι «Πριν από τον ήλιο διαμένει το όνομά του», δηλαδή προφανώς αυτό της θεότητας ή της υιότητας.

Ψαλμός του Δαβίδ. Ο έπαινος του ψαλμού προσφέρθηκε στον Χριστό, ως νικητή των παθών. Είπε ο Κύριος: Ο Πατέρας λέει προς τον Υιό: κάθισε στα δεξιά μου, όταν ανελήφθη με τη σάρκα· διότι, υπάρχοντας προ των αιώνων, καθόταν στα δεξιά και δεν χωρίστηκε από τον θρόνο, αλλά αυτό ειπώθηκε για την ανθρώπινη φύση. Έως ότου θέσω: Εννοεί τους δαίμονες· διότι αυτούς τους υπέταξε κάτω από τα πόδια του ανθρώπου ο Κύριος (ο Θεός). Ράβδο: Η προφητεία προανήγγειλε τον σταυρό, ονομάζει δε ράβδο και την Παρθένο, όπως λέει του Ιεσσαί και ράβδο και άνθος. Και κατακυρίευε: Διότι όλοι οι εχθροί, και οι αισθητοί και οι νοητοί, υποτάσσονται στον σταυρό. Μαζί σου: Διότι στην αρχή ήταν ο Λόγος, ο ίδιος και από τη Μαρία, όταν συντελέστηκε η δύναμη του μυστηρίου μέσω της Θεοτόκου. Στη λαμπρότητα: Διότι μέσω της παρουσίας του Χριστού λαμπρύνθηκαν όλοι οι άγιοι. Εκ γαστρός: Δηλαδή, προ πάσης κτίσεως ο Χριστός συνυπήρχε με τον Πατέρα, ως φως εκ φωτός. Ορκίστηκε: Όσα, λέει, αποφάσισε από την αρχή για τον άνθρωπο, δεν τα μετάνιωσε, αλλά τα εκπλήρωσε. Εσύ είσαι: Ο λόγος είναι για τον Χριστό και για τον άνθρωπο, τον οποίο ανέλαβε και κατέστησε επουράνιο. Διότι ο Μελχισεδέκ είναι τύπος του Χριστού, επειδή δεν γενεαλογείται, και επιπλέον το όνομά του ερμηνεύεται ως βασιλιάς της ειρήνης, που είναι ο Χριστός. Είναι δε ιερέας, εφόσον ιερουργώντας τον εαυτό του, τον πρόσφερε ως θυσία πάνω στον σταυρό.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΘ'. «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου.» Για να δειχθεί η σε όλα ομοτιμία του Πατρός και του Υιού, και ότι ο Υιός δεν αρπάζει από μόνος του το αξίωμα της βασιλείας ή της θεότητας (γι' αυτό λέει ο Παύλος: Δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό)· αλλά, με την ευδοκία του Πατρός και με τη χαρά του για το αξίωμα του Υιού, κατέχει τη βασιλεία που είναι ομότιμη προς τον Πατέρα. Επειδή το «εκ δεξιών» λέγεται λόγω της συγκαταβάσεως προς εμάς (διότι, αν ο Θεός έχει δεξιά, έχει και αριστερά)· αυτά όμως δεν έχουν θέση να λέγονται για Εκείνον που είναι αμερής, ασχημάτιστος και τα πάντα πληρών· λέγεται δε, επειδή εμείς τώρα δεν μπορούμε με άλλον τρόπο να ακούσουμε και να διδαχθούμε τη δοξολογία για τον Πατέρα και τον Υιό, γι' αυτό αναγκαστικά πρόσθεσε:

«Έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδών σου». Δηλαδή, μέχρι να συντελεστεί ο παρών βίος. Διότι στον παρόντα βίο και ο Πατέρας υποτάσσει στον Υιό, και ο Υιός υποτάσσει στον Πατέρα την ανθρωπότητα. Όταν όμως αυτός ο αιώνας συντελεστεί, και ο Θεός γίνει τα πάντα σε όλους όσους προκόπτουν, τότε, αφού ανέλθουμε στην τέλεια θεωρία και γνώση, θα δούμε τον Πατέρα μέσα στον Υιό και τον Υιό μέσα στον Πατέρα. Γι' αυτό και ο Κύριος έλεγε ότι τότε θα έλθει μέσα στη δόξα του Πατέρα. «Ράβδο δυνάμεως θα εξαποστείλει». Ράβδος δυνάμεως είναι ο Σωτήρας, για τον οποίο και σε άλλο σημείο προσθέτει: «Θα τους ποιμάνεις με ράβδο σιδερένια».

