Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 13:1

Εις τον ιγ' ψαλμόν. Όπως ακριβώς, όταν υβρίζεται ο κύριος, ο καλός υπηρέτης αγανακτεί ως βαθύτατα αφοσιωμένος, έτσι και όταν αθετείται ο Θεός, ο προφήτης του Θεού νουθετεί τον άθεο λέγοντας, όπως άκουσες: «Είπε ο άφρων μέσα στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Διότι, όπως ακριβώς ένας φιλοδέσποτος δούλος, όταν μάθει ότι οι σύνδουλοί του αθετούν τον κύριό τους, προς απόδειξη της αφοσίωσής του σπεύδει με ορμή για εκδίκηση, και είτε με τα ίδια του τα χέρια αποκρούει τον υβριστή, είτε τον διαπομπεύει σε όλους καθιστώντας τον μισητό, είτε, για συνετισμό και φόβο των υπολοίπων, το αναγγέλλει στον δεσπότη και τον παραδίδει σε βαρύτερες τιμωρίες, πολεμώντας αυτόν που στασίασε σαν να είναι επαναστάτης, έτσι και ο προφήτης, όταν έμαθε ότι ο Κτίστης ατιμάζεται από το κτίσμα, ο Κεραμέας υβρίζεται από τον πηλό και ο Θεός αθετείται από τον άθεο, δεχόμενος στην καρδιά του χτύπημα σαν από πέτρα και μη υποφέροντας τον πόνο, αναφωνούσε: «Είπε ο άφρων μέσα στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Δες, λοιπόν, πώς διατηρεί την αρμονία με τον προηγούμενο ψαλμό. Επειδή σε εκείνον έλεγε μέσα σε αθυμία: «Έως πότε, Κύριε, θα με ξεχνάς παντοτινά; Έως πότε θα αποστρέφεις το πρόσωπό σου από εμένα; Έως πότε θα βάζω λογισμούς στην ψυχή μου, και οδύνες στην καρδιά μου ημέρα και νύχτα; Έως πότε θα υψώνεται ο εχθρός μου εναντίον μου;», ο άφρων έλεγε ότι δεν υπάρχει Θεός.

Διότι αυτός που υψώνει τον εαυτό του εναντίον του Θεού, πολύ περισσότερο θα υπερηφανευθεί και εναντίον των προφητών του Θεού, και αυτός που επαίρεται εναντίον του Δεσπότη, θα επαρθεί και εναντίον των συνδούλων του. Σαν να ρωτήθηκε γιατί οδυνάται η καρδιά του ημέρα και νύχτα, αυτά τώρα αποκρίνεται: «Γιατί οδυνώμαι; Επειδή είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Αποστροφή του Θεού θεωρώ τη συναναστροφή με τον άθεο· λήθη Του απέναντί μου υποπτεύομαι ότι είναι η ζωή μαζί με αυτόν. Διότι οδύνη και παροξυσμός για τον άγιο είναι η ασέβεια των αθέων. Έτσι και για τον Παύλο έχει ειπωθεί: «Ενώ δε ο Παύλος περίμενε στην Αθήνα» αυτούς που ήταν μαζί με τον Τιμόθεο, «παροξυνόταν το πνεύμα του μέσα του, βλέποντας την πόλη να είναι γεμάτη είδωλα. Γιατί ζουν οι ασεβείς;» Αυτά τα είπε ο Δαβίδ ιστορικά για τον Σαούλ, εξαιτίας της εγγαστρίμυθης γυναίκας, όπως επίσης και τον πεντηκοστό δεύτερο ψαλμό για τον Δωήκ, που περιέχει τα ίδια. Είπε ο άφρων Σαούλ: «Βρείτε μου μια γυναίκα εγγαστρίμυθη και αναζητήστε την». Έγινε ένας άλλος Αδάμ, εξαπατημένος από γυναίκα. Λέει σε αυτήν: «Μάντεψέ μου μέσω της εγγαστριμυθίας», και εγκαταλείποντας την προφητεία, κατρακυλά στη μαντεία. «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Ας ασφαλίσουμε τους εαυτούς μας, αδελφοί, για να μην περιπέσουμε στο ναυάγιο του άφρονος, ομολογώντας τον Θεό με τα λόγια, αλλά αρνούμενοι Αυτόν με τα έργα, αποκαλώντας Τον αγαθό και ελεήμονα, αλλά χωρίς εμείς να ελεούμε τον άρρωστο, τον φτωχό ή τον θλιμμένο.

Και το ότι κανείς δεν αρνείται τον Θεό μόνο με τα λόγια, αλλά και με τα έργα, και ότι, παρότι ονομάζεται Χριστιανός, λέει τα ίδια με τον άφρονα: «Δεν υπάρχει Θεός», το μαρτυρεί ο Απόστολος λέγοντας: «Ομολογούν ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά με τα έργα τους τον αρνούνται». Όσο δε τα έργα είναι ισχυρότερα από τα λόγια ως προς την ικανότητα να πείθουν, τόσο το να αρνείται κανείς τον Θεό με τα έργα είναι βαρύτερο από το να το λέει με το στόμα ή με την καρδιά του. «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Εκείνος που με το στόμα λέει: «Θα σε αγαπήσω, Κύριε», και μέσα στην καρδιά του μισεί τον αδελφό του, πώς αγαπά τον Θεό, όταν παρακούει αυτόν που είπε: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου»; Ο Δεσπότης λέει ότι: «Αυτός που με αγαπά, τηρεί τα λόγια μου». Επομένως, αυτός που δεν τα τηρεί, δεν τον αγαπά· με το στόμα ομολογεί τον Θεό και με την καρδιά λέει: «Δεν υπάρχει Θεός». Μάρτυρας είναι ο Κύριος που λέει: «Ο λαός αυτός με τιμά με το στόμα, αλλά η καρδιά του απέχει μακριά από εμένα».

«Είπε ο άφρων μέσα στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός.» Το ότι δε αυτός που μισεί τον αδελφό του, μισεί και τον Θεό, έστω κι αν με το στόμα του φωνάζει και κράζει ότι αγαπά τον Θεό, το λέει ο ευαγγελιστής Ιωάννης στην επιστολή του: «Εκείνος που λέει», αναφέρει, «ότι αγαπά τον Θεό, αλλά μισεί τον αδελφό του, είναι ψεύστης· διότι αν δεν αγαπά τον αδελφό του, τον οποίο έχει δει, πώς θα αγαπήσει τον Θεό, τον οποίο δεν έχει δει;» Επειδή, λοιπόν, ένας τέτοιος άνθρωπος ομολογεί ότι γνωρίζει τον Θεό, και ενώ δεν τον αρνείται φανερά, μέσα στην καρδιά του σφυρηλατεί την αθεΐα· «Είπε ο άφρων μέσα στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός.» Γι' αυτό, επιβεβαιώνοντας αυτή την έννοια ο προφήτης, προχωρώντας παρακάτω λέει: «Δεν θα το καταλάβουν όλοι αυτοί που εργάζονται την ανομία;», δηλαδή εκείνοι που ομολογούν τον Θεό με τα λόγια, αλλά τον αρνούνται με τα έργα; «Αυτοί που καταβροχθίζουν τον λαό μου σαν να τρώνε ψωμί, δεν επικαλέστηκαν τον Κύριο.» Διότι ομολογούν ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά επειδή τον αρνήθηκαν με τα έργα τους, παρότι τον επικαλέστηκαν, στην πραγματικότητα δεν τον επικαλέστηκαν. Ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Γιατί με αποκαλείτε Κύριε, Κύριε, και δεν κάνετε αυτά που λέω;» Και «καθένας», αναφέρει ο Ιωάννης, «που αμαρτάνει δεν έχει γνωρίσει τον Θεό». Διότι, όταν οι αρετές διώκονται από την αμαρτία, τότε αποχωρεί μαζί τους και η ευσέβεια, με την παρουσία της να ισοδυναμεί με απουσία. Έτσι και «οι γιοι του Ηλί ήταν γιοι διεφθαρμένοι και δεν γνώριζαν τον Κύριο», όχι επειδή τον αρνούνταν με το στόμα, αλλά επειδή διέπρατταν αισχρότητες μέσα στη Σκηνή του Μαρτυρίου. Και εκείνοι που δανείζουν με τόκο δεν γνωρίζουν τον Θεό.

