Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 13:1

Ψαλμός ΙΓ'. «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός.» (A f. 82 b) Αυτό αποτελεί την κορυφή κάθε πονηρίας. Διότι το να νομίζει κανείς ότι δεν υπάρχει Θεός, αλλά ότι τα πάντα δημιουργήθηκαν από μόνα τους, αποτελεί την αρχή κάθε ακολασίας και παράνομης πράξης. Φανερώνει λοιπόν ο λόγος ότι το ανθρώπινο γένος έχει φτάσει σε τέτοιο βαθμό ασέβειας, ώστε να μην πιστεύει ότι ο Θεός επιστατεί στα όντα, αλλά να θεωρεί ότι ολόκληρος αυτός ο κόσμος έχει λάβει τη σύστασή του τυχαία και αυτόματα. Τι σημαίνει όμως το, «Είπε στην καρδιά του»; Επειδή από τους λόγους ο μεν ένας είναι προφορικός, ο δε άλλος ενδιάθετος, ο προφήτης δεν μιλά για τον προφορικό λόγο, αλλά για την πεποίθηση της ψυχής. Διότι είπε στην καρδιά του, δηλαδή συλλογίστηκε, ότι δεν υπάρχει Θεός. Και καθένας που αμαρτάνει αχαλίνωτα, μέσω της καταφρόνησης που επιδεικνύει, έστω και αν δεν το λέει με φωνές, εντούτοις με τα ίδια τα έργα και με τη φαυλότητα του βίου του σχεδόν κραυγάζει ότι: «Δεν υπάρχει Θεός.» Διότι εκείνοι που έχουν συνηθίσει να ζουν με αυτόν τον τρόπο, σαν να μην επιβλέπει ο Θεός, και πράττουν τα πάντα απερίσκεπτα, με τα ίδια τους τα έργα και τις πράξεις αρνούνται τον Θεό. «Όλοι εξετράπησαν, όλοι μαζί εξαχρειώθηκαν, δεν υπάρχει κανείς που να πράττει το καλό.» (A f. 83 b.) Αυτά δε, θα τα κατανοήσεις και για τα έθνη· διότι η πλασμένη από χώμα σάρκα αρρώστησε φέροντας μέσα της τον νόμο της αμαρτίας, και ο ανθρώπινος νους είναι πολύ επιρρεπής στο να ρέπει προς τα πονηρά από τη νεότητά του, σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Δικαίως λοιπόν ο ιερός λόγος θρηνεί για εμάς: «Διότι όλοι, αναφέρει, εξετράπησαν.»

ΨΑΛΜΟΣ ΝΒ'. <Εις το τέλος, υπέρ μαελέθ, συνέσεως τω Δαβίδ.> (A f. 259 b. Κυρίλλου και Θεοδωρήτου.) Με σχεδόν τα ίδια λόγια με τον δέκατο τρίτο ψαλμό προχωρά και ο παρών ψαλμός, και έχει το ίδιο θέμα, δηλαδή τα σχετικά με τον Ραψάκη και τα όσα συνέβησαν τότε, καθώς και την προφητεία περί της σωτηρίου θεοφανείας. Σύντομες όμως φράσεις δημιουργούν τη διαφορά μεταξύ των δύο· διότι ο μεν δέκατος τρίτος έφερε την επιγραφή «Εις το τέλος τω Δαβίδ»· ο δε παρών έχει μεν και την επιγραφή «Εις το τέλος», αλλά πλεονάζει λέγοντας: «Υπέρ μαελέθ, συνέσεως»· πράγμα που σημαίνει ότι ο ψαλμός είναι επινίκιος, και τελείται με χορεία εν συνέσει. Διότι το μαελέθ ερμηνεύεται ως τέρψη, ήτοι χορεία. Αντί δε του «Εις το τέλος», άλλοι από τους ερμηνευτές το έχουν αποδώσει ως Επινίκιον. Και για να εξετάσουμε με ακρίβεια ολόκληρη την επιγραφή, το μεν «Εις τέλος» θα μπορούσε να είναι δηλωτικό του χρόνου κατά τον οποίο επρόκειτο να εκπληρωθούν τα προφητευόμενα, τόσο αυτά που αφορούσαν τον Ραψάκη και τους Ασσυρίους, όσο και εκείνα που αφορούσαν την παρουσία του Χριστού. Διότι και ο παράδοξος όλεθρος των Ασσυρίων συνέβη πολλά χρόνια μετά τον Δαβίδ (για τον οποίο λόγο άλλωστε επιγράφεται «Υπέρ χορείας», την οποία συγκρότησαν εκείνοι που αξιώθηκαν της σωτηρίας), και το σωτήριο έργο του Θεού, το οποίο φανερώθηκε στους επιγείους κατά τη συντέλεια του αιώνος, συγκρότησε χορεία αποτελούμενη από όλα τα έθνη μέσα στην Εκκλησία Του.

Ακούς πώς αυτοί μεν νόμιζαν ότι μπορούσαν να μείνουν κρυφοί, αρνούμενοι στον Θεό την πρέπουσα τιμή και προσφέροντάς την αντ' αυτού στους δαίμονες, ενώ ο Θεός αποκάλυπτε τα πάντα στον προφήτη; Διότι, αφού του έδειξε τα τολμήματά τους, πάλι λέει τα εξής: «Υιέ ανθρώπου, είδες τι κάνουν οι πρεσβύτεροι του οίκου Ισραήλ εδώ, καθένας τους μέσα στον κρυφό του κοιτώνα; Διότι είπαν: Ο Κύριος έχει εγκαταλείψει τη γη, ο Κύριος δεν επιβλέπει». Διότι καθένας από αυτούς που δεν διστάζουν να τον υβρίζουν, με το να προσκολλώνται στους δαίμονες, δεν ομολογεί ούτε ότι αυτός είναι ο επόπτης των δικών μας πραγμάτων· «Διότι είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός»· ή όπως λέει κάπου αλλού ο Ψαλμωδός: «Είπαν: Δεν θα δει ο Κύριος, ούτε θα κατανοήσει ο Θεός του Ιακώβ». Αλλά αμέσως τους περιγέλασε, λέγοντας: «Συνετιστείτε, λοιπόν, άφρονες του λαού, και οι μωροί κάποτε λογικευτείτε. Αυτός που φύτεψε το αυτί, δεν ακούει; Και αυτός που έπλασε τα μάτια, δεν βλέπει;» Διότι θα ήταν από τα πιο άτοπα πράγματα, και θα έλεγα όχι άμοιρο της έσχατης ανοησίας, το να νομίζει κανείς ότι ο Θεός δεν μπορεί κάτι, δηλαδή να επιβλέψει ή να ακούσει, αυτός που και σε εμάς τους ίδιους, αλλά και σε όλα τα άλλα, εμφύτευσε τη γνώση μέσω των αισθήσεων. Επειδή, λοιπόν, ο Θεός καθιστά φανερά στον προφήτη τα τολμήματα των υβριστών και όσα πράχθηκαν μέσα στον κρυφό κοιτώνα, έδειξε αμέσως και την αδιάψευστη κόλαση που επρόκειτο να τους ακολουθήσει.

Διότι, όπως αναφέραμε, η γνώση της υπάρξεως του Θεού είναι φυσικώς εμφυτευμένη μέσα μας. Επειδή όμως η κακία του Πονηρού ίσχυσε τόσο πολύ κατά της ανθρώπινης φύσεως, ώστε να κατακρημνίσει μερικούς στο πλέον παράλογο και το χειρότερο από όλα τα κακά βάραθρο της απωλείας, δηλαδή στο να ισχυρίζονται ότι δεν υπάρχει Θεός (των οποίων την αφροσύνη φανερώνοντας ο προφήτης Δαβίδ ανέφερε: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του, δεν υπάρχει Θεός»). Οι μαθητές λοιπόν και απόστολοι του Κυρίου, αφού φωτίσθηκαν από το Πανάγιο Πνεύμα και επιτελούσαν τα θεία σημεία με τη δική Του δύναμη και χάρη, αλιεύοντάς τους με το δίχτυ των θαυμάτων, τους ανέβασαν από τον βυθό της αγνωσίας στο φως της θεογνωσίας.

Αναζητούσε καρπό στη συναγωγή ο Χριστός, αλλά προς αυτόν έλεγαν οι άγιοι: Δεν υπάρχει κανείς που να πράττει το καλό, δεν υπάρχει ούτε ένας. Εσείς όμως, έχοντας ενωθεί με τη χάρη του Χριστού, είστε όλοι καρπός αυτής της αμπέλου, στην οποία έχει φυτευτεί το ξύλο αυτό. Και ότι αμφότεροι οι λαοί στις Διαθήκες είναι καρπός και γεώργιο του Θεού, το λέει αφενός ο απόστολος Παύλος: «Είστε γεώργιο του Θεού, οικοδομή του Θεού»· αφετέρου το είπε και ο Ησαΐας για τους Ιουδαίους: «Διότι ο αμπελώνας του Κυρίου Σαβαώθ είναι ο οίκος του Ισραήλ, και ο άνθρωπος του Ιούδα το αγαπημένο του νεόφυτο».

