Νεῖλος Καβάσιλας – Περὶ τῆς τοῦ ἁγίου πνεύματος ἐκπορεύσεως

Λατίνων κεφάλαιον μεʹ. Συλλογισμὸς ἑνδέκατος Ἔτι τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τῶν θεολόγων λεγόντων, πᾶσα ἀνάγκη καὶ ἐκ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ τοῦτο οἴεσθαι, ὥσπερ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς λέγοντες καὶ ἐκ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ φαμεν.

Καὶ ἄλλως ἄτοπον τὸ ἕτερον ἐπὶ Υἱοῦ λέγοντας, μὴ καὶ τὸ ἕτερον εἶναι λέγειν, οὐ γὰρ ἂν εἴη χωρὶς τῆς ὑποστάσεως ἡ οὐσία. Εἰ δὲ πᾶσα ἀνάγκη καὶ ἐκ τῆς ὑποστάσεως τοῦ Υἱοῦ νομίζειν αὐτό, πῶς οὐκ ἂν εἴη πάσαις ψήφοις προβολεὺς καὶ αἴτιος τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱός, καὶ τὸ Πνεῦμα αἰτιατὸν καὶ πρόβλημα τοῦ Υἱοῦ; εἴπερ κατὰ τὰς ὑποστάσεις ἐν τῇ Τριάδι τὸ αἴτιον καὶ τὸ αἰτιατόν, καὶ τὸ γεννᾶν καὶ γεννᾶσθαι, καὶ τὸ προβάλλειν καὶ ἐκπορεύεσθαι.

Λύσις τοῦ κεφαλαίου Τὸ μὲν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ λέγειν τὸ Πνεῦμα, ὅτι τῆς συμφυΐας καὶ τῆς κατὰ φύσιν οἰκειότητος τῶν θείων Προσώπων ἐκφαντικόν, ἀνωτέρω διὰ πολλῶν δέδεικται· τὸ δὲ ἐκ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ λέγειν, ὅτι ἴσον ἐστὶ τῷ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι ὡς ἐξ αἰτίου, καὶ Λατῖνοι ἂν φαῖεν, οὐκ ἔστι δὲ ἀναγκαῖον εἴ τί τινι ὁμοούσιον εἴη, καὶ ἐξ ἐκείνου τὴν αἰτίαν τῆς ὑπάρξεως ἔχειν, οὔτε ἐπὶ τῶν θείων, οὔτε ἐπὶ τῶν ἀνθρωπίνων. Τά τε γὰρ θεῖα Πρόσωπα ἀλλήλοις ὁμοούσια καὶ οὐκ ἀλλήλων αἴτια· καὶ ἄνθρωποι πάντες ἀλλήλοις ὁμοφυεῖς, ἐξ ἀλλήλων δὲ οὐδαμῶς. Ὅτι δὲ ἐπὶ Πατρὸς καὶ ἀμφότερά φαμεν, καὶ ἐκ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον καὶ μὴν καὶ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ, θαυμάζειν οὐ χρή. Εἰ γὰρ διαρρήδην παρὰ τοῦ Κυρίου μαθόντες ἔχομεν ὡς ἄρα τῆς τοῦ Πνεύματος ὑπάρξεως αἴτιος ὁ Πατήρ, ἐπεὶ τὸ αἴτιον κατὰ τὴν ὑπόστασιν, πάντως ἂν κυρίως καὶ ἐκ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ λέγοιτο· εἰ δὲ τοῦτο καὶ προβολεὺς ὁ Πατὴρ τοῦ Πνεύματος, καὶ τῆς αὐτῆς οὐσίας αὐτῷ, πάντως ἂν καὶ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ λέγοιτο.