Αυτός λέει: «Τόκος πάνω στον τόκο και δόλος πάνω στον δόλο· δεν θέλησαν να με γνωρίσουν, λέει ο Κύριος», για εκείνον που έχει πει: «Εάν δανείσεις χρήματα στον φτωχό αδελφό σου, δεν θα τον πιέζεις ούτε θα του επιβάλεις τόκο. Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Και πώς υπάρχουν τα μετά τον Θεό; «Δεν υπάρχει Θεός». Και πώς υπάρχουν τα διά του Θεού; «Δεν υπάρχει Θεός». Και πώς υπάρχουν τα υπό τον Θεό; «Δεν υπάρχει Θεός». Και πώς κάθε ανθρώπινη γλώσσα ονομάζει τον Θεό; Άραγε όλες οι μυριάδες των ανθρώπων κάνουν λάθος λέγοντας ότι υπάρχει Θεός, και μόνο ο άφρων λέει την αλήθεια; Και νομίζει αυτός ότι λέει την αλήθεια, όντας ο μόνος που ψεύδεται κατ' αυτόν τον τρόπο; Και ενώ εκείνος που θέλει να ανατρέψει τη μαρτυρία πέντε ή επτά μαρτύρων σε διαθήκες απορρίπτεται όταν κρίνει η αλήθεια, την οικουμενική και παγκόσμια φωνή του κόσμου θέλει μόνος του ο άφρων να την ανατρέψει; Και πώς δεν είναι πραγματικά απορριπτέος άφρων και πιο άφρων από τον ίδιο του τον εαυτό; Άφρων επειδή αρνείται, πιο άφρων επειδή αναιδεύεται. Διότι, έστω κι αν οι άνθρωποι του κόσμου διαμόρφωσαν διαφορετική αντίληψη περί Θεού, ωστόσο το θεμέλιο του ονόματος κανείς δεν το παρασάλευσε. «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Δεν υπάρχει το θεμέλιο, και πώς στέκεται η οικοδομή; Δεν υπάρχει η καρένα, και πώς συγκρατείται το πλοίο; Δεν υπάρχει ο ναυπηγός, και πώς συναρμολογήθηκε το πλοίο; Δεν υπάρχει ο οικοδόμος, και πώς φτιάχτηκε το σπίτι; Δεν υπάρχει ο αρχιτέκτονας, και ποιος έχτισε την πόλη;

«Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός.» Όλα όσα γίνονται, πράττονται και ενεργούνται στον κόσμο έχουν εκείνον που τα επιβλέπει και τα πραγματοποιεί, και μόνο ο κόσμος δεν έχει εκείνον που τον διευθέτησε; «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός.» Εάν δεν υπάρχει Θεός, τι κάνεις μέσα στα δημιουργήματα του Θεού; Στον οίκο του Θεού μένεις και τον δεσπότη του οίκου τον αρνείσαι; Ή δώσε ως ενοίκιο την ευχαριστία ή αλλιώς βγες από τον οίκο. Γιατί γεμίζεις καπνό τον οίκο με την αναθυμίαση της βλασφημίας; Ονομάζει δε «άφρονα» τώρα όχι αυτόν που έχει χάσει τα λογικά του, ή τον μειωμένης αντίληψης, ή τον παράφρονα, αλλά τον κακόφρονα· άφρονα, όχι αυτόν που στερείται την έμφυτη και κοινή λογική των ανθρώπων, αλλά αυτόν που αποστράφηκε τη μία από τις τέσσερις αρετές, τη φρόνηση, η οποία είναι η λαμπάδα της ψυχής, η βασίλισσα των λογισμών, η δασκάλα των καλών έργων, για την οποία ο Παροιμιαστής έλεγε: «Εκείνος που αποκτά φρόνηση αγαπά τον εαυτό του». Και πάλι: «Απόκτησε σοφία, απόκτησε σύνεση, μην τις ξεχάσεις». Δεν θα έλεγε, άλλωστε, σε κάποιον που έχει βλάβη στο ηγεμονικό μέρος της ψυχής του και έχει αποβάλει την έμφυτη λογική και έχει πηρωθεί τον νου: «Απόκτησε σοφία και σύνεση», επειδή ακόμη κι αν το θέλει δεν μπορεί, αφού έχει χάσει το όργανο της φρονήσεως.

Και για το ότι ο αποκαλούμενος τώρα άφρων δεν είχε στερηθεί εκ φύσεως τις φρένες του, πρόσεξε πόσο επιτήδειος ήταν στη σκέψη από το γεγονός ότι το «Δεν υπάρχει Θεός» δεν το είπε με τη γλώσσα ούτε το πρόφερε με το στόμα, αλλά έκρυψε την κακία μέσα στην καρδιά του· διότι γνώριζε ότι θα διέτρεχε κίνδυνο αν το ξεστόμιζε.

Διότι, επειδή εκείνα τα χρόνια όποιος βλασφημούσε τον Θεό ή τον αρνούνταν λιθοβολούνταν —και μάρτυρας αυτού είναι ο Ναβουθαί, ο οποίος καταδικάστηκε ως βλάσφημος και λιθοβολήθηκε— για να μην πάθει αυτό ο πονηρά σκεπτόμενος, χάραξε την αθεΐα μέσα στην καρδιά του, μετατρέποντας τη δική του καρδιά σε ναό της ασέβειας. «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Διότι, αν ήταν παράφρων και στερούνταν τις φυσιολογικές του φρένες, δεν λέω μόνο μέσα στην καρδιά του, αλλά ακόμη και αν είχε πει με το στόμα του: «Δεν υπάρχει Θεός», δεν θα κινδύνευε ούτε ενώπιον του Θεού ούτε ενώπιον των ανθρώπων. Διότι, αν συχνά ένας βασιλιάς, ο κυβερνήτης της οικουμένης, ανέχεται να υβρίζεται από κάποιον άφρονα και μωρό, σπλαχνιζόμενος την ανθρώπινη φύση την οποία λεηλάτησε η πάθηση, πολύ περισσότερο δεν θα τιμωρούσε ούτε ο Θεός ούτε άνθρωπος εκείνον που είναι εκ φύσεως άφρων και βλασφημεί, αλλά θα τον θεωρούσε άξιο συγγνώμης ως άνθρωπο που παραμιλά. Γι' αυτόν τον λόγο, όσοι δαιμονίζονται ή έχουν τρελαθεί και βλασφημούν δεν καταδικάζονται. Επίσης, καθένας που ακολουθεί την πολυθεϊστική θρησκεία λέει: «Δεν υπάρχει Θεός». Διότι, όπως ακριβώς η πολυανδρία είναι ανανδρία —«Διότι πέντε άνδρες είχες, και αυτός που έχεις τώρα δεν είναι άνδρας σου»— έτσι και η πολυθεΐα είναι αθεΐα. Διότι η παρείσφρηση πολλών θεών αποτελεί άρνηση του Ενός.