Διότι λέγει: Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός. Μίλησαν αδικία προς τα ύψη· ύψωσαν το στόμα τους στον ουρανό, και η γλώσσα τους περιήλθε πάνω στη γη· γι' αυτό ο λαός μου θα επιστρέψει εδώ, και θα βρεθούν σε αυτούς πλήρεις ημέρες. Και είπαν: Πώς το έμαθε ο Θεός; Και άραγε υπάρχει γνώση στον Ύψιστο; Ιδού, αυτοί είναι οι αμαρτωλοί και οι ευημερούντες· απέκτησαν πλούτο παντοτινά. Και είπα: Άραγε μάταια διατήρησα δίκαιη την καρδιά μου και ένιψα τα χέρια μου μαζί με τους αθώους; Και μαστιγωνόμουν όλη την ημέρα, και ο έλεγχός μου ερχόταν κάθε πρωί. Εάν έλεγα: Θα μιλήσω κατ' αυτόν τον τρόπο, ιδού, θα είχα αθετήσει τη διαθήκη με τη γενεά των υιών σου. Και προσπάθησα να το κατανοήσω αυτό· ήταν κόπος μπροστά μου, μέχρι που εισήλθα στο αγιαστήριο του Θεού και κατανόησα το τέλος τους.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ· ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ, ΙΓ΄. Επειδή αυτά που ειπώθηκαν προφητικά επρόκειτο να πραγματοποιηθούν κατά τη συντέλεια των αιώνων, έχει προγραφεί η φράση «εις το τέλος»· δεν ονομάστηκε όμως ψαλμός επειδή κατηγορεί όλους τους ανθρώπους. Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός.

Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί στις πράξεις τους· δεν υπάρχει κανείς που να πράττει την αγαθότητα. Από τους άθεους, άλλοι μεν θεώρησαν ότι παντελώς δεν υπάρχει Θεός, αλλά ότι υφίσταται απλώς ως ένα κενό όνομα· άλλοι έπλασαν ανύπαρκτους θεούς, απορρίπτοντας τον πραγματικά Υπάρχοντα· και άλλοι ισχυρίστηκαν μεν ότι υπάρχει, αλλά ότι δεν προνοεί για τα επίγεια. Όλοι αυτοί, λοιπόν, φρονώντας κατ' αυτόν τον τρόπο, περιέπεσαν στην αθεΐα· έστω και αν δεν τολμούσαν να το εκφράσουν, εξαιτίας των φυσικών εννοιών περί Θεού που έχουν όλοι οι άνθρωποι· γι' αυτό το έλεγαν μέσα στην καρδιά τους, αλλά όχι με το στόμα· διότι ως προς αυτό φαίνονταν να αναγνωρίζουν και πολλούς θεούς. Ελέγχονταν όμως από τα έργα τους· διότι το δέντρο αναγνωρίζεται από τον καρπό του.

Ας σημειωθεί δε, ότι για δεύτερη ήδη φορά η προκείμενη προφητεία περιέχεται στο βιβλίο των Ψαλμών· στο μεν πρώτο μέρος κατά τον 13ο, στο δε δεύτερο στα προκείμενα. Διότι σχεδόν με τις ίδιες λέξεις από την αρχή μέχρι το τέλος και ο 13ος ψαλμός είναι όμοιος με τον παρόντα· αρχίζοντας μεν από το: «Εἶπεν ἄφρων ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ· Οὐκ ἔστι Θεός»· και τελειώνοντας στο: «Τίς δώσει ἐκ Σιὼν τὸ σωτήριον τοῦ Ἰσραήλ; Ἐν τῷ ἐπιστρέψαι Κύριον τὴν αἰχμαλωσίαν τοῦ λαοῦ αὐτοῦ, ἀγαλλιάσεται Ἰακὼβ, καὶ εὐφρανθήσεται Ἰσραήλ». Μικρές δε λέξεις δημιουργούν τη διαφορά μεταξύ των δύο. Διότι στην επιγραφή, ο μεν 13ος έλεγε: «Εἰς τὸ τέλος· τῷ Δαυΐδ»· ο δε παρών έχει μεν την ίδια φράση, πλεονάζει όμως με το να λέει, «ὑπὲρ Μαελέθ, συνέσεως». Ο μεν Ακύλας, το ερμήνευσε «ἐπὶ χορείᾳ»· ο δε Σύμμαχος, «διὰ χοροῦ»· ο δε Θεοδοτίων, «ὑπὲρ τῆς χορείας», και η πέμπτη έκδοση ομοίως. Αναγκαίως δε προτάσσεται το «συνέσεως»· επειδή μας χρειάζεται σύνεση για να κατανοήσουμε ποια είναι η χορεία που δηλώνεται μέσω της επιγραφής, και ποιος είναι ο λόγος, για τον οποίο, ενώ η προφητεία ελέχθη ήδη μία φορά στον 13ο ψαλμό, παραλαμβάνεται εδώ για δεύτερη φορά. Το δε «εἰς τέλος», που υπάρχει και στους δύο, προφανώς σημαίνει τον χρόνο κατά τον οποίο επρόκειτο να εκπληρωθούν τα προφητευόμενα.

Διότι, αντί για το «Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί μέσα στην ανομία», ο δέκατος τρίτος ψαλμός αναφέρει «Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί στα έργα τους»· και πάλι, αντί για το «Δεν υπάρχει κανείς που να πράττει το αγαθό», περιέχει το «Δεν υπάρχει κανείς που να πράττει χρηστότητα»· διότι η εναλλαγή αυτή προέρχεται από τους ερμηνευτές.

Θα πεις, λοιπόν, ότι οι μεν παλαιοί προφήτες και οι δίκαιοι, και οι πατριάρχες, και όλοι όσοι παρέμειναν καθαροί από την ειδωλολατρική πλάνη, αυτοί είναι εκείνοι που δεν υπέκυψαν στην άλωση από τους νοητούς εχθρούς· ενώ όσοι προέρχονταν από τα έθνη και περιέπεσαν στην αθεΐα, και όσοι υποδουλώθηκαν στην πολυθεϊστική πλάνη, ή ακόμη και εκείνοι από την περιτομή που πουλήθηκαν στις ίδιες τους τις αμαρτίες, και γενικώς όλοι ανεξαιρέτως για τους οποίους αναφέρθηκε προηγουμένως: «Είπε ο άφρονας στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός· διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί στην ανομία», αυτοί είναι εκείνοι που υπέστησαν την αιχμαλωσία.

ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΟΥ ΠΤΩΧΟΥ, ΟΤΑΝ ΠΕΡΙΠΕΣΕΙ ΣΕ ΑΚΗΔΙΑ, ΚΑΙ ΕΝΩΠΙΟΝ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΕΚΧΥΣΕΙ ΤΗ ΔΕΗΣΗ ΤΟΥ. 101ος. Κύριε, εισάκουσε την προσευχή μου, και η κραυγή μου ας έλθει προς εσένα. Μην αποστρέψεις το πρόσωπό σου από εμένα, και τα εξής. Επειδή η επιγραφή αναφέρει, «Προσευχή του πτωχού, όταν περιπέσει σε ακηδία, και ενώπιον του Κυρίου εκχύσει τη δέησή του», θα κατανοήσεις τον πτωχό που αναφέρεται εδώ, παραβάλλοντάς τον με εκείνον που μακαρίζεται, σύμφωνα με το χωρίο: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Θα ταίριαζε δε στον πτωχό που βρίσκεται σε ακηδία και το εξής: «Μακάριοι όσοι κλαίνε και πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν». Κάθε άνθρωπος, επομένως, που είναι αφιερωμένος στον Θεό, ο οποίος πτωχεύει στα πράγματα του βίου, ενώ πλουτίζει ενώπιον του Θεού, περιπίπτει σε ακηδία λυπούμενος, ή κατέχεται από αθυμία, σύμφωνα με την ερμηνεία του Συμμάχου, εξαιτίας της κακίας και της απώλειας των πολλών. Τέτοιος ήταν εκείνος που έλεγε: «Αλίμονό μου, διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη, και αυτός που ζει με ευθύτητα ανάμεσα στους ανθρώπους δεν υπάρχει· όλοι δικάζονται για αίματα, ο καθένας καταθλίβει τον πλησίον του με θλίψη»· και εκείνος που είπε: «Δεν υπάρχει κανείς που να πράττει την καλοσύνη».