Ἀλλ’ ἀντιστρέφειν καθόλου τὸν λόγον οὐκ ἔνι· οὐ γὰρ εἰ ἐκ τῆς οὐσίας, ἕπεται καὶ ἐκ τῆς ὑποστάσεως πάντως. Σὴθ γὰρ καὶ Ἄβελ, ἑκάτερος τούτων καὶ ἐκ τῆς ὑποστάσεως καὶ ἐκ τῆς οὐσίας ἂν λέγοιτο τοῦ Ἀδάμ· ἑκάτερος δὲ ἐκ τῆς οὐσίας μὲν ἑκατέρου, καὶ πάνυ, ὡς καὶ ὁ θεῖός φησιν Ἰσαάκ· «Ἀδελφός σού ἐστι καὶ ἐκ τῆς φύσεώς σού ἐστιν»· ἐκ τῆς ὑποστάσεως δὲ οὐδαμῶς, εἴπερ ἀδύνατον ἐκ τοῦ ἀδελφοῦ τὸν ἀδελφὸν τὸ εἶναι λαβεῖν, καὶ τὸν αὐτὸν καὶ πατέρα εἶναι καὶ ἀδελφὸν τοῦ αὐτοῦ, καὶ δὴ καὶ ἀδελφὸν καὶ υἱὸν τὸν αὐτὸν ἐκείνου.

Εἰ δὲ ἄτοπον νομίζει πῶς ἐπὶ Υἱοῦ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας λέγοντες, οὐχ ὑγιὲς ἡγούμεθα καὶ ἐκ τῆς ὑποστάσεως οἴεσθαι, ἀτοπώτερον ἡμεῖς οἰόμεθα τὸ τοιαῦτα διαπορεῖν. Διατί γὰρ εἰ ἐκ τῆς οὐσίας, καὶ ἐκ τῆς ὑποστάσεως πάντως; πότερον ὅτι ταὐτὸν οὐσία καὶ ὑπόστασις; ἀλλ’ ἄτοπον. Ἀλλ’ ἕτερον; οὐκοῦν μᾶλλον ἀπορεῖν ἡμῖν δίκαιον διατί, διαφορᾶς οὔσης ἔν τε τῇ οὐσίᾳ καὶ δὴ καὶ τῇ ὑποστάσει, ἔξεστι καὶ ἀμφότερα λέγειν, ὡς ἀξιοῦσιν αὐτοί. Εἰ δὲ φοβεῖσθαί φασι μή ποτε χωρὶς ᾖ τῆς ὑποστάσεως ἡ οὐσία, καὶ διατοῦτο καὶ τοῦτο κἀκεῖνό φασιν, οὐκοῦν μηδὲ διακρινέτωσαν ἀλλήλων τὰς θεαρχικὰς ὑποστάσεις, μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς οὐσίας οὔσης, μή ποτε τὸ δεινὸν τοῦτο κἀκεῖ γένηται. Ἀλλ’ οὐκ ἔστι· διαιρεῖται γὰρ ἡ Τριὰς ἀδιαιρέτως, καὶ συνάπτεται διῃρημένως, ὡς ἂν φαῖεν οἱ θεολογοῦντες μετὰ τοῦ Πνεύματος. Καὶ τοῦτο ὑπὲρ πᾶσαν, ἣν ἂν εἴποις ἀλήθειαν, καὶ ἀληθὲς ἡγούμεθα καὶ ἀγνοεῖν ὁμολογοῦμεν· καὶ τῆς πίστεως ταύτης παρὰ τοῦ Θεοῦ μισθοὺς ἀναμένομεν, οἵους ἐκείνῳ παρέχειν διὰ φιλανθρωπίαν εἰκός, οὐχ οὓς ἡμᾶς λαβεῖν δίκαιον.

Λατίνων κεφάλαιον μϛʹ. Συλλογισμὸς δυοκαιδέκατος Ἔτι λέγοντες τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν μίαν ἀρχὴν τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, οὔτε διὰ τὸ εἶναι Θεὸν ἕνα τὰ τοιαῦτα ἀξιοῦμεν, ἦν γὰρ ἂν τὸ Πνεῦμα δημιούργημα, οὔτε μὴν διὰ τὸ εἶναι τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ἕνα πατέρα, οὔτε γὰρ τοῦτο δύναται, καὶ τὸ Πνεῦμα ἦν ἂν υἱός· ἀλλὰ μίαν ἀρχὴν τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Πνεύματος λέγομεν τῇ δυνάμει τῇ προβλητικῇ.