Και ότι οι πολύθεοι ονομάζονται άθεοι, άκουσε τον απόστολο που γράφει προς τους Εφεσίους: «Εσείς άλλοτε τα έθνη, επειδή ήσασταν εκείνον τον καιρό χωρίς Χριστό, αποξενωμένοι από την πολιτεία του Ισραήλ, μη έχοντας ελπίδα και όντας άθεοι στον κόσμο». Και πώς είναι άθεοι οι Εφέσιοι; Από εδώ είδωλα, από εκεί αγάλματα, εκεί η νεωκόρος Άρτεμις, εκεί ο Δημήτριος ο αργυροκόπος που κατασκεύαζε αργυρούς ναούς της Αρτέμιδος· τόσο μεγάλο πλήθος θεών, και πώς οι Εφέσιοι είναι άθεοι; Αλλά γι' αυτό ακριβώς είναι άθεοι, επειδή, αφού ανέδειξαν πολλούς θεούς, εξέπεσαν από τον ένα. «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός. Διαφθάρηκαν». Από τον πρώτο άφρονα η αφροσύνη πέρασε στους μαθητές του. Πρώτος άφρων είναι ο διάβολος, ο πρώτος σπορέας της αφροσύνης, ο πρώτος κήρυκας της πολυθεΐας: «Θα είστε σαν θεοί». Αυτός όμως που μιλά για πολλούς θεούς αρνήθηκε τον ένα. Άφρων είναι και ο λαός των Ιουδαίων —«Και λαός άφρων παρόξυνε το όνομα του Κυρίου»— λέγοντας για τον Χριστό: «Δεν είναι Θεός. Αυτός, αν ήταν προφήτης, θα γνώριζε ποια και τι λογής είναι η γυναίκα που τον αγγίζει, ότι είναι αμαρτωλή». Και αυτοί που δεν έλεγαν καν ότι είναι προφήτης, πώς θα μπορούσαν να τον πουν Θεό; «Κανείς δεν μπορεί να συγχωρεί αμαρτίες παρά μόνο ένας, ο Θεός», το οποίο σημαίνει: Εσύ δεν είσαι Θεός. Ο Χριστός όμως είπε: «Τι διαλογίζεστε στις καρδιές σας; Είπε ο άφρων», και τι είπε; «Ότι στην καρδιά του δεν υπάρχει Θεός». Διότι είναι παντού, αλλά στην καρδιά του άφρονος δεν υπάρχει.

Έλεγε ο Θεός στη συναγωγή: «Επειδή δεν με έλαβες στη διάνοιά σου, αλλά με απέρριψας πίσω από τα νώτα σου.» Πρώτος άφρων αφ' εαυτού του είναι ο σπορέας της αφροσύνης, ο διάβολος. Και γιατί είναι άφρων; Διότι, ενώ ήταν φρόνιμος, επιτήδευσε πράγμα αφροσύνης: «Ο δε όφις ήταν φρονιμότατος.» Και τι επιτήδευσε; Θέλησε να γίνει ισόθρονος του Θεού, λέγοντας: «Θα θέσω τον θρόνο μου πάνω από τις νεφέλες και θα είμαι όμοιος με τον Ύψιστο.» Αφαίρεσε το «Θεός» και έθεσε το «Ύψιστος», ντρεπόμενος να ονομάσει Εκείνον τον οποίο ήδη είχε αρνηθεί. Έτσι και κάθε δεινός αιρετικός σε καιρό διωγμού, όταν διαλέγεται με τον αρχιερέα, ούτε αρχιερέα τον αποκαλεί, ούτε επίσκοπο, ούτε θεοσεβέστατο, ούτε άγιο, αλλά τι; «Η τιμιότητά σου, η σύνεσή σου, η φρόνησή σου, η δικαιοσύνη σου», και του προσφέρει ονόματα κοινά, αρνούμενος εκείνα του αξιώματός του. Αυτό έπραξε τότε και ο διάβολος απέναντι στον Θεό: «Θα είμαι όμοιος με τον Ύψιστο», όχι με τον Θεό, αλλά με τον Ύψιστο. Και πρόσεξε ακριβώς, παρακαλώ, πώς ο προφήτης έγινε ακριβής κατήγορος του διαβόλου: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του.» Δεν έχει πει ότι «λέγει», αλλά ότι «είπε»· μία φορά τόλμησε και το είπε, και επειδή, αφού το είπε, απορρίφθηκε ως αντάρτης από τους ουρανούς, δεν τόλμησε πλέον να το πει ο ίδιος.

Επειδή δηλαδή μία μόνο φορά είπε: «Θα θέσω τον θρόνο μου πάνω από τα σύννεφα και θα είμαι όμοιος με τον Ύψιστο», και αρνούμενος τον Θεό έλαβε πείρα του Θεού, καθώς ρίχτηκε από ψηλά και καταπατήθηκε κάτω από τους ανθρώπους, δεν τόλμησε πλέον να πει: «Δεν υπάρχει Θεός», αλλά με ειρωνεία και υποκρισία ανέφερε το όνομα του Θεού: «Γιατί είπε ο Θεός: Να μη φάτε από το δέντρο;»

Δίδαξε τους Ιουδαίους να γίνουν κυριοκτόνοι, επειδή τους έπεισε ότι ο Ιησούς δεν είναι Θεός· «Αυτόν δεν γνωρίζουμε από πού είναι». Επειδή, λοιπόν, αφού επιδίωξαν ακατόρθωτα πράγματα, παραδόθηκαν στη φθορά, λέει ο προφήτης πενθώντας: «Διεφθάρησαν και έγιναν βδελυροί με τα έργα τους». Διότι, αφού έγιναν μαθητές του διαβόλου, έπεσαν με την πτώση του διαβόλου· όπως εκείνος από τους ουρανούς, έτσι και αυτοί από τους βασιλικούς θρόνους. Διότι όποιον κάποιος ακολουθεί, αυτού την τύχη και συμμερίζεται. «Διεφθάρησαν και έγιναν βδελυροί με τα έργα» τους. «Διεφθάρησαν», διότι εκστράτευσαν φέρνοντας φθορά εναντίον του αφθάρτου· «Και άλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου». Άνθρωποι διεφθαρμένοι στον νου «διεφθάρησαν», αλλά «και έγιναν βδελυροί». Γιατί; Διότι έστησαν την ασέβεια ως βδέλυγμα της ερημώσεως μέσα στον ναό της καρδιάς τους. «Με τα έργα». Γιατί; Διότι όσα η φύση αρνήθηκε, αυτά τα επινόησε η κακή διάθεση. «Διεφθάρησαν», όπως ο Φαραώ και ο Ναβουχοδονόσορ. «Διεφθάρησαν», διότι, αν και τραυματισμένοι και σε κατάσταση σήψης, αναδίδοντας δυσοσμία και διαλυόμενοι σε πύον, δεν αναζήτησαν τον ιατρό. «Έγιναν βδελυροί», διότι, κυλιόμενοι σαν χοίροι στον βούρκο των αμαρτιών και επιστρέφοντας σαν σκύλοι στον δικό τους εμετό, έγιναν μισητοί.

Διότι έτσι έχει γραφτεί: «Βδέλυγμα στους αμαρτωλούς είναι η θεοσέβεια.» Επειδή, λοιπόν, βδελύχθηκαν τη θεογνωσία, έγιναν και αυτοί βδέλυγμα από τους θεοφιλείς. «Διεφθάρησαν», όπως το ένδυμα από τον σκόρο, όπως ο σίδηρος που αφανίζεται από τη σκουριά. «Έγιναν βδέλυγμα», σαν αυτούς που άγγιξαν οστά νεκρών και πεθαμένους. Γι' αυτόν τον λόγο, εξάλλου, ο νόμος καθιστούσε βδελυρό εκείνον που άγγιζε νεκρό, επειδή ο Ιούδας, ψηλαφώντας πάντοτε τον Χριστό ως νεκρό και μη βλέποντάς τον ως ζωντανό, έγινε βδελυρός: «Στη διαφθορά σου, Ισραήλ, ποιος θα βοηθήσει;» Έπειτα, για να δείξει τον καρπό της ασέβειας και της αθεΐας, προσθέτει: «Δεν υπάρχει κανείς που να πράττει το καλό.» Διότι αυτός που αρνήθηκε τον Θεό και δεν συλλογίζεται τον Προνοητή, δεν περιμένει ούτε θάνατο, ούτε συντέλεια, ούτε ανάσταση, ούτε κρίση, ούτε ανταπόδοση. Γι' αυτό δεν εργάζεται τίποτα χρηστό ή αγαθό.