«Από τη Σιών», λέει. Διότι εκεί ο Μονογενής θυσίασε τον εαυτό Του· εκεί έδωσε την αρχή στο πάθος· εκεί παραδόθηκαν από Αυτόν τα μυστήρια εις ανάμνησιν του πάθους. «Μαζί σου είναι η αρχή την ημέρα της δυνάμεώς σου.» Εδώ αποκαλεί αρχή τον σταυρό του Χριστού, διότι μέσω αυτού ηττήθηκε αυτός που εξουσίαζε και βασίλευε στην οικουμένη· και ημέρα της δυνάμεώς Του ονομάζει ευλόγως την ημέρα του σταυρού· και τούτο εξαιτίας των σημείων που συνέβησαν κατ' αυτήν, δηλαδή τον σεισμό της γης, την απόκρυψη του ήλιου, και το σκοτάδι από την έκτη έως την ενάτη ώρα· έπειτα διότι σε αυτήν επισκιάστηκε η αμαρτία και κατατροπώθηκε ο διάβολος. Κατά την ημέρα αυτήν, λοιπόν, είχε μαζί Του την αρχή, δηλαδή τον σταυρό, όχι μόνο επειδή καρφώθηκε σε αυτόν, αλλά και επειδή τον βάσταξε στους ώμους Του. Διότι αυτό ακριβώς εξέθεσε σαφέστερα ο Ησαΐας λέγοντας: Του οποίου η αρχή βρίσκεται επάνω στον ώμο του. «Ο Κύριος στα δεξιά σου.» Βλέπεις ότι το «Κάθου εκ δεξιών μου» δεν δηλώνει κάποιον συγκεκριμένο τόπο, αλλά την ένωση του Υιού με τον Πατέρα, και την κατ' όλα ισότητα. Διότι εάν ο Υιός κάθεται στα δεξιά, πώς πάλι λέγεται ότι ο Πατέρας βρίσκεται στα δεξιά Του; Ο Οποίος κατά την ημέρα της οργής Του θα συντρίψει τους βασιλείς της γης, και τους άρχοντες που συγκεντρώθηκαν μαζί εναντίον του Κυρίου και εναντίον του Χριστού Του· εννοώντας τον Ηρώδη και τον Πιλάτο, τον Άννα και τον Καϊάφα, και τους βασιλείς που ήταν μαζί τους. «Θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη.»

Αυτή η ημέρα είναι ευαγγελισμός χαράς· διότι σε αυτήν την ημέρα αναστήθηκε ο Κύριος, εγείροντας μαζί Του το ποίμνιο του Αδάμ· διότι γεννήθηκε για τον άνθρωπο και αναστήθηκε μέσα στον άνθρωπο. Σήμερα, χάρη σε Αυτόν που αναστήθηκε, ο παράδεισος άνοιξε και ο Αδάμ ζωογονείται και η Εύα παρηγορείται και η κλήση πληθαίνει και η βασιλεία ετοιμάζεται και ο άνθρωπος σώζεται και ο Χριστός προσκυνείται. Διότι, αφού καταπάτησε τον θάνατο και αιχμαλώτισε τον τύραννο και σκύλευσε τον άδη, ανέβηκε στους ουρανούς, ως νικηφόρος βασιλιάς, ως ένδοξος ηγεμόνας, ως ανίκητος ηνίοχος, λέγοντας στον Πατέρα: «Ιδού εγώ και τα παιδιά που μου έδωσες, Θεέ μου», και τα εξής. Και άκουσε από τον Πατέρα: «Κάθισε στα δεξιά μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Σε Αυτόν ανήκει η δόξα, τώρα και στους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

«Και οργίστηκε ο δράκοντας εναντίον της γυναίκας, και έφυγε για να κάνει πόλεμο με τους υπολοίπους από το σπέρμα της, αυτούς που τηρούν τις εντολές του Θεού και έχουν τη μαρτυρία του Ιησού.» Με τη φράση, λοιπόν, «γυναίκα περιβεβλημένη τον ήλιο» φανέρωσε σαφέστατα την Εκκλησία, η οποία είναι ενδεδυμένη τον πατρικό Λόγο που λάμπει περισσότερο από τον ήλιο· λέγοντας δε «σελήνη κάτω από τα πόδια της», εννοεί ότι είναι στολισμένη με επουράνια δόξα σαν τη σελήνη· και το να λέει «πάνω στο κεφάλι της στεφάνι από δώδεκα αστέρια», δηλώνει τους δώδεκα αποστόλους, μέσω των οποίων έχει ιδρυθεί η Εκκλησία. «Και επειδή ήταν έγκυος κράζει, έχοντας ωδίνες και βασανιζόμενη να γεννήσει», διότι η Εκκλησία δεν παύει πάντοτε να γεννά από καρδιάς τον Λόγο, μολονότι καταδιώκεται στον κόσμο από τους απίστους. «Και γέννησε», λέει, «γιο αρσενικό, ο οποίος πρόκειται να ποιμάνει όλα τα έθνη», δηλαδή τον άρρενα και τέλειο Χριστό, τον Υιό του Θεού, Θεό και άνθρωπο, τον οποίο προανήγγειλαν οι προφήτες, και τον οποίο γεννώντας πάντοτε η Εκκλησία διδάσκει σε όλα τα έθνη. Το να λέει δε «αρπάχτηκε το τέκνο της προς τον Θεό και προς τον θρόνο Του», σημαίνει ότι είναι επουράνιος βασιλιάς και όχι επίγειος αυτός που πάντοτε γεννιέται μέσω αυτής, όπως ακριβώς και ο Δαβίδ προαναφωνεί λέγοντας: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου.» «Και είδε», λέει, «ο δράκοντας και καταδίωξε τη γυναίκα που γέννησε το αρσενικό.»