Θαυμάζειν δὲ οὐ χρή, εἰ μία δύναμις δύσιν ἐνθεωρεῖται προσώποις, ὧν ἡ φύσις ἡ αὐτὴ καὶ μία πάντως τῷ ἀριθμῷ. Ὥσπερ δὲ τὴν θεότητα καὶ τὴν σοφίαν καὶ τὴν ἀγαθότητα καὶ τὴν βασιλείαν καὶ τ’ ἄλλα προσνέμοντες τῷ Υἱῷ, οὐκ ἀγνοοῦμεν πόθεν αὐτῷ τὰ τοιαῦτα (παρὰ τοῦ Πατρὸς γὰρ ἔχει ταῦτα λαβών, ὥσπερ καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι, καὶ διατοῦτο εἷς Θεὸς καὶ εἷς βασιλεὺς καὶ εἷς σοφὸς ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός), οὕτω τὴν ἀρχὴν τοῦ Πνεύματος ἔχοντος μὲν τοῦ Υἱοῦ, ἔχοντος δὲ ταύτην παρὰ τοῦ Πατρὸς κατὰ τὴν προβλητικὴν δύναμιν, μίαν καὶ τὴν αὐτὴν οὖσαν τῷ ἀριθμῷ ἔν τε Πατρὶ καὶ Υἱῷ, μία ἀρχὴ τοῦ Πνεύματος εἴη ἂν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός. Καὶ τοῦτο τὸν Κύριον ἴσμεν δηλοῦν λέγοντα· «Ἐκεῖνος ἐμὲ δοξάσει, ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν». Τοῦτο δέ ἐστι δεικνύντος ἀρχὴν τοῦ Ἁγίου Πνεύματος ἑαυτόν· εἶτα ἐπὶ τὸν Πατέρα ὡς αἰτίαν ἑαυτοῦ πάντα ἀνάγων, φησί· «Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ ἐμά ἐστι· διατοῦτο εἶπον <ὅτι> ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν».

Λύσις τοῦ κεφαλαίου Ὦ μακάριε!, εἴ γε οὐ χρὴ θαυμάζειν ἡμᾶς ἀκούοντας τὴν προβλητικὴν δύναμιν κοινὴν εἶναι Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ὧν ἡ φύσις ἡ αὐτὴ καὶ μία τῷ ἀριθμῷ, μηδέ σε τοῦτο θορυβείτω, ἄν τις ταύτην τὴν δύναμιν καὶ τοῦ Πνεύματος εἶναι λέγῃ, εἴ γε ἡ αὐτὴ καὶ μία φύσις Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ Ἁγίου Πνεύματος.

Εἰ δὲ ἀδύνατον νομίζεις τὸν λόγον, οὐδὲ γὰρ ἂν εἴη τὸ Πνεῦμα ἐξ ἑαυτοῦ, οὐδὲ ἑτέρου Πνεύματος αἴτιον, ἀλλὰ τὸ ἀδύνατον τοῦτο ἐκ τῶν ὑποθέσεων ἀνεφύη τῶν σῶν· ᾧ δὲ ἀδύνατον ἕπεται, πάντως κἀκεῖνο τοιοῦτον.