Ομοίως και την επιγραφή του ενενηκοστού τρίτου ψαλμού, για την ίδια αιτία, το εβραϊκό κείμενο δεν την αποδέχεται· η δε φράση της επιγραφής έχει ως εξής: «Του Δαβίδ, για την τετάρτη ημέρα της εβδομάδας, ανεπίγραφος στους Εβραίους». Το δε μυστήριο σε αυτό προαγορεύει την οικονομία του πάθους. Διότι, εφόσον η προδοσία από τον Ιούδα έλαβε χώρα την πέμπτη ημέρα της εβδομάδας, την προηγούμενη ημέρα Εκείνος που λυτρώνει όλο τον κόσμο διά του εαυτού Του, κατά κάποιον τρόπο πωλείται από τον προδότη. Διότι έτσι ονομάζεται το γεγονός και από την προφητεία του Ιερεμία: «Και έλαβον τα τριάκοντα αργύρια, την τιμή του εκτιμηθέντος». Γι' αυτόν τον λόγο, νομίζω, πωλείται, ώστε με τη δική Του πώληση να εξαγοράσει εκείνους που είχαν πουληθεί από την αμαρτία. Όθεν, προβλέποντας ο προφήτης το μέλλον, διεγείρεται με κάποια οργή για αυτό που συνέβη, ονομάζοντάς Τον Θεό των εκδικήσεων, και παρακαλώντας να υψωθεί Αυτός που ταπεινώθηκε για εμάς και να δώσει στους υπερήφανους την άξια ανταπόδοση, ώστε να μην καυχώνται οι αμαρτωλοί για την κακία τους. Προς αυτούς βοά, ονομάζοντας άφρονες και μωρούς όσους δεν αποδέχθηκαν τη θεότητα Εκείνου που φανερώθηκε. Διότι ίδιον του άφρονος είναι, όπως λέει αλλού, το να ισχυρίζεται ότι ο υπάρχων Θεός δεν υπάρχει. Φωνάζει, λοιπόν, προς αυτούς τους ανθρώπους λέγοντας: «Συνετιστείτε, άφρονες ανάμεσα στον λαό, και εσείς οι μωροί αποκτήστε επιτέλους φρόνηση. Ποιος είναι Εκείνος που φύτεψε το αυτί; Ποιος έπλασε το μάτι; Ποιος παιδαγωγεί τα έθνη; Ποιος γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων;»

Αν δεν υπάρχει ανάσταση, αλλά το τέλος του βίου είναι ο θάνατος, κατάργησέ μου τις κατηγορίες και τους ψόγους, δώσε ανεμπόδιστη την εξουσία στον δολοφόνο, άφησε τον μοιχό να επιβουλεύεται τους γάμους με θράσος, ας τρυφά εις βάρος των ξένων ο πλεονέκτης, κανείς ας μην ανακόπτει τον λοίδορο, ας ορκίζεται συνεχώς ψευδώς ο επίορκος, διότι ο θάνατος περιμένει και τον εύορκο, ας ψεύδεται άλλος όσο θέλει, διότι δεν υπάρχει κανένας καρπός της αλήθειας, κανείς ας μην ελεεί τον πένητα, διότι το έλεος είναι χωρίς αμοιβή. Αυτά τα φρονήματα προκαλούν σύγχυση χειρότερη από τον κατακλυσμό και αποβάλλουν κάθε σώφρονα λογική, ενώ παροξύνουν κάθε μανιακή και ληστρική σκέψη· διότι, αν δεν υπάρχει ανάσταση, δεν υπάρχει ούτε κρίση, και αν η κρίση έχει αναιρεθεί, αποβάλλεται μαζί της και ο φόβος του Θεού· και όπου ο φόβος δεν σωφρονίζει, εκεί χορεύει ο διάβολος μαζί με την αμαρτία. Και πολύ ταιριαστά για τέτοιου είδους ανθρώπους συνέγραψε ο Δαβίδ εκείνον τον ψαλμό: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: δεν υπάρχει Θεός. Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί στα έργα τους». Αν δεν υπάρχει ανάσταση, είναι μύθος ο Λάζαρος και ο πλούσιος και το φρικώδες χάσμα και η ασυγκράτητη φλόγωση του πυρός και η φλεγόμενη γλώσσα και η ποθητή σταγόνα του νερού και το δάχτυλο του φτωχού. Διότι είναι ολοφάνερο ότι όλα αυτά απεικονίζουν τη μελλοντική κατάσταση της αναστάσεως· επειδή η γλώσσα και το δάχτυλο δεν νοούνται ως μέλη της ασώματης ψυχής, αλλά ως μέρη του σώματος.

Αλλ’ αφού μάθαμε πώς τα μάτια του σοφού βρίσκονται στο κεφάλι του, ας αποφύγουμε την αφροσύνη, η οποία γίνεται σκοτάδι για εκείνους που πορεύονται σε τούτον τον βίο. Διότι ο άφρων, λέει, πορεύεται στο σκοτάδι. Και άφρων είναι, όπως λέει η προφητεία, εκείνος που λέει στην καρδιά του ότι δεν υπάρχει Θεός, ο οποίος διαφθάρηκε και έγινε βδελυρός με τις πράξεις του. Η συνέχεια του λόγου θεραπεύει, μέσα από τα όσα λέγονται παρακάτω, εκείνους που αντιμετωπίζουν μικρόψυχα αυτή τη ζωή, οι οποίοι θεωρούν τον θάνατο ως κάτι το φοβερό, και εξαιτίας αυτού έχουν πιστέψει ότι δεν υπάρχει κανένα όφελος από τον ενάρετο βίο για όσους ακολουθούν την ανώτερη ζωή, επειδή και για τους δύο η ζωή καταλήγει στο ίδιο τέλος και δεν είναι δυνατόν να κατορθωθεί η αποφυγή του θανάτου μέσω μιας πιο ευγενούς βιοτής. Διατυπώνοντας, λοιπόν, τέτοιου είδους αντιρρήσεις στο δικό του πρόσωπο, επικρίνει και πάλι τον παραλογισμό όσων προβάλλουν αυτά τα επιχειρήματα, επειδή αντιμετωπίζουν απερίσκεπτα τη φύση των όντων, και διδάσκει τη διαφορά, δηλαδή σε τι πλεονεκτεί η αρετή έναντι της κακίας. Δείχνει ότι δεν αναμένεται καμία ισοτιμία μεταξύ τους εξαιτίας του γεγονότος ότι ο θάνατος είναι κοινός, αλλά ότι η διαφορά τους διαπιστώνεται από τα καλά ή τα κακά που τους αναμένουν στο μέλλον. Η δε διατύπωση της αντίρρησης έχει ως εξής: «Γνώρισα εγώ, ότι μία κοινή μοίρα θα συναντήσει όλους αυτούς. Και είπα εγώ στην καρδιά μου: η μοίρα του άφρονος θα συναντήσει κι εμένα τον ίδιο, και τότε προς τι έγινα σοφός;».

Επομένως, ας εξαιρεθεί εντελώς από τη διδασκαλία τους και το ίδιο το Θείο, από το οποίο συγκρατούνται τα όντα. — Γ. Αυτό ακριβώς όμως, είπα εγώ, πώς θα μπορούσε να γίνει αναμφισβήτητο σε εκείνους που φέρνουν αντιρρήσεις, το ότι δηλαδή τα πάντα προέρχονται από τον Θεό, και ότι μέσα σε Αυτόν συγκρατούνται τα όντα, ή και γενικότερα το ότι υπάρχει κάποιο Θείο που υπερβαίνει τη φύση των όντων; Μ. Εκείνη τότε απάντησε: Θα ήταν μεν πιο ταιριαστό να σιωπά κανείς σε τέτοια ζητήματα, και να μην κρίνει άξιες απαντήσεως τις ανόητες και ασεβείς προτάσεις, επειδή και κάποιος θείος λόγος απαγορεύει να αποκρίνεται κανείς στον άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του· και άφρων είναι οπωσδήποτε, κατά τον Προφήτη, εκείνος που λέει ότι δεν υπάρχει Θεός. Επειδή όμως πρέπει να μιλήσουμε και γι' αυτό, θα σου πω, είπε, έναν λόγο, όχι δικό μου, ούτε κανενός άλλου ανθρώπου (διότι θα ήταν μικρός, όποιος κι αν είναι), αλλά εκείνον που η κτίση των όντων διηγείται μέσω των θαυμάτων που υπάρχουν σε αυτήν, όπου ο οφθαλμός γίνεται ακροατής μέσω των ορατών πραγμάτων, καθώς ο πάνσοφος και δημιουργικός λόγος αντηχεί στην καρδιά. Διότι η κτίση διαλαλεί ξεκάθαρα τον Ποιητή, αφού οι ίδιοι οι ουρανοί, όπως λέει ο Προφήτης, διηγούνται με άλαλες φωνές τη δόξα του Θεού.