Η αναγκαιότητα της κακίας προέκυψε από κάποια τέτοια αιτία: αφού ο Ελωείμ κατασκεύασε και δημιούργησε τον κόσμο με κοινή συγκατάθεση, θέλησε να ανέβει στα υψηλά μέρη του ουρανού και να δει μήπως κάτι στη δημιουργία είχε γίνει ελλιπές, παίρνοντας μαζί του τους δικούς του αγγέλους —διότι είχε την τάση να κινείται προς τα άνω— και αφήνοντας την Εδέμ κάτω —διότι, επειδή ήταν γη, αν και ήθελε να ακολουθήσει προς τα άνω τον σύζυγό της, δεν μπόρεσε. Φτάνοντας λοιπόν ο Ελωείμ στο άνω άκρο του ουρανού και βλέποντας φως ανώτερο από αυτό που ο ίδιος είχε δημιουργήσει, είπε: «Ανοίξτε μου τις πύλες, για να εισέλθω και να δοξολογήσω τον Κύριο»· διότι εγώ νόμιζα πως ήμουν ο κύριος. Τότε ακούστηκε σε αυτόν μια φωνή από το φως που έλεγε: «Αυτή είναι η πύλη του Κυρίου, οι δίκαιοι εισέρχονται μέσα από αυτήν». Και άνοιξε αμέσως η πύλη, και εισήλθε ο πατέρας χωρίς τους αγγέλους του προς τον Αγαθό, και είδε «όσα μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν». Τότε του λέει ο Αγαθός: «Κάθισε στα δεξιά μου». Και ο πατέρας λέει προς τον Αγαθό: «Επίτρεψέ μου, Κύριε, να καταστρέψω τον κόσμο που έχω φτιάξει· διότι το πνεύμα μου είναι δεσμευμένο στους ανθρώπους, και θέλω να το πάρω πίσω». Τότε του λέει ο Αγαθός: «Δεν μπορείς να κάνεις κανένα κακό, εφόσον βρίσκεσαι κοντά μου· διότι από κοινή συγκατάθεση φτιάξατε τον κόσμο, και εσύ και η Εδέμ· άφησε λοιπόν την Εδέμ να κατέχει την κτίση όσο επιθυμεί, εσύ όμως μείνε κοντά μου».

Και ούτε απλός άνθρωπος είναι εκείνος μέσω του οποίου και στον οποίο δημιουργήθηκαν τα πάντα· διότι τα πάντα δημιουργήθηκαν μέσω αυτού. Όταν δημιουργούσε τον ουρανό, ήμουν μαζί του, και ήμουν εκεί κοντά του ρυθμίζοντας τα πάντα, και χαιρόταν μαζί μου καθημερινά. Πώς λοιπόν ένας απλός άνθρωπος θα άκουγε: Κάθισε στα δεξιά μου; Και πώς θα έλεγε: Πριν υπάρξει ο Αβραάμ, εγώ είμαι; Και: Δόξασέ με με τη δόξα που είχα πριν δημιουργηθεί ο κόσμος; Ποιος άνθρωπος έλεγε: Κατέβηκα από τον ουρανό, όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε; Και για ποιον άνθρωπο λέγονταν το εξής: Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο· βρισκόταν στον κόσμο, και ο κόσμος δημιουργήθηκε μέσω αυτού, αλλά ο κόσμος δεν τον γνώρισε· ήρθε στα δικά του, και οι δικοί του δεν τον δέχτηκαν; Πώς λοιπόν ένας τέτοιος είναι απλός άνθρωπος, που έχει την αρχή της υπάρξεώς του από τη Μαρία, και όχι ο Θεός Λόγος και ο Μονογενής Υιός; Διότι στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Και σε άλλα χωρία λέει: Ο Κύριος με δημιούργησε ως αρχή των οδών του για τα έργα του· προ του αιώνος με θεμελίωσε, και πριν από όλα τα βουνά με γεννά.