Ο Ιωάννης φεύγει γυμνός. Ο Πέτρος αρνείται. Οι μαθητές φεύγουν. Την ψυχή της μητέρας του, της Μαρίας, την διαπερνά η ρομφαία της αμφιβολίας. Επειδή λοιπόν κατά το πάθος κανείς δεν έδειξε τον καρπό της αγάπης, «δεν υπάρχει αυτός που πράττει την αγαθότητα, δεν υπάρχει ούτε ένας», ούτε καν εκείνος ο ένας στρατιώτης, ο οποίος ακόμη και μετά τον θάνατο κέντησε την πλευρά του με τη λόγχη. Και γιατί, ω προφήτη; Πριν από την ένσαρκη παρουσία του και την ενανθρώπηση δεν επισκέφθηκε ως ιατρός τον ασθενούντα κόσμο; Ναι, τον επισκέφθηκε· επιζήτησε να βοηθήσει και θέλησε να σώσει, αλλά κανείς δεν θέλησε να ιατρευθεί και να σωθεί. «Ο Κύριος έσκυψε από τον ουρανό για να δει αν υπάρχει κάποιος που να συνιεί ή να εκζητεί τον Θεό», αλλά «όλοι παρεξέκλιναν, όλοι μαζί εξαχρειώθηκαν». Και εκπληρωνόταν το «Η δικαιοσύνη έσκυψε από τον ουρανό», δηλαδή από τον Πατέρα ο Χριστός· «Η αλήθεια ανέτειλε από τη γη», δηλαδή από την Παρθένο ο Κύριος. Ακούγοντας όμως ότι «ο Κύριος έσκυψε από τον ουρανό», μην νομίσεις ότι η ασώματη και θεία φύση σκύβει ή κάμπτεται ή γονατίζει ή κλίνει τον αυχένα, αλλά να κατανοείς τη συγκατάβασή του και τη φιλανθρωπία και την εποπτεία του. Διότι, όπως λέγεται ότι έχει κεφαλή και οφθαλμούς και αυτιά και στόμα και χέρια και πόδια, και ότι κάθεται και ανίσταται, ενώ βεβαίως δεν συγκροτείται από μέλη και μέρη και σχήματα, έτσι και σκύβει, όχι επειδή κάμπτεται ο ίδιος, αλλά επειδή δείχνει φιλανθρωπία προς εμάς.

«Όλοι παρεξέκλιναν, όλοι μαζί εξαχρειώθηκαν», και γι' αυτό «ο Κύριος από τον ουρανό έσκυψε προς τη γη». Πώς έσκυψε; Είτε σείοντας το σύμπαν είτε στέλνοντας κεραυνούς είτε προκαλώντας φόβητρα και δείχνοντας την αγανάκτησή του, «αυτός που επιβλέπει τη γη και την κάνει να τρέμει; Ο Κύριος από τον ουρανό έσκυψε προς τη γη», ώστε να δει η γη, δηλαδή η ανθρωπότητα, τον Δεσπότη να αγανακτεί, και να σταματήσει να αμαρτάνει. Διότι, όπως ακριβώς όταν οι υπηρέτες ατακτούν παράνομα κάτω στην αυλή ή στην πλατεία, ο κύριος ή ο βασιλιάς προβάλλει από πάνω, ώστε βλέποντάς τον οι υπηρέτες να φοβηθούν και να ησυχάσουν, έτσι και επειδή ολόκληρη η γη ορμούσε ατίθασα προς την ασέβεια, «ο Κύριος από τον ουρανό έσκυψε προς τη γη», ώστε η γη, αφού φοβηθεί, να ησυχάσει από την αμαρτία. Και μάρτυρας αυτού είναι ο προφήτης που είπε: «Η γη φοβήθηκε και ησύχασε, όταν σηκώθηκε ο Θεός για να κρίνει». Και επειδή είπε: «Όλοι παρεξέκλιναν», και η λέξη «όλοι» πολλές φορές εκλαμβάνεται ότι αφορά το μεγαλύτερο μέρος, όπως στο χωρίο «Όλοι με εγκατέλειψαν» –και όμως οι γνήσιοι μαθητές δεν εγκατέλειψαν τον Παύλο– για να δείξει το ολοκληρωτικό ναυάγιο του κόσμου, προσθέτει: «Δεν υπάρχει αυτός που πράττει την αγαθότητα, δεν υπάρχει ούτε ένας». Από τα πόδια έως το κεφάλι, από τον έσχατο φτωχό έως τον άρχοντα, ολόκληρος ο κόσμος νοσεί. Έναν πιστό και δίκαιο αναζητεί ο Θεός, όπως τον Αβραάμ ανάμεσα στους Χαλδαίους και τον Λωτ στα Σόδομα.

Αλλά άλλοι μεν δεν έχουν ούτε πίστη ούτε ορθή πολιτεία, άλλοι δε έχουν αληθινή πίστη, αλλά δεν έχουν καλή πολιτεία· «ομολογούν ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά με τα έργα τους τον αρνούνται». Για τον Θεό σαλπίζουν μεγάλα λόγια, ενώ ως προς την αγαθοεργία αδρανούν. «Δεν υπάρχει κανείς που να πράττει το αγαθό, δεν υπάρχει ούτε ένας». Έπειτα, επειδή «ο Κύριος έσκυψε από τον ουρανό» και αγανάκτησε εναντίον εκείνων που αμαρτάνουν, μας διδάσκει ο προφήτης ότι όχι μόνο έσκυψε, αλλά και μίλησε με απειλές: «Δεν θα μάθουν άραγε όλοι όσοι εργάζονται την ανομία;» Και τι θα μάθουν; Ότι ο Κύριος είναι Θεός εκδικήσεων. Θα μάθουν ότι έρχεται ως κριτής νεκρών και ζώντων. Θα μάθουν ότι «θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Δεν έμαθαν όταν νουθετούνταν· θα μάθουν όταν θα υποφέρουν. Έτσι κάποτε τα ίδια έλεγε ο Θεός και για τους άθεους Αιγυπτίους: «Και θα μάθουν όλοι οι Αιγύπτιοι ότι εγώ είμαι ο Κύριος, όταν δοξαστώ μέσω του Φαραώ και των αρμάτων του». Θα μάθουν τότε, όταν από τη γνώση αυτή δεν θα ωφεληθούν σε τίποτα, όταν, καταδιώκοντας με τα άρματα, σκεπαστούν από τα κύματα. Ή μπορεί να διαβαστεί και ως αποφατική δήλωση: «Δεν θα μάθουν όλοι όσοι εργάζονται την ανομία». Και τι δεν θα μάθουν; «Ότι ο Κύριος έσκυψε από τον ουρανό στη γη». Τι δεν θα μάθουν; Ότι δυσαρεστείται με όσα πράττονται κακώς. Τι δεν θα μάθουν; Τις οδούς του Θεού δεν θα θελήσουν να τις μάθουν.

Εις το τέλος, Ψαλμός του Δαβίδ. ΙΓ΄. Υπόθεση. Στον παρόντα ψαλμό διασαφηνίζει ρητά την ολοκληρωτική ασέβεια και παρανομία των έργων των ανθρώπων, προκειμένου να κηρύξει την αναγκαιότητα της επιφανείας του Χριστού.

Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός. Επειδή, λέει, καθώς δεν αναλογίστηκαν ότι υπάρχει Θεός που επιβλέπει τα ανθρώπινα και κρίνει με δίκαιη κρίση, διέπραξαν κάθε ανοσιούργημα· για τον λόγο αυτόν ακριβώς ο Κύριος έσκυψε από τον ουρανό. Διότι αυτό υποδηλώνει σαφώς την έλευση του Κυρίου προς τους ανθρώπους.