Γι' αυτόν τον λόγο περιφέρουν διαρκώς το όνομα του Μονογενούς, ώστε να γίνει ευπρόσδεκτος ο όλεθρος σε όσους εξαπατώνται, όπως ακριβώς, εάν κάποιος αναμείγνυε δηλητήριο στο ψωμί και προσέφερε θάνατο σε εκείνους που είχαν ανάγκη από τροφή, αυτοί δεν θα καταδέχονταν να λάβουν αυτούσιο το φθοροποιό δηλητήριο, εάν δεν είχαν δελεαστεί από την εξωτερική εμφάνιση. Σοφά, λοιπόν, τουλάχιστον κατά τον δικό του νου, αποβλέπει στον επιδιωκόμενο σκοπό του. Διότι, εάν είχε αποβάλει παντελώς τη λέξη του Υιού από το δικό του δόγμα, η απάτη θα γινόταν απαράδεκτη στους ανθρώπους, καθώς η άρνηση θα διακηρυσσόταν φανερά μέσα από ένα ολοφάνερο κήρυγμα. Τώρα όμως, αφήνοντας μόνο το όνομα, αλλά μεταφέροντας τη σημασία του στην έννοια της κτίσεως, και την ειδωλολατρία κατορθώνει και τον έλεγχο αποφεύγει κρυφά. Αλλά επειδή δεν λάβαμε εντολή να τιμούμε τον Θεό μόνο με τα χείλη, ούτε η ευσέβεια κρίνεται από τον ήχο της φωνής, αλλά πρέπει πρώτα να πιστέψουμε στον Υιό με την καρδιά προς δικαίωση και έπειτα να τον ομολογήσουμε με το στόμα προς σωτηρία, ενώ εκείνοι που λένε μέσα στην καρδιά τους ότι δεν υπάρχει Θεός, ακόμη και αν με το στόμα ομολογούν τον Κύριο, έχουν διαφθαρεί και έχουν γίνει βδελυροί, όπως λέει η προφητεία· γι' αυτό ακριβώς λέω ότι πρέπει να ερευνούμε τον νου εκείνων που δήθεν προβάλλουν τα λόγια της πίστεως, και να μην δελεαζόμαστε από τον ήχο των λέξεων. Εάν, λοιπόν, όταν κάποιος λέει «Υιός», δεν υπονοεί με τη λέξη αυτή κάποιο κτίσμα, τότε είναι δικός μας και όχι των αντιπάλων. Εάν όμως κάποιος αποδίδει το όνομα του Υιού σε κτίσμα, αυτός θα καταταχθεί ανάμεσα στους ειδωλολάτρες.

Είπε, λοιπόν, αυτός ο άφρων κατήγορος της δικής μας ευσέβειας ότι δεν υπάρχει Θεός στην καρδιά του, έστω και αν με τα χείλη του ισχυρίζεται δήθεν ότι υπάρχει Θεός. «Αλλά έχει», λέει, «ενέργειες ο Θεός, οι οποίες όμως είναι κτιστές· διότι κάθε ενέργεια του Θεού, εκτός από την ουσία που ενεργεί τα πάντα, είναι κτιστή, και ένα είναι το άναρχο και ατελεύτητο, η θεία φύση, και αυτή είναι το μόνο άκτιστο φως και η άκτιστη δόξα του Θεού». Τι δυσσέβεια, ή ορθότερα να πω τι αθεΐα και τελειότατη ασέβεια. Διότι ή ο Θεός δεν έχει φυσικές και ουσιώδεις ενέργειες, και είναι άθεος αυτός που το λέει αυτό -διότι αυτό πάλι σημαίνει ξεκάθαρα ότι δεν υπάρχει Θεός· καθώς οι άγιοι λένε φανερά ότι εάν δεν υπάρχει φυσική και ουσιώδης ενέργεια, ούτε Θεός ούτε άνθρωπος θα είναι ο Χριστός, ο οποίος προσκυνείται με δύο τέτοιες ενέργειες και με δύο φύσεις- ή, εάν υπάρχουν φυσικές και ουσιώδεις ενέργειες του Θεού, αλλά είναι κτιστές, τότε κτιστή θα είναι και η ουσία του Θεού που τις κατέχει· διότι όποιας ουσίας και φύσης οι φυσικές και ουσιώδεις ενέργειες είναι κτιστές, αυτή η ίδια δεν είναι άκτιστη.

Θα μπορούσε κανείς να κατανοήσει το γελοίο αυτής της σοφίας του, αν, παραθέτοντας εκείνα από τα λεγόμενα για τον Θεό που διαφέρουν πραγματικά μόνο ως προς την προφορά της λέξης, στη συνέχεια αφαιρούσε το ένα από το άλλο. Διότι ουσία και φύση είναι ένα και ταυτόσημο στον Θεό, και διαφέρουν μόνο ως προς την προφορά της λέξης. Ας λέει λοιπόν αυτός ο σπουδαίος Γρηγοράς ότι ο Θεός έχει φύση χωρίς ουσία και έχει ουσία χωρίς φύση, αναιρώντας πάλι ο ίδιος αυτό ακριβώς το οποίο ο ίδιος θέτει, μη λέγοντας τίποτε άλλο παρά ότι ο Θεός δεν είναι ο Θεός. «Είπε λοιπόν ο άφρων στην καρδιά του, ότι δεν υπάρχει Θεός», κατά τον ψαλμωδό προφήτη. Αυτός δε ο Γρηγοράς πόσο πιο άφρων είναι από εκείνον, εφόσον δεν είπε απλώς ότι δεν υπάρχει Θεός, αλλά ότι ο Θεός δεν είναι ο Θεός! Και ο μεν πρώτος το είπε, αλλά το είπε μέσα στην καρδιά του. Αυτός όμως διακηρύσσει δημόσια την ασέβεια, και όχι μόνο το λέει, αλλά προσπαθεί να το τεκμηριώσει με πολλά επιχειρήματα, και όχι μόνο προφορικά, αλλά και με μακροσκελή συγγράμματα. Άραγε λοιπόν, δεν είναι αυτός ο πιο άφρων από τους άφρονες και ο πιο άθεος από τους άθεους;

Αλλά βέβαια, μετά από αυτές τις αντιφατικές, όπως νομίζει ο φιλόσοφος, εκφράσεις, αφού μας ονόμασε «σκαιούς και απαίδευτους», δεν διστάζει να με κατατάξει μαζί με τον Ιουλιανό και λέει ότι είναι δίκαιο να με μισούν «επειδή αποστερώ από τους μοναχούς την παιδεία, όπως ακριβώς εκείνος την στερούσε και από τους χριστιανούς που ζούσαν στον κόσμο». Αυτό είναι σαν να ακούει κανείς τον ψαλμωδό να λέει «είπε ο άφρων, δεν υπάρχει Θεός», και να νομίζει ότι πρέπει να ταυτίσει τον θεοφάντορα από τον Άρειο Πάγο με αυτόν τον άφρονα, επειδή λέει για τον Θεό ότι «ούτε ήταν, ούτε είναι, ούτε θα είναι», όντας ο ίδιος ο πιο άφρονας από τους άφρονες και μην κατανοώντας την τεράστια διαφορά: ότι δηλαδή ο μεν άγιος γνωρίζει και θεολογεί ότι ο Θεός βρίσκεται πάνω από τα όντα, ενώ η καρδιά του άφρονα κατατάσσει το μόνο όντως Ον στα εντελώς ανύπαρκτα. Με τον ίδιο λοιπόν τρόπο, εμείς γνωρίζουμε ότι η πολιτεία των μοναχών υπερβαίνει την κοσμική σοφία. Εκείνος όμως ο αποστάτης, θεωρώντας ότι ο τρόπος ζωής των χριστιανών στερείται λογικής και παιδείας, για τον λόγο αυτό τους απέκλειε από τα γράμματα. Επειδή δεν μπόρεσε να το αντιληφθεί αυτό, ο άνθρωπος αυτός, που νομίζει ότι γνωρίζει τα πάντα, θεωρεί άξιους της ίδιας ευθύνης εκείνους που θέτουν τα ζητήματα των χριστιανών πάνω από κάθε τιμή με εκείνους που έχουν αποφασίσει να τα ατιμάζουν στο έπακρο, και θεωρεί ότι οι ευσεβείς είναι δίκαιο να μισούνται εξίσου με τους πιο ασεβείς, διότι διακηρύσσουν ότι η αφοσίωση στον Θεό μέσω της προσευχής είναι το πιο αξιοσπούδαστο από οτιδήποτε άλλο. «Ακόμη κι αν ο Κύριος», λέει, «δεν επέβαλε στα Ευαγγέλια τη σπουδή των γραμμάτων, ωστόσο ούτε και την απαγόρευσε».