ΙΗ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΚΟΜΗΤΑ ΕΡΜΙΝΟ. Σχετικά με αυτό που έχει ειπωθεί για τη Θεοτόκο, «Και δεν την γνώριζε», και τα λοιπά. Επειδή είπες ότι θεωρείς πως αποτελεί σκάνδαλο για τους Ιουδαίους αυτό που αναφέρεται στους θείους χρησμούς, «Δεν την γνώριζε έως ότου γέννησε τον υιό της», με την ιδέα ότι δήθεν, μετά από αυτά, υπήρξε συζυγική σχέση του μνήστορα με την Παρθένο· ας μάθει ο βλάσφημος και αχάριστος λαός, ότι το «έως», πολλές φορές το βρίσκουμε στη θεία Γραφή να τίθεται με την έννοια του διηνεκούς. «Έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδών σου»· και αυτό είναι διηνεκές. Και δεν επέστρεψε η περιστερά στον Νώε, έως ότου ξηράνθηκε η γη, και τελικά δεν επέστρεψε ποτέ. Και, «Έως ότου γεράσετε, εγώ είμαι», λέει ο Θεός. Και αυτό ισχύει διηνεκώς.

Και δεν οδηγήθηκε σε αυτήν την έννοια, όπως τουλάχιστον νομίζω, μόνο από αυτά [τα οποία είναι τα πιο καταπληκτικά], αλλά και από το: «Ας φτιάξουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση»· και από το: «Έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο»· και από το: «Κάλεσε ο Κύριος στο όνομα του Κυρίου»· και από το: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθισε στα δεξιά μου»· και από το: «Σε εσένα είναι [ο] Θεός, και εσύ είσαι [ο] Θεός». Διότι εκείνους που λένε ότι ο Θεός είναι άπειρες φορές άγιος, και τολμούν να παρερμηνεύσουν το «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ», τους ελέγχει περίτρανα το: «Αναζήτησα το πρόσωπό σου, το πρόσωπό σου, Κύριε, θα ζητήσω. Μην αποστρέψεις το πρόσωπό σου από εμένα». Διότι, εάν αυτός που τα διατύπωσε αυτά δεν διακήρυττε την Αγία Τριάδα, θα ήταν δίκαιο να του ζητηθεί ο λόγος για φλυαρία. Και όχι μόνο σε αυτό (διότι νομίζω πως πρέπει να προχωρήσουμε σε ένα σαφέστερο ρητό), αλλά και στο: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου, και επικαλέσου με σε ημέρα θλίψεως, και θα σε γλιτώσω, και θα με δοξάσεις». Διότι, εάν δεν κηρυσσόταν εδώ σαφώς η Τριάδα, θα έπρεπε να είχε λεχθεί: Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως και απόδωσε σε αυτόν τις ευχές σου, και επικαλέσου αυτόν σε ημέρα θλίψεώς σου, και θα σε γλιτώσει, και θα τον δοξάσεις. Αλλά δεν ειπώθηκε έτσι· αντιθέτως, έχει ειπωθεί όπως ακριβώς ειπώθηκε.

Και προς το παρόν δεν αναφέρει τίποτα για τον Ιούδα, επειδή ήταν σε όλους φανερό τι είδους τιμωρία υπέστη, αλλά σιωπά, γνωρίζοντας ότι δεν υπάρχει τίποτα πιο ισχυρό από το να τους απευθύνεται μέσα από τις προφητείες· αυτό είναι πιο ισχυρό και από τα ίδια τα γεγονότα. Διότι, όταν ο Χριστός επιτελούσε θαύματα, πολλές φορές τον αμφισβητούσαν· όταν όμως ο Χριστός τούς παρουσίασε τον προφήτη να λέει: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, κάθισε στα δεξιά μου», σιώπησαν σε τέτοιο βαθμό, ώστε κανείς πλέον δεν μπόρεσε να του δώσει καμία απάντηση. Και σε πολλά σημεία των Γραφών και ο ίδιος το υπενθυμίζει λέγοντας: «Αν ονόμασε θεούς εκείνους προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού». Ή μάλλον, αυτό μπορεί να το διαπιστώσει κανείς παντού. Γι' αυτό και εδώ αναφέρει: «Θα εκχύσω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα»· δηλαδή, στα έθνη. Αλλά δεν το αποκαλύπτει ακόμη, ούτε το ερμηνεύει· διότι δεν ήταν ωφέλιμο, επειδή και τούτο ήταν ασαφές.