Ἔπειτα διατί τὸ προβάλλειν κοινὸν Πατρὶ καὶ Υἱῷ; ὅτι κοινὸν καὶ ἡ οὐσία; ἀλλὰ προσωπικὸν μὲν τὸ προβάλλειν, τῇ δὲ οὐσίᾳ τὰ οὐσιώδη ἕπονται, οὐ τὰ προσωπικά. Ἀλλ’ ὅτι κοινὸν πρόσωπον Πατρὸς καὶ Υἱοῦ; ἀλλ’ οὐδὲ τοῦτο. Εἰ δὲ μήτε διὰ τὴν κοινὴν οὐσίαν τὸ προβάλλειν κοινόν, κοινὸν δὲ πρόσωπον Πατρὸς καὶ Υἱοῦ οὐδὲ ἐννοῆσαι θέμις, πόθεν Πατρὶ καὶ Υἱῷ τὸ προβάλλειν, ὥστε καὶ προβολέα ἕνα λέγειν τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν; Οὐ μὴν ἀλλ’ ὥσπερ τὰ οὐσιώδη, κοινῇ τῇ Τριάδι προσόντα, καὶ κοινὴν οὐσίαν τῆς Τριάδος χαρακτηρίζουσιν, ἕπεται πάντως, κοινῶν ὄντων προσωπικῶν Πατρὶ καὶ Υἱῷ, καὶ κοινὸν πρόσωπον Πατρὸς καὶ Υἱοῦ φαντάζεσθαι.

Ἀλλὰ καὶ τὸ λέγειν· προβολεὺς μὲν ὁ Πατήρ, προβολεὺς δὲ καὶ ὁ Υἱός, ἀλλ’ εἷς προβολεύς, ὅτι τὸ προβάλλειν τῷ Υἱῷ παρὰ τοῦ Πατρός, ὥσπερ καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι, ἐπεὶ καὶ σοφὸς καὶ σοφός, ἀλλ’ εἷς σοφός, καὶ ἀγαθὸς καὶ ἀγαθός, ἀλλ’ εἷς ἀγαθός, —οὐδὲ τοῦτο ἀνάγκην ἔχει τινά. Πρῶτον γὰρ δεῖ δειχθῆναι ὅτι καὶ ὁ Υἱὸς προβολεύς, καὶ τότε λέγειν πόθεν αὐτῷ τὸ προβάλλειν· οὗ μὴ δειχθέντος, ἕωλον ζητεῖν πότερον δύο προβολέας δεῖ λέγειν τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ἢ ἕνα. Παραπλήσιον γάρ ἐστι ποιεῖν, ὥσπερ ἂν εἴ τις τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον πατέρα ἔλεγε τοῦ Υἱοῦ· εἶτα ἀπαιτούμενος τὴν ἀνάγκην πόθεν αὐτῷ τὰ τοιαῦτα τολμᾶν, ὁ δὲ ἔλεγε τὸν Πατέρα καὶ τὸ Πνεῦμα ἕνα γεννήτορα τοῦ Υἱοῦ, ὅτι τῷ Πνεύματι τὸ γεννᾶν ἐκ τῆς πρώτης αἰτίας ἐστίν.

Ἀλλ’ οὐκ ἔστιν. Οὐ μὴν ἀλλ’ ἡ μὲν σοφία καὶ ἡ ἀγαθότης καὶ ἡ θεότης, καὶ εἴ τι τοιοῦτον, οὐσιώδη τέ εἰσι, καὶ τοῖς τρίσι Προσώποις ἕκαστον πρόσεστι, καὶ εἰκότως ἂν ἑνικῶς λέγοιτο, μιᾶς οὐσίας ὄντα χαρακτηριστικά· τὸ δὲ προβάλλειν, προσωπικὸν ὄν, εἰ δοθείη τὸ αὐτὸ ὡσαύτως ὑπάρχειν Πατρὶ καὶ Υἱῷ, οὐδὲν κωλύει τούτῳ τῷ μέρει, ὥς γε εἴρηται, τὰ δύο Πρόσωπα πρόσωπον λέγειν ἕν. Ἔπειτα δέδεικται ἐν τῷ πρώτῳ λόγῳ διὰ πλειόνων μὴ ἔνα αἴτιον μήδε προβολέα ἕνα λέγειν τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Πνεύματος, ἐὰν ᾖ τὸ προβάλλειν Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ἀλλὰ δύο αἴτια καὶ προβολέας τοσούτως. Καὶ ἡ τοῦ Κυρίου δὲ φωνή, τό· «Ἐκεῖνος ἐμὲ δοξάσει, ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν», ὅτι οὐκ εἰς τοῦτο φέρει, εἴρηται διὰ πλειόνων ταύτην τὴν ῥῆσιν σκοπουμένοις ἡμῖν. Ὥστε καὶ οὗτος ὁ λόγος, παθῶν μᾶλλον ἅπερ ἦν δίκαιος, οὐ δράσας κατὰ τῆς ἀληθείας, οἴχεται Λατίνοις τὰς ἐλπίδας προδούς.