«Εἰς τὸ τέλος»: Διότι στο τέλος (ή για το τέλος) των καιρών η προφητεία εκπληρώθηκε ως προς το μυστήριο. «Εἶπεν ἄφρων»: Άφρων είναι ο διάβολος, αφού και το αξίωμά του απώλεσε και φαντάστηκε τέτοια πράγματα περί του Θεού. Διότι λέει: «Θα στήσω τον θρόνο μου πάνω στα νέφη και θα γίνω θεός». Το ίδιο και οι εθνικοί (Έλληνες) διαλογίζονται (διαλογίζονταν) με τη δική τους αφροσύνη. «Διέφθειραν»: Επειδή λοιπόν τέτοια διανοήθηκαν ο διάβολος και οι δαίμονες, έγιναν βδελυροί και διεφθάρησαν, δηλαδή εξέπεσαν από τη δόξα τους, την οποία είχαν από τον Θεό (παρά τω Θεώ). «Οὐκ ἔστιν ποιῶν»: Διότι όλοι οι δαίμονες επινόησαν κακά και για τον Θεό και για τον άνθρωπο (ή εναντίον του ανθρώπου), ως αντίπαλοι και μη σκεπτόμενοι πλέον τίποτε το αγαθό. «Κύριος ἐκ τοῦ οὐρανοῦ»: Εννοεί την παρουσία του Χριστού, την ενσαρκωμένη (μετά σαρκός), την οποία πραγματοποίησε για τον άνθρωπο. «Τοῦ ἰδεῖν»: Διότι όλοι ήταν αιχμάλωτοι της πλάνης και δεν υπήρχε κανείς που να κατανοεί τα του Θεού· γι' αυτό και ήλθε, αφού σπλαχνίστηκε τους ανθρώπους πάνω στη γη. «Πάντες ἐξέκλιναν»: Διότι μετά την πλάνη ήταν και εντελώς ανίκανοι για επιστροφή. «Οὐκ ἔστιν ποιῶν»: Για δεύτερη φορά πάλι μαρτυρεί το Άγιο Πνεύμα, ότι ήταν κακιά η πληγή με την οποία έπληξαν οι δαίμονες τον άνθρωπο και δεν απέμεινε ούτε ένας που να πράττει το αγαθό. «Οὐχὶ γνώσονται»: Διότι θα μάθουν (θα θυμηθούν) οι δαίμονες την προστασία (αντίληψη) του ανθρώπου κατά την παρουσία του Κυρίου (Χριστού) και θα πενθήσουν.

Ο προφήτης αυτός συνηθίζει να ονομάζει άφρονες εκείνους που σκέφτονται βλάσφημα για τον Θεό· για τους οποίους λέει: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του, δεν υπάρχει Θεός». Τέτοιοι είναι εκείνοι που αμαρτάνουν εις βάρος των χηρών, των ορφανών και των προσηλύτων, ή που διαπράττουν κάποια άλλη ανομία, τους οποίους επιπλήττοντας μέσα από τον πρώτο στίχο τους προτρέπει να συνετιστούν· ενώ στον δεύτερο λέει: «Συνετιστείτε κάποτε», δείχνοντας πως εάν δεν μετανοήσουν και δεν συνετιστούν τώρα, αργότερα δεν θα μπορέσουν. Διότι, «στον άδη ποιος θα σε δοξολογήσει;» Γι' αυτόν τον λόγο τους ονόμασε και μωρούς, επειδή σπαταλούν τον καιρό της επιστροφής με ραθυμία· πράγμα που είναι χαρακτηριστικό των μωρών, το να μην γνωρίζουν να χρησιμοποιούν κατάλληλα ούτε τους καιρούς ούτε τις καταστάσεις· αλλά ούτε και να κατανοούν όσα είναι από όλους ομολογούμενα. Και αυτά είναι τα ακόλουθα: «Αυτός που κατασκεύασε το αυτί δεν ακούει, ή αυτός που έπλασε το μάτι δεν βλέπει;» Μέσω των οργάνων υπέδειξε και τις αισθήσεις που βρίσκονται σε αυτά, δηλαδή την ακοή και την όραση·

Πράγματι, ο θυμός είναι σκοτάδι. «Είπε ο άφρων», λέει η Γραφή, «στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Ίσως είναι κατάλληλο να λεχθεί αυτό και για τον θυμωμένο, ότι δηλαδή είπε ο θυμωμένος: Δεν υπάρχει Θεός. Διότι «εξαιτίας του πλήθους της οργής του», λέει, «δεν θα Τον αναζητήσει». Επειδή όποιος ευσεβής λογισμός και αν εισέλθει μέσα του, τους απωθεί και τους αποκρούει όλους, τους παραμερίζει όλους. Αν δεν πονάς εσύ περισσότερο από εκείνον που υβρίστηκε, τότε ύβριζε, έστω κι αν δεν υπάρχει κανείς για να σε εγκαλέσει· αν δηλαδή το δικαστήριο της συνειδήσεως, παίρνοντάς σε κατά μόνας, δεν σε μαστιγώνει αλύπητα. Όταν λοιπόν ακούσεις ότι αυτός που υβρίζεται δεν ξεστόμισε κανέναν πικρό λόγο, δεν πονάς γι' αυτό περισσότερο; Πες μου, πώς έναν άνθρωπο πράο, ταπεινό και επιεική, τον περιέλουσες με αναρίθμητες λοιδορίες; Αυτά τα λέμε συνεχώς, δεν βλέπουμε όμως να αποδεικνύονται μέσα από τα έργα. Άνθρωπος όντας, υβρίζεις άνθρωπο; Δούλος όντας, τον ομόδουλό σου;

Το «παρέδωκε» λοιπόν, αυτό σημαίνει: το επέτρεψε (το παραχώρησε). Βλέπεις ότι, όπου ο βίος δεν είναι καθαρός, υπάρχει έδαφος και για τέτοια δόγματα; «Κάθε ένας», λέγει, «που πράττει φαύλα, μισεί το φως, και δεν έρχεται προς το φως». Διότι πώς θα μπορούσε ένας μιαρός άνθρωπος, που ανακατεύεται στα σώματα τόσων γυναικών χειρότερα και από τους χοίρους που κυλιούνται στον βούρκο, που είναι φιλοχρήματος και δεν επιθυμεί καθόλου τη σωφροσύνη, πώς θα μπορούσε αυτός να αποδεχθεί αυτόν τον βίο; «Κατέστησαν το πράγμα (την αμαρτία) επάγγελμα», λέγει. Από αυτό προέρχεται η πώρωση, από αυτό και ο σκοτασμός της διάνοιας. Είναι δυνατόν, ακόμη και όταν το φως λάμπει, να βρίσκεται κανείς στο σκοτάδι, όταν τα μάτια είναι ασθενικά· και γίνονται ασθενικά είτε από τη συσσώρευση βλαβερών χυμών είτε από υπερχείλιση κάποιου ρεύματος (υγρού). Έτσι ακριβώς συμβαίνει και εδώ: όταν η μεγάλη ορμή των βιοτικών πραγμάτων κατακλύσει τη διορατική δύναμη της διάνοιάς μας, τότε (ο νους) βρίσκεται σε σκοτάδι. Και όπως εάν βρισκόμασταν στον βυθό του νερού δεν θα μπορούσαμε να δούμε τον ήλιο, επειδή το πολύ νερό που βρίσκεται από πάνω μας παρεμβάλλεται σαν ένα διάφραγμα, έτσι ακριβώς και στα μάτια της διάνοιας προκαλείται πώρωση της καρδιάς, όταν κανένας φόβος δεν συγκλονίζει την ψυχή. «Δεν υπάρχει φόβος Θεού», λέγει, «μπροστά στα μάτια του». Και πάλι: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Και η πώρωση δεν προέρχεται από πουθενά αλλού παρά μόνο από την αναισθησία· αυτή είναι που φράζει τους πόρους (της ψυχής).

Β΄. Βλέπεις ότι η αμαρτία δημιουργεί την απιστία; Διότι, όπως ακριβώς η απιστία γεννά πονηρό βίο, έτσι και η ψυχή, όταν φτάσει στα βάθη των κακών, φτάνει στην καταφρόνηση· και εφόσον έχει πλέον καταφρονήσει τα πάντα, δεν ανέχεται ούτε να πιστεύει, ώστε να απαλλάξει τον εαυτό της από τον φόβο. Διότι είπαν, λέει η Γραφή: «Δεν θα δει ο Κύριος, ούτε θα καταλάβει ο Θεός του Ιακώβ»· και πάλι: «Τα χείλη μας είναι δικά μας· ποιος είναι ο Κύριός μας;» και πάλι: «Γιατί εξόργισε ο ασεβής τον Θεό;» και πάλι: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του, δεν υπάρχει Θεός. Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί στις πράξεις τους». Και πάλι: «Δεν υπάρχει φόβος Θεού απέναντι από τα μάτια του»· και πάλι: «Επειδή ενήργησε δόλια ενώπιόν Του, ώστε να βρεθεί η ανομία του και να μισηθεί». Και ο Χριστός επίσης το ίδιο ακριβώς δηλώνει λέγοντας: «Καθένας που πράττει φαύλα μισεί το φως και δεν έρχεται προς το φως». Έπειτα προσθέτει: «Διότι έχουμε γίνει μέτοχοι του Χριστού». Τι σημαίνει «έχουμε γίνει μέτοχοι του Χριστού»; Μετέχουμε σε Αυτόν, λέει· έχουμε γίνει ένα εμείς και Αυτός· εφόσον Αυτός μεν είναι η κεφαλή, εμείς δε το σώμα, συγκληρονόμοι και σύσσωμοι. Είμαστε ένα σώμα, από τη σάρκα Του, λέει, και από τα οστά Του. Εάν βεβαίως κρατήσουμε σταθερή μέχρι τέλους την αρχή της υποστάσεως.

Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που είναι πλούσιος σε χρήματα μπορεί να υπομείνει ζημία και καταδίκη, έτσι και εκείνος που πλουτίζει με τα δόγματα της φιλοσοφίας, όχι μόνο τη φτώχεια, αλλά και όλες τις συμφορές θα τις υπομείνει εύκολα, και μάλιστα ευκολότερα από τον πρώτο. Επειδή στην πρώτη περίπτωση, με την κάλυψη της ζημίας, είναι αναπόφευκτο ο πλούσιος να υφίσταται μείωση της περιουσίας του και να δοκιμάζεται· και αν το πάθει αυτό πολλές φορές, δεν θα μπορεί πλέον να το αντέξει. Εδώ όμως δεν συμβαίνει έτσι· διότι δεν ξοδεύουμε τους υγιείς λογισμούς, όταν πρέπει να υπομείνουμε κάτι από τα ανεπιθύμητα, αλλά παραμένουν παντοτινά. Και πρόσεξε τη σύνεση αυτού του μακαρίου· δεν είπε απλώς: «Ο λόγος του Χριστού ας είναι μέσα σας», αλλά τι είπε; «Ας κατοικεί», και μάλιστα «πλούσια». «Διδάσκοντας και νουθετώντας τους εαυτούς σας με κάθε σοφία». Ονομάζει την αρετή σοφία· και δικαιολογημένα· διότι και η ταπεινοφροσύνη, και η ελεημοσύνη, και όσα παρόμοια υπάρχουν, είναι σοφία· όπως ακριβώς τα αντίθετά τους είναι ανοησία· επειδή και η σκληρότητα προέρχεται από την ανοησία. Γι' αυτό σε πολλά σημεία ονομάζει κάθε αμαρτία αφροσύνη. Λέει, συγκεκριμένα: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του· δεν υπάρχει Θεός»· και πάλι: «Βρώμισαν και σάπισαν οι πληγές μου εξαιτίας της αφροσύνης μου». Διότι τι πιο ανόητο υπάρχει, πες μου, από εκείνον που, ενώ ντύνει τον εαυτό του με ενδύματα, παραβλέπει τους αδελφούς του που είναι γυμνοί; Από εκείνον που τρέφει σκυλιά, ενώ αδιαφορεί για την εικόνα του Θεού που λιμοκτονεί; Από εκείνον που, ενώ είναι απόλυτα πεπεισμένος ότι τα ανθρώπινα πράγματα είναι ένα τίποτα, είναι προσκολλημένος σε αυτά σαν να ήταν αθάνατα;

Για να μάθεις δε και από τα ίδια του τα λόγια τη μωρία του, άκου τι λέει: «Πάνω από τα άστρα του ουρανού θα τοποθετήσω τον θρόνο μου, και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο. Θα συλλάβω με το χέρι μου την οικουμένη σαν φωλιά, και θα τη μαζέψω σαν εγκαταλελειμμένα αυγά». Από αυτά λοιπόν τα λόγια τι θα μπορούσε να είναι πιο μωρό; Και κάθε μεγαλορρημοσύνη επισύρει αμέσως αυτό το όνειδος. Και αν παρουσιάσω τον κάθε λόγο των παραφρόνων, δεν θα μπορέσεις να διακρίνεις αν τα λόγια ανήκουν σε παράφρονα ή σε μωρό· τόσο ταυτίζεται τούτο το ελάττωμα. Διότι και κάποιος άλλος βάρβαρος πάλι λέει: «Εγώ είμαι θεός, και όχι άνθρωπος»· και άλλος πάλι: «Μήπως θα μπορέσει ο Θεός να σας σώσει, ή να σας ελευθερώσει από τα χέρια μου;»· και ο Αιγύπτιος επίσης: «Δεν γνωρίζω τον Κύριο, και δεν θα αφήσω τον Ισραήλ να φύγει»· και ο άφρων στο βιβλίο του προφήτη κάπως έτσι είναι, λέγοντας μέσα στην καρδιά του: «Δεν υπάρχει Θεός»· και ο Κάιν επίσης: «Μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου;». Άραγε μπορείς να διακρίνεις αν αυτά τα λόγια είναι παραφρόνων ή μωρών; Διότι η απόνοια, επειδή εκπίπτει από το ορθό μέτρο και απομακρύνεται από τον νου (γι' αυτό άλλωστε λέγεται και απόνοια), καθιστά τους ανθρώπους και μωρούς και αλαζόνες. Και αν αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου, επομένως αρχή της μωρίας είναι το να μη γνωρίζει κανείς τον Κύριο. Αν λοιπόν η γνώση είναι σοφία και η άγνοια μωρία, και η άγνοια προέρχεται από την υπερηφάνεια (διότι αρχή της υπερηφάνειας είναι το να μη γνωρίζει κανείς τον Κύριο), άρα η υπερηφάνεια είναι η έσχατη μωρία.

Επομένως, δεν αρκεί να πούμε ότι είναι γεγραμμένο στην Αγία Γραφή, αλλά πρέπει να αναγνώσουμε και όλη τη συνάφεια. Διότι, εάν διακόψουμε τη μεταξύ τους συνέχεια και συγγένεια, θα γεννηθούν κατ' αυτόν τον τρόπο πολλά πονηρά δόγματα. Επειδή και στην Αγία Γραφή είναι γεγραμμένο ότι «Δεν υπάρχει Θεός», και ότι «Απέστρεψε το πρόσωπό του, για να μη βλέπει έως το τέλος», και ότι «Δεν θα επιζητήσει ο Θεός». Τι σημαίνει λοιπόν; Πες μου· δεν υπάρχει Θεός; Ούτε επιβλέπει τα επίγεια πράγματα; Και ποιος θα ανεχόταν να το πει ή να το ακούσει αυτό; Και όμως είναι γεγραμμένο στην Αγία Γραφή· αλλά μάθε πώς είναι γεγραμμένο. Αναφέρει, δηλαδή: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός».

Διότι, για το ότι απαιτείται από εμάς να γνωρίζουμε μόνο τούτο, ότι δηλαδή υπάρχει Θεός, και όχι να περιεργαζόμαστε την ουσία Του, άκουσε τι λέει ο Παύλος: «Διότι εκείνος που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει ότι υπάρχει». Και πάλι ο προφήτης, όταν κατηγορεί κάποιον για ασέβεια, δεν τον ελέγχει για τούτο, ότι δηλαδή δεν γνωρίζει τι είναι ο Θεός, αλλά ότι δεν γνωρίζει πως υπάρχει Θεός. «Διότι», λέει, «είπε ο άφρων μέσα στην καρδιά του: δεν υπάρχει Θεός». Όπως λοιπόν εκείνον τον καθιστά ασεβή όχι το ότι αγνοεί ποια είναι η ουσία του Θεού, αλλά το ότι αγνοεί ότι υπάρχει Θεός· έτσι και για την ευσέβεια αρκεί το να γνωρίζουμε ότι υπάρχει Θεός.

Απόδειξη ότι υπάρχει Θεός Το ότι λοιπόν υπάρχει Θεός, για όσους δέχονται τις Άγιες Γραφές, εννοώ την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, δεν αμφισβητείται, ούτε βέβαια και για τους περισσότερους από τους Έλληνες. Διότι, όπως είπαμε, η γνώση του ότι υπάρχει Θεός έχει σπαρθεί μέσα μας εκ φύσεως. Επειδή όμως η κακία του πονηρού υπερίσχυσε τόσο πολύ στην ανθρώπινη φύση, ώστε να κατακρημνίσει κάποιους στο πιο παράλογο και χείριστο όλων των κακών βάραθρο της απώλειας, στο να λέγουν δηλαδή ότι δεν υπάρχει Θεός —την αφροσύνη των οποίων φανερώνοντας ο ιεροφάντης Δαβίδ είπε: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός»— οι μεν μαθητές και απόστολοι του Κυρίου, αφού έλαβαν σοφία από το Πανάγιο Πνεύμα και επιτελούσαν θεϊκά σημεία με τη δική Του δύναμη και χάρη, χρησιμοποιώντας το δίχτυ των θαυμάτων τους αλίευαν και τους ανέσυραν από τον βυθό της άγνοιας προς το φως της θεογνωσίας. Παρομοίως και οι διάδοχοί τους στη χάρη και στο αξίωμα, ποιμένες και διδάσκαλοι, αφού δέχθηκαν τη φωτιστική χάρη του Πνεύματος, με τη δύναμη των θαυμάτων και με τον λόγο της χάριτος φώτιζαν τους σκοτισμένους και επανέφεραν τους πλανεμένους.