Δεν υπάρχει κανείς που να πράττει τη χρηστότητα, δεν υπάρχει ούτε ένας. Ερχόμενος, λέγει, ο Κύριος δεν βρήκε ούτε έναν εργάτη της χρηστότητας, αλλά απεναντίας ένοχο για κάθε άτοπη πράξη. Τάφος ανοικτός είναι ο λάρυγγάς τους. Διότι οι δαίμονες είχαν τον άνθρωπο ως τροφή στον δικό τους φάρυγγα, μην αντιλαμβανόμενοι ότι ο Θεός δεν δύναται να λησμονήσει το πλάσμα Του.

Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι και ο δέκατος τρίτος ψαλμός περιέχει εξολοκλήρου το ίδιο νόημα, και σχεδόν όλες τις ίδιες λέξεις· ώστε από εκείνον να καθίσταται φανερό σε όσους αναζητούν την ερμηνεία. Είπε ο άφρων μέσα στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός...

Αρκούν λοιπόν και αυτά για να πείσουν ακόμη και τον οποιονδήποτε φιλόνεικο, να μη λέει πλέον ότι είναι κτίσμα του Θεού εκείνο που υπάρχει μέσα στον Θεό, και το οποίο ερευνά τα βάθη του Θεού, και δίνεται από τον Πατέρα διά του Υιού. Για να μην αναγκαστεί εξαιτίας αυτών να αποκαλέσει κτίσμα και τον Υιό, τον Λόγο, τη σοφία, τον χαρακτήρα, το απαύγασμα, τον οποίο όποιος βλέπει, βλέπει τον Πατέρα, και τελικά ακούσει: «Εκείνος που αρνείται τον Υιό, δεν έχει ούτε τον Πατέρα». Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος σταδιακά θα φτάσει να πει, όπως ο άφρων: «Δεν υπάρχει Θεός». Όμως, προκειμένου να καταδειχθεί μέσα από περισσότερα επιχειρήματα ότι ο έλεγχος κατά των ασεβών είναι ορθός, από τα ίδια στοιχεία με τα οποία αποδεικνύεται ότι ο Υιός δεν είναι κτίσμα, από αυτά ακριβώς πρέπει να αποδείξουμε ότι ούτε το Πνεύμα είναι κτίσμα. Τα κτίσματα προέρχονται από το μη ον και η ύπαρξή τους έχει αρχή· διότι «στην αρχή δημιούργησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη» και όσα υπάρχουν μέσα σε αυτά. Το δε άγιο Πνεύμα προέρχεται από τον Θεό, και έτσι αναφέρεται, όπως είπε ο Απόστολος. Εάν λοιπόν ο Υιός, επειδή δεν προέρχεται από το μη ον αλλά από τον Θεό, ευλόγως δεν είναι δυνατόν να είναι κτίσμα, κατ' ανάγκην ούτε το άγιο Πνεύμα είναι κτίσμα· επειδή ομολογείται πως προέρχεται από τον Θεό. Διότι τα κτίσματα προέρχονται από το μη ον.

Εφόσον αυτά αποδεικνύονται έτσι, θα ήταν παράφρων όποιος ρωτούσε: «Είναι λοιπόν Υιός και το Πνεύμα;» Και ας μην το εξαιρεί κανείς από τη φύση και την ιδιότητα του Θεού, για τον λόγο ότι δεν είναι γραμμένο έτσι. Απεναντίας, όπως είναι γραμμένο, έτσι ας πιστεύει και ας μη λέει: «Γιατί έτσι και όχι αλλιώς;» ώστε να μην αρχίσει, μέσα από τέτοιους συλλογισμούς, να ερευνά και να λέει: «Πού είναι λοιπόν ο Θεός, και πώς είναι;» και τελικά να ακούσει: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Διότι η γνώση όσων παραδίδονται μέσω της πίστεως δεν επιδέχεται πολυεξέταση. Οι μαθητές, άλλωστε, όταν άκουσαν «να τους βαπτίζετε εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», δεν άρχισαν να διερευνούν με περιέργεια γιατί ο Υιός είναι δεύτερος και το Πνεύμα τρίτο, ή γιατί ο Θεός είναι καθόλου Τριάδα. Αντιθέτως, όπως ακριβώς άκουσαν, πίστεψαν, και δεν ρώτησαν όπως εσείς: «Είναι λοιπόν Υιός το Πνεύμα;» Ούτε, όταν ο Κύριος ανέφερε μετά τον Υιό το Πνεύμα, ρώτησαν: «Είναι λοιπόν παππούς ο Πατέρας;» Διότι δεν άκουσαν να γίνεται λόγος για όνομα παππού, αλλά για όνομα Πατρός, και αυτήν την πίστη κήρυξαν παντού, σκεπτόμενοι ορθά. Διότι δεν ήταν δυνατόν να πουν κάτι διαφορετικό, παρά μόνον ό,τι είπε ο Σωτήρας: τον εαυτό του ονόμασε Υιό, και το Πνεύμα Άγιο. Ούτε είναι θεμιτό να μεταβληθεί η σειρά με την οποία έχουν συνταχθεί, όπως ακριβώς ισχύει και για τον Πατέρα.

Αρκούν λοιπόν και αυτά για να πείσουν ακόμη και τον οποιονδήποτε φιλόνεικο, να μη λέει πλέον ότι είναι κτίσμα του Θεού Εκείνο που βρίσκεται μέσα στον Θεό, το οποίο ερευνά τα βάθη του Θεού, και δίδεται από τον Πατέρα διά του Υιού· για να μην αναγκαστεί, εξαιτίας αυτών, να ονομάσει κτίσμα και τον Υιό, τον Λόγο, τη σοφία, τον χαρακτήρα, το απαύγασμα, τον Οποίο όταν βλέπει κανείς, βλέπει τον Πατέρα, και τελικά ακούσει: «Εκείνος που αρνείται τον Υιό, δεν έχει ούτε τον Πατέρα». Διότι σιγά-σιγά ένας τέτοιος άνθρωπος θα φτάσει να πει, όπως ο άφρων: «Δεν υπάρχει Θεός». Όμως, προκειμένου να καταδειχθεί με περισσότερα στοιχεία ο έλεγχος εναντίον των ασεβών, είναι καλό, από τα ίδια επιχειρήματα με τα οποία αποδεικνύεται ότι ο Υιός δεν είναι κτίσμα, από αυτά να αποδειχθεί επίσης ότι ούτε το Πνεύμα είναι κτίσμα. Τα κτίσματα προέρχονται εκ του μη όντος και έχουν αρχή υπάρξεως· διότι «στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη» και όσα βρίσκονται μέσα σε αυτά. Αντιθέτως, το Άγιο Πνεύμα προέρχεται εκ του Θεού, και έτσι ονομάζεται, όπως είπε ο Απόστολος. Εάν, επομένως, ο Υιός, επειδή δεν προέρχεται εκ του μη όντος αλλά εκ του Θεού, ευλόγως δεν θα μπορούσε να είναι κτίσμα, κατ' ανάγκην ούτε το Άγιο Πνεύμα είναι κτίσμα, επειδή ομολογείται ότι προέρχεται εκ του Θεού. Διότι τα κτίσματα προέρχονται εκ του μη όντος.