Λατίνων κεφάλαιον μζʹ. Συλλογισμὸς τρισκαιδέκατος Ἔτι ὥσπερ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ μία θεότης καὶ σοφία καὶ βασιλεία, οὕτω πᾶσα ἀνάγκη καὶ μίαν ἐν ἀμφοτέροις εἶναι τὴν προβλητικὴν δύναμιν, καὶ μίαν ἀρχὴν καὶ αἴτιον ἓν νομίζειν τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Πνεύματος, εἴ γε μὴ μέλλοιμεν τοσοῦτον εἶναι φιλότιμοι πρὸς ἀσέβειαν, ὡς ἀποστερεῖν τὸν Υἱὸν τὴν κατ’ οὐσίαν πρὸς τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα ἰσότητα. Τοῦτο δὲ οὐκ ἔσται μὲν τῷ Πνεύματι, οὐ γὰρ ἂν μεταδοίη τῆς προβολῆς ὁ Πατὴρ αὐτῷ, διὰ τὸ πᾶσαν ἀνάγκην εἶναι ἀσυγχύτους τηρεῖσθαι τὰς τῶν Προσώπων διαφοράς. Προσωπικὴ δὲ διαφορὰ τοῦ Πατρὸς πρὸς τὸ Πνεῦμα, ὅτι προβολεὺς τοῦ Πνεύματος ὁ Πατήρ· τὸν μέντοι Υἱόν, καὶ πάνυ τοι δίκαιον προβολέα νομίζειν, οὐ γάρ ἐστι ὁ Πατὴρ πρὸς τὸν Υἱὸν προβολεύς. Καὶ χωρὶς δὲ τούτου, διὰ τὸ μὴ δύνασθαι ἄλλως τελείως διακρίνεσθαι τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱόν, ἂν μὴ ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον ᾖ.

Λύσις τοῦ κεφαλαίου Πρὸς τοὺς τὰ αὐτὰ λέγοντας, οὐδ’ ἡμῖν ἂν εἴη μέμψις οὐδ’ ἡτισοῦν τὰ αὐτὰ πολλάκις διεξιέναι. Ἐνταῦθα γὰρ τρεῖς μὲν αἰτίας τίθησι, δι’ ἃς δίκαιον ἐκ τοῦ Υἱοῦ νομίζειν τὸ Πνεῦμα· κινδυνεύει δὲ μηδεμίαν τὸ ἀναγκαῖον ἔχειν. Καὶ εἴρηται μὲν περὶ τούτων ἀνωτέρω διὰ πολλῶν, εἰρήσεται δὲ καὶ νυνί. Εἰ γὰρ διότι μία οὐσία Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, διατοῦτο καὶ ὁ Υἱὸς προβολεύς, ἢ καὶ τὸ Πνεῦμα τὴν προβλητικὴν ἕξει δύναμιν, ἢ πόρρω που τὸ Πνεῦμα τῆς κατ’ οὐσίαν ἰσότητος Υἱοῦ καὶ Πατρός· ἀλλ’ ἑκάτερον ἄτοπον.