ΤΙΤΛΟΣ ΚΔ΄. — Περί του άφρονος, του ανόητου, του απαίδευτου και του μωρού. «Έχω δει άφρονες να ρίχνουν ρίζες, αλλά αμέσως η κατοικία τους καταστράφηκε.» «Άτιμοι και περιφρονημένοι, στερημένοι από κάθε αγαθό, οι οποίοι μασούσαν ρίζες δέντρων από τη μεγάλη πείνα.» «Καταστράφηκαν επειδή δεν είχαν σοφία.» «Είπε ο άφρων μέσα στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός.» «Μη γίνεστε σαν το άλογο και το μουλάρι, τα οποία δεν έχουν σύνεση.» «Ο άφρων και ο ανόητος θα χαθούν μαζί.» «Από το στόμα του άφρονα βγαίνει ράβδος ύβρεως.» «Για ποιο λόγο υπάρχουν τα χρήματα στα χέρια του άφρονα; Διότι αυτός που δεν έχει νου δεν μπορεί να αποκτήσει σοφία.» «Ο άφρων φανερώνει την οργή του την ίδια κιόλας ημέρα.» «Ο άφρων ξεδιπλώνει τη δική του κακία.» «Η αφροσύνη του ανθρώπου καταστρέφει τους δρόμους του, αλλά η καρδιά του κατηγορεί τον Θεό.» «Το στόμα των αφρόνων αναγγέλλει κακά.» «Ο άφρων, ακόμη και όταν μαστιγώνεται, δεν αισθάνεται.» «Δεν αρμόζει στον άφρονα η πολυτελής ζωή.» «Μην απαντάς στον άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του, για να μη γίνεις όμοιός του. Αλλά να απαντάς στον άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του, για να μη φανεί σοφός στα δικά του μάτια.» «Τους απαίδευτους τους συναντά ο θάνατος.» «Οι απαίδευτοι είναι ασυγκράτητοι στη γλώσσα.» «Βαρύς είναι ο λίθος και δυσβάσταχτη η άμμος· όμως η οργή του άφρονα είναι βαρύτερη και από τα δύο.» «Οι άφρονες, επειδή επιθυμούν την ύβρη και έγιναν ασεβείς, μίσησαν τη γνώση.» «Ο ανόητος θα πεθάνει από παγίδα.» «

Πόσο μεγάλη είναι η διαμετρική απόσταση ανάμεσα στη θέωση και την άλογη επιθυμία. Άλλοτε μεν οδήγησε στην αθεΐα, όπως λέει ο θεοπάτωρ Δαβίδ: «Είπε ο άφρων μέσα στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός», άλλοτε δε στην πολυθεΐα· και άλλοτε μεν έπεισε να μην προσκυνούν ούτε τον κατά φύση Θεό, άλλοτε δε τους ώθησε να προσκυνούν δαίμονες, καθώς και τον ουρανό και τη γη, τον ήλιο και τη σελήνη και τα άστρα και την υπόλοιπη κτίση, μέχρι και τα θηρία και τα ερπετά. Διότι είναι εξίσου ολέθριο και το να μην αποδίδει κανείς την οφειλόμενη τιμή στα τίμια, και το να αποδίδει ανάρμοστη δόξα στα άτιμα.

Για ποιο λόγο, ενώ υπάρχουν πολλές βαρύτερες ύβρεις, ο Κύριος στα Ευαγγέλια ορίζει ότι εκείνος που αποκαλεί τον αδελφό του «μωρό» είναι ένοχος για τη γέεννα, ενώ λέει ότι εκείνος που τον αποκαλεί «ρακά» υπόκειται στο συνέδριο; Λέγεται ότι η λέξη «μωρός» χρησιμοποιείται για τον άφρονα και τον ανόητο, ενώ η λέξη «ρακά» στη γλώσσα των Εβραίων ερμηνεύεται ως «κατάπτυστος». Επειδή, λοιπόν, ο χαρακτηρισμός «μωρός» έχει ειπωθεί για τον άθεο και τον άπιστο, σύμφωνα με το χωρίο «είπε ο άφρων στην καρδιά του: δεν υπάρχει Θεός», και σύμφωνα με τα λόγια του Μωυσή «αυτός είναι λαός μωρός και όχι σοφός», όποιος αποκαλεί τον ομόπιστο αδελφό του άθεο και ειδωλολάτρη ή αιρετικό και άπιστο, αυτός τον αποκαλεί «μωρό» και δικαίως γίνεται ένοχος της γέεννας. Όποιος, όμως, λέει «ρακά», δηλαδή κατάπτυστε και ακάθαρτε, αυτός διαβάλλει τον βίο του αδελφού του και ευλόγως υπόκειται σε ελαφρύτερο επιτίμιο.

Ψαλμός 13ος. Του Δαβίδ· εις το τέλος. «Είπε ο άφρων μέσα στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός», από τον οποίο δεν είναι πιο άφρων ούτε το βόδι ούτε ο όνος, τα οποία σε καμία περίπτωση δεν αγνόησαν τον κτήτορά τους. Όσοι δε λέγουν ότι δεν υπάρχει Θεός που να ανταποδίδει τις πράξεις, «διεφθάρησαν και έγιναν βδελυροί» με αθέμιτες πράξεις, μη επιδεικνύοντας πουθενά χρηστότητα. «Ο Κύριος έσκυψε από τον ουρανό» για να κατέλθει δια της σαρκώσεως «στους υιούς των ανθρώπων, για να δει εάν υπάρχει κάποιος που να έχει σύνεση ή να εκζητεί τον Θεό», βρήκε όμως το αντίθετο, φονιάδες και βέβηλους, οι οποίοι «όλοι παρέκκλιναν, ταυτόχρονα αχρειώθηκαν, δεν υπάρχει κανείς που να πράττει χρηστότητα, δεν υπάρχει ούτε ένας». «Άραγε δεν θα το κατανοήσουν όλοι όσοι εργάζονται την ανομία;» ότι δεν μπορούν να μείνουν κρυφοί από τον Θεό, ίσως δε ούτε και από τους ανθρώπους. «Εκείνοι που κατατρώγουν τον λαό μου», σαν να τρώνε άρτο με πλεονεξία, «δεν επικαλέστηκαν τον Κύριο», πράγμα που σημαίνει ότι εξέπεσαν της πίστεως, και εντεύθεν λοιπόν ως χαλαροί και δειλοί «δεν επικαλέστηκαν τον Κύριο». «Εκεί δείλιασαν από φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος», διότι ο Κύριος ευδοκεί και προφθάνει στη γενεά των δικαίων. «Τη βουλή του πτωχού ντροπιάσατε, αλλά ο Κύριος είναι η ελπίδα του», έστω κι αν από εμάς παραβλέπεται. «Ποιος θα δώσει από τη Σιών το σωτήριο του Ισραήλ;» Κανείς, παρά μόνον ο σεσαρκωμένος Θεός που κατοικεί στη Σιών. «Όταν επιστρέψει από την αιχμαλωσία τον λαό του», από την αιχμαλωσία του λωποδύτη, «θα αγαλλιάσει ο Ιακώβ», δηλαδή το σύστημα των πιστών, «και θα ευφρανθεί» ο ισραηλιτικός νους που καθορά τον Θεό.

Αυτά όμως κάποιοι τα θεώρησαν σκιά και όνειρο, μέχρι που κατέληξαν στην άσβεστη γέεννα· όπως αυτός ο άρπαγας και μισόθεος άνδρας, που προηγουμένως κακώς θεώρησε ως δικά του την απόλαυση, λέγοντας: «Δεν υπάρχει Θεός ούτε ο Κύριος είναι κριτής των θνητών· γι' αυτό τρώω πλουσιοπάροχα, τρυφώ, σκιρτώ και δεν φωνάζω: Ελέησον, Κύριε». Ο Λάζαρος, αν είχε κάποιον μικρό ρύπο κηλίδας από τα σφάλματά του που χρειαζόταν εξέταση, με αυτόν τον τρόπο κρίνεται εδώ προσωρινά, μέχρι που εξαλείφθηκε η αμαρτία τώρα με τους πόνους του σώματος, σαν μέσα σε φωτιά.