Εφόσον αυτά αποδεικνύονται έτσι, θα ήταν παράφρων όποιος θα ρωτούσε: «Μήπως λοιπόν και το Πνεύμα είναι Υιός;» Και ας μην το εξαιρεί κανείς, επειδή δεν έχει γραφτεί έτσι, από τη φύση και την ιδιότητα του Θεού· αλλά ας πιστεύει όπως έχει γραφτεί και ας μη λέει: «Γιατί έτσι και όχι διαφορετικά;» για να μην αρχίσει, κάνοντας τέτοιους διαλογισμούς, να εξετάζει και να λέει: «Πού λοιπόν βρίσκεται ο Θεός και πώς είναι;» και τελικά ακούσει: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του, δεν υπάρχει Θεός». Διότι η γνώση όσων παραδίδονται στην πίστη δεν επιδέχεται περιεργαστική εξέταση. Οι μαθητές, άλλωστε, όταν άκουσαν «να τους βαπτίζετε εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», δεν άρχισαν να περιεργάζονται γιατί δεύτερος είναι ο Υιός και τρίτο το Πνεύμα, ή γιατί να είναι εξάπαντος Τριάδα. Αλλά όπως ακριβώς άκουσαν, έτσι πίστεψαν, και δεν ρώτησαν, όπως εσείς: «Μήπως λοιπόν το Πνεύμα είναι Υιός;» Ούτε, όταν ο Κύριος ανέφερε μετά τον Υιό το Πνεύμα, ρώτησαν: «Μήπως λοιπόν ο Πατέρας είναι παππούς;» Διότι δεν άκουσαν για όνομα παππού, αλλά για όνομα Πατρός, και αυτήν την πίστη κήρυξαν παντού, έχοντας ορθό φρόνημα. Διότι δεν ήταν δυνατόν να πουν κάτι διαφορετικό, παρά μόνο όπως το είπε ο Σωτήρας: τον εαυτό Του δηλαδή τον ονόμασε Υιό, και το Πνεύμα Άγιο. Ούτε είναι θεμιτό να παραλλάξει κανείς τη σειρά με την οποία έχουν τεθεί, όπως ακριβώς ισχύει και για τον Πατέρα.

Αυτοί δε, οι οποίοι νομίζουν ότι γνωρίζουν τις Γραφές και ονομάζουν τους εαυτούς τους σοφούς, μη θέλοντας να χρησιμοποιούν τον όρο «υπόσταση» αναφορικά με τον Θεό (διότι αυτό έγραψαν στο Αρίμινο και σε άλλες δικές τους συνόδους), πώς δεν καθαιρέθηκαν δικαίως, αφού λένε και αυτοί, όπως ο άφρων μέσα στην καρδιά του: «Δεν υπάρχει Θεός»; Εξάλλου, οι Πατέρες δίδαξαν στη Νίκαια ότι ο Υιός Λόγος δεν είναι κτίσμα ή δημιούργημα, αναγιγνώσκοντας τα χωρία: «Τα πάντα έγιναν δι' αυτού» και «Εν αυτώ τα πάντα κτίσθηκαν και υφίστανται».

Διότι η υπόσταση και η ουσία είναι ύπαρξη· επειδή είναι και υπάρχει. Έχοντας αυτό κατά νου και ο Παύλος έγραψε στους Εβραίους: «ο οποίος όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς του». Αυτοί δε, οι οποίοι νομίζουν ότι γνωρίζουν τις Γραφές και αποκαλούν τους εαυτούς τους σοφούς, μη θέλοντας να κάνουν λόγο για υπόσταση στον Θεό —διότι αυτά έγραψαν στο Αρίμινο και σε άλλες δικές τους συνόδους— πώς δεν καθαιρέθηκαν δικαίως, εφόσον λένε και αυτοί όπως «ο άφρων μέσα στην καρδιά του: δεν υπάρχει Θεός»; Και πάλι, οι Πατέρες δίδαξαν στη Νίκαια ότι ο Λόγος του Θεού δεν είναι κτίσμα ή ποίημα, έχοντας αναγνώσει: «τα πάντα έγιναν δι’ αυτού» και «εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα» και «συνίστανται». Αυτοί όμως, που είναι περισσότερο Αρειανοί παρά Χριστιανοί, στις άλλες δικές τους συνόδους τόλμησαν να τον ονομάσουν κτίσμα και ένα από τα ποιήματα, των οποίων ο ίδιος ο Λόγος είναι δημιουργός και ποιητής. Διότι, εάν δι’ αυτού έγιναν τα πάντα, και είναι και ο ίδιος κτίσμα, τότε θα έκτιζε και τον εαυτό του. Και πώς είναι δυνατόν το κτιζόμενο να κτίζει ή πώς αυτός που κτίζει να κτίζεται;

Διότι εκείνες πλανώνται είτε σχετικά με το σώμα και την ενανθρώπηση του Κυρίου, ψευδόμενες άλλες με τον έναν και άλλες με τον άλλον τρόπο, είτε νομίζοντας ότι ο Κύριος δεν εμφανίστηκε καθόλου στον κόσμο, όπως ακριβώς πλανήθηκαν οι Ιουδαίοι. Αυτή όμως μόνη αποτόλμησε με μεγαλύτερη μανία να στραφεί ενάντια στην ίδια τη θεότητα, υποστηρίζοντας ότι ο Λόγος δεν υπάρχει καθόλου, και ότι ούτε ο Πατέρας είναι πάντοτε Πατέρας. Γι' αυτό, εύλογα θα μπορούσε να πει κανείς ότι εναντίον τους έχει γραφτεί εκείνος ο ψαλμός: Είπε ο άφρων στην καρδιά του, δεν υπάρχει Θεός· διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί στα έργα τους.

Διότι εκείνες μεν πλανώνται είτε ως προς το σώμα και την ενανθρώπηση του Κυρίου, διατυπώνοντας ψεύδη άλλες με τον έναν τρόπο και άλλες με τον άλλον, είτε πλανήθηκαν νομίζοντας, όπως οι Ιουδαίοι, ότι ο Κύριος δεν επιδήμησε καθόλου στον κόσμο· αυτή όμως, μόνη της, αποτόλμησε με μεγαλύτερη μανία να στραφεί εναντίον της ίδιας της θεότητας, υποστηρίζοντας ότι δεν υπάρχει καθόλου ο Λόγος, ούτε ότι ο Θεός είναι πάντοτε Πατέρας. Επομένως, εύλογα θα μπορούσε κανείς να πει ότι εναντίον τους έχει γραφεί εκείνος ο ψαλμός: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: δεν υπάρχει Θεός. Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί στα έργα τους».

Είναι λοιπόν ασεβές και να αναζητά κανείς και να διανοείται το πού ακριβώς βρίσκεται ο Θεός, ή ποιον τόπο κατέχει ο Λόγος, ή ποια κατοικία έλαβε το Πνεύμα. Εάν πάλι, εξαιτίας αυτού, ισχυριζόταν κάποιος ότι ο Υιός δεν υπάρχει ούτε έχει γεννηθεί, επειδή ο τόπος της ουσίας Του είναι αδιανόητος και ανεξερεύνητος, ένας τέτοιος άνθρωπος θα ισχυριζόταν ότι ούτε ο Πατέρας υπάρχει διόλου, ούτε ότι υφίσταται Θεός· διότι κανένας τόπος δεν ανευρίσκεται για τον Θεό. «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός.» Άφρονες είναι αληθινά τέτοιου είδους άνθρωποι, οι οποίοι εξαπατούν τον εαυτό τους με κενές φαντασίες· τα λόγια αυτά είναι λόγια νηπίων και παντελώς ανόητων ανθρώπων, οι οποίοι επιθυμούν το ασώματο να συλλαμβάνεται από τον οφθαλμό και να περιγράφεται σε τόπο.