Εἰ δὲ διότι οὐκ ἔστιν ὁ Πατὴρ πρὸς τὸν Υἱὸν προβολεύς, διατοῦτο τὸ προβάλλειν καὶ τῷ Υἱῷ, οὐκοῦν ἕξει καὶ τὸ Πνεῦμα τὴν τοῦ γεννᾶν δύναμιν, ὁμοούσιόν τε γάρ ἐστι τῷ Πατρί, καὶ οὐδὲ πρὸς τὸ Πνεῦμα γεννήτωρ ὁ Πατὴρ λέγεται, οὐδὲ γὰρ πατέρα ἔχει τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον. Ὥστε εἰ προβολεὺς ὁ Υἱὸς διὰ τὰς θαυμαστὰς ὑποθέσεις, πάντως δήπου διὰ τὰς αὐτὰς αἰτίας καὶ Πατὴρ ἂν εἴη τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον. Οὐ μὴν ἀλλ’ οὐδ’ ἀναιρεῖταί γε τὸ διακρίνεσθαι τὸν Υἱὸν τοῦ Πνεύματος, καὶ εἰ μὴ προβολεὺς αὐτοῦ εἴη, ἕως ἂν ἄλλος μὲν τρόπος προόδου ἡ γέννησις ᾖ, ἄλλος δὲ ὁ τῆς προβολῆς, ὡς ἀνωτέρω διὰ πολλῶν ἐξεθέμεθα.

Ἔτι δεδειγμένου διὰ πολλῶν τοῦ τε γεννᾶν καὶ γεννᾶσθαι, καὶ προβάλλειν καὶ ἐκπορεύεσθαι ὡς οὐκ εἰσὶ τῆς φύσεως, πῶς οὐ φορτικὸν ἀπὸ τούτων τὸ τῆς φύσεως ἴσον θηρεύειν; κινδυνεύει γὰρ κατὰ τὸν ἐκείνων λόγον μήδε τῆς αὐτῆς οὐσίας εἶναι τὰ θεαρχικὰ Πρόσωπα, ὅτι μήδε τῶν προσωπικῶν ἕκαστον ἑκάστου κατηγορεῖται. Ἔτι πολὺς ὁ κίνδυνος ὥσπερ μίαν θεότητα καὶ σοφίαν καὶ βασιλείαν λέγειν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, οὕτω δὴ καὶ τὴν προβλητικὴν δύναμιν. Θεότητα μὲν γὰρ καὶ βασιλείαν καὶ σοφίαν καὶ τ’ ἄλλα οὐσιώδη, εἰ μὴ κοινὰ νομιοῦμεν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, οὐδὲ τὴν αὐτὴν οὐσίαν ἀμφοτέροις δοίημεν ἄν· τὴν δὲ προβλητικὴν δύναμιν εἰ μὴ καὶ ὁ Υἱὸς ἕξει, οὐδεμία τούτῳ ζημία μή ποτε τῆς κοινῆς φύσεως ἀλλότριος ᾖ, προσωπικὸν γάρ ἐστι. Οὐκοῦν ὥσπερ τῶν οὐσιωδῶν ἂν μὴ πάντα τὰ κοινὰ πᾶσι Προσώποις ᾖ, περὶ τὴν οὐσίαν ὁ κίνδυνος, οὔτω τῶν προσωπικῶν ἂν μὴ τὰ αὐτὰ πάντων λέγωμεν, περὶ τὸ πρόσωπον ἡ διαφορά. Τοῦτο δὲ καὶ λίαν ὑγιὲς τῇ τῶν χριστιανῶν θεολογίᾳ νομίζεται.