Πρόσεξε δε εσύ, ω τυφλέ, ω σκληρέ, ω πονηρέ, ω απελπισμένε, μήπως ακούσεις εκείνη την ημέρα: «αφού του δέσετε τα χέρια και τα πόδια, ρίξτε τον στο εξώτερο πυρ». Αλίμονο, αλίμονο, καταφρονείτε τον Θεό, επειδή δεν ανταποδίδει αμέσως. Πραγματικά για εσάς έχει λεχθεί: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του, δεν υπάρχει Θεός». Γιατί; Διότι διαφθείρεστε και γίνεστε βδελυροί μέσα στις πράξεις σας, μην πράττοντας το καλό. Αλλά ο Κύριος από τον ουρανό σκύβει καθημερινά και βλέπει ποιος είναι αυτός που κατανοεί και τον αναζητά, και τους τέτοιους τους καταγράφει, ενώ τους άλλους τους παραγράφει. Φοβάμαι μήπως έρθει ο άγιος Δαβίδ και ψάλει για εσάς και γίνει πράξη αυτό που ψάλλεται: «διαχώρισέ τους κατά τη διάρκεια της ζωής τους». Ποιους; Είναι προφανές, τους τέτοιους πονηρούς από εκείνους που πορεύονται αγαθά. Αλλά κατανοήστε τα αυτά εσείς που λησμονείτε τον Θεό, μήπως σας αρπάξει και δεν υπάρξει κανείς για να σας λυτρώσει, και συγχωρήστε και εμένα τον άφρονα, αγαπημένα τέκνα, διότι επειδή σας σπλαχνίζομαι από αγάπη, σας τα είπα αυτά με δάκρυα, θεωρώντας πιο συμφέρον να σας μαστιγώσω με τον λόγο μου παρά να δοκιμάσετε τις αιώνιες μάστιγες. Από τις οποίες μακάρι να λυτρωθούμε όλοι με τη χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο ανήκει στον Πατέρα και στο Άγιο Πνεύμα η δόξα, η τιμή και το κράτος, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Τους αποπλάνησε και τους άρπαξε πρωτύτερα, και δεν τους συγκίνησε η φιλανθρωπία του Θεού, η οποία τους επανέφερε για να στηριχθούν και τους έβαλε ξανά στη μάνδρα τους· αλλά ήδη πάλι λάκτισαν, αυθαδίασαν, αποσχίστηκαν, έχοντας κλέψει μαζί με τις ψυχές τα σκεπάσματα και τα ενδύματα, απευθύνοντας με τα έργα τους προς τον Θεό εκείνο, αν και είναι τολμηρό να το πει κανείς: «Τους δρόμους σου δεν θέλουμε να τους γνωρίζουμε»· ή, σαν να μην υπήρχε Θεός που δέχθηκε τις ομολογίες τους και πρόκειται να κρίνει τα σύμπαντα, σύμφωνα με το «είπε ο άφρων στην καρδιά του: δεν υπάρχει Θεός». Έτσι έπραξαν, έτσι αποσκίρτησαν από την αδελφότητα, έτσι καταπάτησαν τις θείες συμφωνίες, έτσι απαρνήθηκαν όλα όσα είχαν συμφωνηθεί ενώπιον του φοβερού βήματός Του, το να υπομείνουν δηλαδή μέχρι αίματος και θανάτου, να αντέξουν, να τα αποδεχθούν όλα με έργα και με λόγια. Και —αλίμονο, αλίμονο— πώς να μη θρηνήσω ο ταλαίπωρος; Πώς να μην πενθήσω ο κακός ποιμένας; Πώς να μην οδυνηθώ για τη συμφορά τους, για την πτώση τους; Αυτός που χάνει ένα άλογο πρόβατο λυπάται και αποκαρδιώνεται και καταρρακώνεται, και πώς εγώ ο ελεεινός να αντιμετωπίσω με απάθεια εκείνους που χάθηκαν;

Αλλά για μεν τα πρώτα γίνεται ελάχιστος λόγος από αυτούς, ενώ για τα δεύτερα υπάρχει όλη η ένσταση και η μέριμνα, σαν να βγήκαν από τον κόσμο και να ήρθαν εδώ ακριβώς για αυτόν τον σκοπό: για να υποδουλωθούν στα πάθη, να ερίζουν και να εξαγριώνονται, να μεριμνούν για ενδύματα και υποδήματα, να ψεύδονται και να συκοφαντούν, να κλέβουν και να λεηλατούν, και να φύγουν μακριά από τον Θεό και το μοναστήρι. Έτσι βέβαια συμβαίνει και έχει συμβεί εξαιτίας των αμαρτιών μου, και γιατί άραγε γεννηθήκαμε τέτοιοι; Γιατί ήλθαμε σε τόσο μεγάλο φως του αγίου σχήματος; Γιατί είπαμε ψέματα στον ζωντανό Θεό, ή μάλλον γιατί σκεφτήκαμε ότι δεν υπάρχει Θεός, σύμφωνα με το «είπε ο άφρων στην καρδιά του: δεν υπάρχει Θεός»; Διότι καθένας που πράττει τα φαύλα είναι διεφθαρμένος και βδελυρός στα έργα του, απαρνούμενος τον Θεό.

Επομένως, αδελφοί, και εμείς έχουμε συγκαταλεχθεί σε αυτό το μαρτύριο. Διότι, με το να αγαπάμε και να υπομένουμε τον γεμάτο θλίψεις σταυρικό βίο, με το να διαφυλάττουμε την παρθενική μας αφιέρωση, την αμετάκλητη ασκητική υποταγή, μαρτυρούμε ότι ο Ιησούς είναι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού. Μαρτυρούμε ότι υπάρχει κρίση και ανταπόδοση. Μαρτυρούμε ότι θα δώσουμε λόγο μπροστά στο φοβερό βήμα του Χριστού για τα πεπραγμένα της ζωής μας, αντιστεκόμενοι στον διάβολο, τον εχθρό του Χριστού, ο οποίος μας τιμωρεί τρόπον τινά και μας μαστιγώνει με τις επιθέσεις των αλλεπάλληλων λογισμών και των φθοροποιών ηδονών, με σκοπό να μας κάνει να αρνηθούμε την ύπαρξη του Θεού. Διότι και εκείνοι που διαφθείρονται με τις πράξεις τους υποχωρούν και ακολουθούν τον αντίδικο, λέγοντας με τα ίδια τους τα έργα ότι δεν υπάρχει Θεός, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί από τον άγιο Δαβίδ: «Είπε ο άφρονας στην καρδιά του: δεν υπάρχει Θεός». Επειδή, εάν δεν προκαλέσει λήθη του Θεού στις ψυχές των ανθρώπων και ένα είδος άρνησης, δεν θα μπορούσε να πείσει τον νου να στραφεί προς την επιθυμία της σάρκας, προς τη διάχυση της αμαρτίας, προς τη μέθη, προς τις ασελγείες, προς τα φαγοπότια, προς τις οινοποσίες, προς τις πλεονεξίες, προς τις ειδωλολατρίες και προς οτιδήποτε άλλο άτοπο. Και από εκεί και πέρα, παραλαμβάνοντας την ψυχή, την οδηγεί να τον ακολουθεί ξοπίσω του, αρπάζοντάς την από τον Θεό και προξενώντας της ως επακόλουθο το άσβεστο πυρ της αιώνιας βασάνου.

Στην Τύρο, τον επίσκοπο αυτής της πόλης Δωρόθεο, ο οποίος υπήρξε άνδρας σπουδαίος στους λόγους και ιστορικότατος συγγραφέας από τους παλαιούς, και ο οποίος, έχοντας ξεπεράσει τα εξήντα έτη επί Διοκλητιανού και Λικινίου, δοκιμάστηκε με πολλές τιμωρίες για τον Χριστό, αυτόν λοιπόν στην πόλη της Έδεσσας οι εχθροί της πίστεως, «έχοντας φθάσει σε βαθύτατο γήρας», όπως λέει ο θείος Δαβίδ (διότι ο άγιος ήταν εκατόν επτά ετών), τον παρέδωσαν στον θάνατο. Και τι να πω για τις βεβηλώσεις των θείων ναών και τις αρπαγές των ιερών σκευών; Διότι και ο θείος του τυράννου, που είχε το ίδιο όνομα με αυτόν, αφού μεταχειρίστηκε τα ιερά άδυτα ως κοινό και βέβηλο τόπο, υβρίζοντας τα θεία, είπε μέσα στην καρδιά του: δεν υπάρχει Θεός. Όμως «ο Κύριος έσκυψε από τον ουρανό» και αμέσως αναγνωρίζεται ο Κύριος καθώς εκτελεί την κρίση του. Διότι από εκείνη την ημέρα, σήψη επήλθε στα σπλάχνα του· και οι συνήθεις εκκρίσεις δεν αποβάλλονταν από τους φυσιολογικούς πόρους, αλλά αποβάλλονταν από το ακάθαρτο και μιαρό του στόμα.