Πώς μπορεί να βεβαιωθεί κάθε διδασκαλία, καθώς και η σωτηρία που πρόκειται να έλθει στον κόσμο; Θα το ομολογήσουν οι προάγγελοι, οι μεγάλοι προφήτες και ο νόμος· μάλιστα, αφού ο ίδιος ο Κύριος λέει ότι «Ο νόμος και οι προφήτες ίσχυσαν μέχρι τον Ιωάννη»· και πάλι: «Δεν ήλθα για να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες, αλλά για να τους εκπληρώσω». Ω κατακάθια όλων των αιρέσεων! Τους είναι αρκετό το όνομά τους για την πίστη τους. Γι' αυτούς είπε ο μέγας ψαλμωδός Δαβίδ: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός. Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί στα έργα τους», καθώς και αυτοί δεν ομολόγησαν την ένσαρκη παρουσία, αλλά [πίστεψαν ότι ήταν] φαντασία, παρόλο που ο Κύριος έλεγε προς τους Ιουδαίους: «Γιατί ζητάτε να σκοτώσετε εμένα, έναν άνθρωπο που σας έχω πει την αλήθεια;». Και πάλι, όταν εκείνος έλεγε προς τον υπηρέτη που τον ράπισε: «Εάν μίλησα κακά, απόδειξε το κακό· εάν όμως καλά, γιατί με χτυπάς;». Μήπως είναι δυνατόν μια φαντασία να χτυπηθεί ή να καρφωθεί στον σταυρό; Δεν ήταν, άραγε, σώμα;

Γνωρίζοντας λοιπόν όλα αυτά, ας μην παραβλέψουμε τη νουθεσία του, για να μην εκπληρωθεί και σε εμάς το ρητό: «Εάν το αλάτι μωρανθεί, με τι θα αλατιστεί;». Και τι άλλο είναι η υστέρηση αυτών παρά το ότι «Είπε ο άφρων μέσα στην καρδιά του: δεν υπάρχει Θεός;». Εάν λοιπόν δεν λησμόνησες τα παλαιά και γνωρίζεις τα έσχατα, άκουσε εκείνον που είπε ότι «Εκείνος που γνωρίζει το θέλημα του Δεσπότου και δεν το πράττει, θα δαρθεί πολύ». Εάν λοιπόν γνωρίζουμε και λέμε, αλλά αμελούμε, δεν απέχει μακριά από εμάς το «ουαί» για όσους αμαρτάνουν εν γνώσει τους. Εάν όμως έχουμε κατά νου ότι είμαστε «γη και σποδός» κατά τον Αβραάμ και τον Ιώβ, δεν θα συληθούμε ποτέ, αλλά πάντοτε θα έχουμε να δώσουμε και στους άλλους, όχι χρυσό, ούτε άργυρο, αλλά πρότυπο ταπεινώσεως και υπομονής και αγάπης προς τον Θεό. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΠΑ΄. Αν πρέπει ίσως να επιτιμούμε εξίσου τους ευλαβείς και τους αδιάφορους, όταν και οι δύο βρίσκονται στο ίδιο αμάρτημα. ΑΠΟΚΡΙΣΗ Εάν αποβλέψουμε στη διάθεση εκείνου που αμαρτάνει και στον τρόπο του αμαρτήματος, θα γνωρίσουμε και τον τρόπο της επιτιμήσεως. Διότι, έστω και αν το αμάρτημα του αδιάφορου και του ευλαβούς φαίνεται να είναι το ίδιο, υπάρχει ωστόσο μεγάλη διαφορά μεταξύ τους. Επειδή ο μεν ευλαβής, όντας ευλαβής, αγωνιώντας και αγωνιζόμενος συγχρόνως για το πώς θα γίνει ευάρεστος στον Θεό, εξαιτίας κάποιας περιστάσεως και σχεδόν παρά τη θέλησή του έσφαλε και ολίσθησε. Ο δε αδιάφορος, μη υπολογίζοντας ούτε τον εαυτό του ούτε τον Θεό, και μη κάνοντας καμία διάκριση μεταξύ του αμαρτάνειν και του πράττειν το ορθό, όπως άλλωστε δηλώνει και το όνομά του, πάσχει από τα πρώτα και μεγάλα κακά: είτε από την καταφρόνηση του Θεού είτε από την απιστία ως προς την ύπαρξη του Θεού. Διότι αυτά τα δύο καθίστανται για την ψυχή οι αιτίες της αμαρτίας, όπως μαρτυρεί η Γραφή λέγοντας άλλοτε μεν: «Ο παράνομος λέει μέσα του να αμαρτήσει· δεν υπάρχει φόβος Θεού απέναντι στα μάτια του»· και άλλοτε: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός· διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί στα έργα τους».

Άνους ονομάζεται αυτός που δεν έχει τα εξαιρετικά χαρίσματα του ανθρώπου. Αυτά είναι η κατανόηση του Θεού Πατέρα, και η αποδοχή του Λόγου, ο οποίος ήταν εξαρχής προς τον Θεό· καθώς και ο φωτισμός που παρέχεται από το Άγιο Πνεύμα. Τέτοιον νου έχουν όσοι μπορούν να πουν μαζί με τον Παύλο: «Εμείς δε έχουμε νου Χριστού». Ωστόσο, η συνήθεια της Γραφής χρησιμοποιεί και εναλλακτικά αυτές τις λέξεις, αποκαλώντας τον άθεο «άφρονα» στο χωρίο: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός»· και πάλι ονομάζοντας το βλαβερό για τη ζωή «ανόητο», όπως λέει ο Απόστολος για αυτούς που περιπίπτουν σε επιθυμίες «ανόητες και βλαβερές». Έτσι, λοιπόν, ο άφρων και ο άνους οδηγούνται σε ένα κοινό τέλος, την απώλεια. Θα μπορούσε δε να πει κανείς ότι άφρων έχει ονομαστεί αυτός που ζει ως εθνικός, ενώ άνους αυτός που πολιτεύεται ιουδαϊκώς, σύμφωνα με την τυπική μόνο τήρηση του νόμου.

Αλλά αυτοί που λαλούν αλαζονικά την αδικία δεν δίστασαν να αποκαλέσουν τον Υιό ανύπαρκτο. Και ο μεν άφρων είπε μέσα στην καρδιά του, «Δεν υπάρχει Θεός»· αυτοί όμως δεν το σκέφθηκαν μόνο, αλλά και το εκστόμισαν με πονηρία, και δεν παρέλειψαν να το παραδώσουν γραπτώς για τον μετέπειτα χρόνο, τολμώντας να ονομάσουν τον Θεό ανύπαρκτο. Και επειδή βέβαια βλέπουν ότι ούτε οι ίδιοι οι δαίμονες δεν αρνούνται την ύπαρξη του Θεού, αυτοί, στρέφοντας τους συλλογισμούς τους στον μετέπειτα χρόνο, εκεί ικανοποιούν την ασεβή τους επιθυμία, βλασφημώντας ότι κάποτε ο Υιός δεν υπήρχε, ισχυριζόμενοι ότι από τη φύση Του είναι ανύπαρκτος, και ότι παράχθηκε στην ύπαρξη από τον Θεό κατά χάριν.

Και αφού σε όλο τον ψαλμό μάς δίδαξε να μην αποθαρρυνόμαστε στις θλίψεις, αλλά να αναμένουμε την αγαθότητα του Θεού, και να γνωρίζουμε ότι κατά κάποια θεία οικονομία μάς παραδίδει στις θλίψεις, επιβάλλοντας το μέτρο των δοκιμασιών σύμφωνα με την αναλογία της πίστης που υπάρχει στον καθένα. Επειδή, λοιπόν, έχει ειπωθεί το: «Έως πότε, Κύριε, θα με ξεχνάς τελειωτικά;» και το: «Έως πότε θα αποστρέφεις το πρόσωπό σου από εμένα;», αμέσως μεταβαίνει στο κακό των αθέων· οι οποίοι, όταν κάτι μικρό στις βιοτικές υποθέσεις τούς εναντιωθεί, επειδή δεν αντέχουν τις πιο δύσκολες περιστάσεις των πραγμάτων, αμέσως κυριεύονται από αμφιβολίες στη διάνοιά τους για το αν υπάρχει Θεός που προνοεί για τα γήινα, αν επιβλέπει το κάθε τι, αν απονέμει στον καθένα αυτό που του αξίζει. Έπειτα, όταν δουν τον εαυτό τους να παραμένει για περισσότερο χρόνο σε ανεπιθύμητες καταστάσεις, εδραιώνουν μέσα τους την πονηρή δοξασία και αποφαίνονται στην καρδιά τους ότι δεν υπάρχει Θεός. «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Και βάζοντας αυτήν τη σκέψη στον νου του, προχωρά πλέον χωρίς κανένα δισταγμό σε κάθε αμαρτία. Διότι, εάν δεν υπάρχει Εκείνος που επιβλέπει, εάν δεν υπάρχει Αυτός που ανταποδίδει στον καθένα σύμφωνα με την αξία των όσων έχει πράξει στη ζωή του, τι εμποδίζει το να καταδυναστεύει τον φτωχό, να φονεύει ορφανά, να σκοτώνει χήρα και προσήλυτο, να αποτολμά κάθε ανόσια πράξη και να μολύνεται με ακάθαρτα και βδελυρά πάθη και με κάθε είδους κτηνώδεις επιθυμίες;

Εξαιτίας αυτού, ως επακόλουθο της αντίληψης ότι δεν υπάρχει Θεός, προσέθεσε το εξής: «Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί στις πράξεις τους». Διότι είναι αδύνατον να εκτραπούν από τη δίκαιη οδό, εάν δεν έχουν νοσήσει στις ψυχές τους από τη λήθη του Θεού.