Καὶ μὴν τῆς προβλητικῆς δυνάμεως προσωπικῆς γε οὔσης, εἰ κατ’ αὐτὴν ἓν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός, κινδυνεύει προσωπικῷ τινι ταὐτὸν λέγειν τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν· ἀλλ’ ἄτοπον. Τὸ δὲ νῦν μὲν λέγειν τὸ προβάλλειν φυσικὴν κοινωνίαν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, νῦν δὲ τοῦτο προσωπικὴν ὀνομάζειν διαφορὰν τοῦ Πατρὸς πρὸς τὸ Πνεῦμα, καὶ λέγειν διὰ μὲν τὸ πρῶτον καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Πνεύματος προβολέα, διὰ δὲ τὸ δεύτερον μὴ καὶ τὸ Πνεῦμα προβολέα νομίζειν, τοῦτο πάντα χρήματα μιγνύντος ἐστὶ καὶ τὴν τῶν χριστιανῶν θεολογίαν παντάπασιν ἀναιροῦντος. Εἰ γὰρ ἀντιδιῄρηται τοῖς οὐσιώδεσι τὰ προσωπικά, ὡς δέδεικται, ὡς μὲν οὐσιῶδες οὐκ ἂν εἴη προσωπικόν, ὡς δὲ προσωπικὸν οὐδαμῶς οὐσιῶδες, καὶ ἢ τοῦ καταλόγου τῶν θείων ὀνομάτων ἔσται χωρίς, ἢ τέρας ἄν τι δόξειε σύνθετον, σοφισταῖς μᾶλλον ἢ θεολογοῦσι προσῆκον. Ἴσον γάρ ἐστι ταῦτά τε ὑγιῶς ἔχειν ἡγεῖσθαι, καὶ τὴν τοῦ γεννᾶν δύναμιν πρὸς μὲν τὸ Πνεῦμα φυσικὴν κοινωνίαν καλεῖν τοῦ Πατρός, καὶ διατοῦτο τὸ Πνεῦμα πατέρα νομίζειν, πρὸς δὲ τὸν Υἱὸν διαφορὰν προσωπικήν, καὶ διατοῦτο μὴ ταύτην τὸν Υἱὸν ἔχειν δύνασθαι.

Ἀλλ’ οὔτε τοῦτο συγχωρήσομεν, οὔτ’ ἐκεῖνο νομιοῦμεν εὖ ἔχειν. Εἰ δὲ πρόφασις αὐτοῖς μὴ τὸν λόγον ἔχειν τὸ ἀναγκαῖον, ἀνωμολόγηται γὰρ τὸ γεννᾶν ἴδιον ὂν τῷ Πατρί, ἀλλὰ καὶ εἴ τις ἕτερος, ἕως ἂν πατέρα νομίζῃ τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον, οὐδ’ οὗτος ἀναιρεῖ γε μὴ τὸ γεννᾶν ἴδιον οἴεσθαι τοῦ Πατρός. Εἰ δὲ ἀδύνατος ἡ ὑπόθεσις, οὐκοῦν οὐδὲν κωλύει, ὥσπερ ὁ Πατὴρ τῇ τοῦ γεννᾶν ἰδιότητι, οὐ τοῦ Υἱοῦ μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῦ Πνεύματος διακρίνεται, ὡς μηδαμῶς γεννῶντος τοῦ Πνεύματος, καὶ διαφορὰ κατ’ οὐσίαν οὐκ ἂν εἴη τοῦτο Πατρὸς καὶ Πνεύματος, οὕτω κἀν τῇ προβλητικῇ δυνάμει διακριθήσεται οὐ τοῦ Πνεύματος μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῦ Υἱοῦ, ὁ Πατήρ, οὐ τὸν ἴσον δὲ τρόπον, ἀλλὰ τοῦ μὲν Πνεύματος ὅτι αὐτοῦ προβολεύς, τοῦ δὲ Υἱοῦ ὅτι τὴν ἰδιότητα ταύτην οὐκ ἔχει λαβὼν παρὰ τοῦ Πατρός, ἴσος γε αὐτῷ κατ’ οὐσίαν ὤν. Εἰ δὲ καὶ ὥσπερ τὸ γεννᾶν οὕτω καὶ τὸ προβάλλειν, καὶ ὅλως, τὸ πηγάζειν θεότητα ἴδιον δέδεικται τοῦ Πατρός, πῶς ἂν γένοιτο τοῦτο προσωπικὴ μὲν πρὸς τὸ Πνεῦμα διάκρισις, φυσικὴ δὲ πρὸς τὸν Υἱὸν κοινωνία; ἢ γὰρ καὶ τῇ τοῦ γεννᾶν ἰδιότητι τὸ ὅμοιον ἔσται, ἢ οὐδὲ τῇ προβλητικῇ δυνάμει, εἴπερ μήδε ἐκείνῃ.