Μήπως δεν συνέβη επειδή άλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα κτηνών και τετράποδων και ερπετών; Άφρων λοιπόν, ως αληθινά στερημένος από νου και φρόνηση, είναι αυτός που λέει ότι δεν υπάρχει Θεός. Παρόμοιος δε με αυτόν, και καθόλου υπολειπόμενος ως προς την αφροσύνη, είναι και εκείνος που λέει ότι ο Θεός είναι ο αίτιος των κακών. Διότι θεωρώ ισότιμη την αμαρτία τους, επειδή και οι δύο αρνούνται ομοίως τον Αγαθό· ο μεν λέγοντας ότι δεν υπάρχει καθόλου, ο δε αποφαινόμενος ότι δεν είναι αγαθός. Διότι, εάν είναι αίτιος των κακών, προφανώς δεν είναι αγαθός· επομένως, και από τις δύο πλευρές υπάρχει άρνηση του Θεού. Από πού λοιπόν, λέει κάποιος, προέρχονται οι ασθένειες; Από πού οι πρόωροι θάνατοι; Από πού οι πανωλεθρίες των πόλεων, τα ναυάγια, οι πόλεμοι, οι λοιμοί; Διότι αυτά, ισχυρίζεται, είναι κακά, και είναι όλα έργα του Θεού. Ώστε ποιον άλλον έχουμε να κατηγορήσουμε για όσα συμβαίνουν, εάν όχι τον Θεό; Ελάτε λοιπόν, επειδή περιπέσαμε στο πολυθρύλητο αυτό ζήτημα, αφού αναγάγουμε τον λόγο μας σε κάποια κοινώς ομολογούμενη αρχή, και εξετάσουμε με μεγαλύτερη φιλοπονία το πρόβλημα, ας προσπαθήσουμε να διατυπώσουμε μια σαφή και ασύγχυτη εξήγηση περί αυτού.

Εγώ δε είδα κάποτε και πλήθος μελισσών, το οποίο, σύμφωνα με τον νόμο της φύσεως, καθοδηγούνταν και ακολουθούσε με ευταξία τον δικό του βασιλιά. Και πολλά μεν τέτοια είδα εγώ ο ίδιος, πολλά δε και άκουσα· γνωρίζουν δε ακόμη περισσότερα όσοι ασχολούνται με αυτά, ώστε και από αυτά να αποδεικνύεται αληθινό αυτό που λέγεται. Διότι, εάν το χαρακτηριστικό γνώρισμα εκείνων που αποβλέπουν σε ένα και μόνο νεύμα και υπακούουν σε έναν βασιλιά είναι η ευταξία συνοδευόμενη από συμφωνία, τότε άρα κάθε διαφωνία και διάσταση είναι σημάδι αναρχίας. Σύμφωνα λοιπόν με τον ίδιο συλλογισμό, μια τέτοια διαφωνία που βρίσκεται ανάμεσά μας, τόσο ως προς τις εντολές του Κυρίου όσο και μεταξύ μας, θα αποτελούσε κατηγορία είτε για την αποχώρηση του αληθινού Βασιλιά, σύμφωνα με το ρητό: «έως ότου εκείνος που τώρα τον συγκρατεί, φύγει από τη μέση»· είτε για την άρνησή Του, σύμφωνα με το: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Ως σημάδι και απόδειξη αυτού ακριβώς του γεγονότος προσθέτει το: «Διεφθάρησαν και έγιναν βδελυροί με τα έργα τους».

«Συντετριμμένους την καρδίαν», λέγει, εννοεί εκείνους που έχουν ασθενή και εύθραυστο νου, και δεν μπορούν να αντισταθούν στις προσβολές των παθών, αλλά έχουν υποταχθεί σε αυτές σε τέτοιο βαθμό, ώστε να θεωρούνται αιχμάλωτοι. Σε αυτούς υπόσχεται θεραπεία και άφεση, και, μολονότι είναι τυφλοί, τους δίδει την ανάβλεψη. Διότι εκείνοι που λατρεύουν την κτίση, και λέγουν στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο πατέρας μου, και στον λίθο: Εσύ με γέννησες», και έπειτα δεν έχουν επιγνώσει τον κατά φύση και αληθινό Θεό, πώς να μην είναι τυφλοί, έχοντας την καρδιά τους γυμνή από το θείο και νοητό φως; Σε αυτούς μεταδίδει ο Πατέρας το φως της αληθινής θεογνωσίας. Διότι έχουν κληθεί μέσω της πίστεως και τον εγνώρισαν, ή μάλλον αναγνωρίστηκαν από αυτόν, και, ενώ ήσαν υιοί της νυκτός και του σκότους, έγιναν τέκνα φωτός· διότι τους καταύγασε η ημέρα και ανέτειλε ο Ήλιος της δικαιοσύνης, και ανέτειλε λαμπρός ο Εωσφόρος. Δεν βλάπτει δε καθόλου να εφαρμόσουμε όλα όσα ελέχθησαν και στους κατά σάρκα Ισραηλίτες. Διότι και αυτοί ήσαν πτωχοί και συντετριμμένοι στην καρδιά και τρόπον τινά αιχμάλωτοι και σκοτισμένοι. «Διότι δεν υπήρχε στη γη κανείς που να πράττει το καλό, δεν υπήρχε ούτε ένας, αλλά όλοι παρέκκλιναν, όλοι μαζί αχρειώθηκαν». Έχει δε έλθει ο Χριστός, ευαγγελιζόμενος προ πάντων των άλλων στους Ισραηλίτες τα κατορθώματα της δικής του παρουσίας.

Και είναι βέβαια πιθανό οι ιερείς να μη χρησιμοποιούν τέτοια λόγια, αλλά με τα ίδια τους τα έργα να το διαλαλούν, όπως ακριβώς λέει και ο άφρων: «Μέσα στην καρδιά του λέει, δεν υπάρχει Θεός». Διότι μέσα από τον τρόπο που φαίνεται να καταφρονεί, ακόμη κι αν δεν το λέει με τη φωνή του, πάντως με τα ίδια του τα έργα και με τη φαυλότητα του βίου του σχεδόν κραυγάζει το «Δεν υπάρχει Θεός». Επειδή εκείνοι που έχουν συνηθίσει να ζουν έτσι, σαν να μην τους επιβλέπει ο Θεός, να τα πράττουν όλα με αδιαφορία και να διαπράττουν ακραία ανοσιουργήματα, με τα ίδια τους τα έργα και τις πράξεις αρνούνται τον Θεό. Με αυτόν λοιπόν τον τρόπο, εκείνοι που δεν φρόντισαν να διατηρήσουν προς το άγιο θυσιαστήριο τον ύψιστο σεβασμό που του ταιριάζει και του οφείλεται, μέσα από τις ίδιες τους τις πράξεις λένε: Η Τράπεζα του Κυρίου είναι μολυσμένη.